Vel văn hóa ty Cơ Tu ặt đhị bha đưn bhứah dâng 5 hecta, đhị trung tâm chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Đhêêngj đhị tang vel lâng zr’lụ vel bhưah lâh 1ha; zên k’rong bhrợ k’noọ 3 tỷ đồng.  Râu dưr vaih Vel văn hóa ty Cơ-Tu bhrợ t’vaih pr’đơợ pa dưr du lịch da ding ca coong pa dưr, bhrợ t’vaih bh’rợ tr’nêng ha coon a đhi vel đong lâng glụ pa dưr âng apêê bh’rợ ty đanh cơnh t’taanh c’clăng, taanh dzăc, pr’đhang pa căh apêê bh’nơơn acoon Cơ-Tu…

Tr’nơợp, ahêê đh’rứah tước lướt lêy Gươl âng vel ty n’nâu. Gươl cóh vel ty nắc đoo Gươl ga mắc pậ bhlâng cóh zr’lụ tơợ a pa tước nâu câi, cơnh lâng bấc bh’nơơn c’coóch b’boóch liêm pr’hay cơnh: t’lăn, ruốih, bhrư, a crự, ca xanh, ta ri, ma nứih, bhọt, căn z’zơr, muy bơr bh’nơơn coóch boóc pa cắh bh’rợ tr’nêng, bhiệc bhan âng đha nuôr Cơ Tu…. Cóh đêếc, pa bhlâng p’ghít tước  nắc tước bh’nơơn coóch boóc “ m’pâng ma nứih m’pâng a bhuy” a căn c’zơ a hêê moon A jếh. Râu đâu nắc crêê tước t’rúih lang ahay moon u đắh ma nứih. Clặ đớc đhị đâu nắc đoọng p’too moon ca coon chau năl rơớt lâng năl chắp hơnh ooy c’rơ âng aconh a bhướp đay đớc đoọng ha hêê t’ngay đâu.

Lấh đhị Gươl, dzợ vêy đhr’nong đong dal.  Nâu đoo năc dhr’nong đong n’nâu nắc ty bhlâng âng ma nứih Cơ Tu vel Atu chr’val Ch’Ơm dzợ vêy coh zr’lụ Trường Sơn. Đhr’nong đong vêy dal 18 choọng bhứah tươc 150 cha năc ăt cơnh lâng 66 bêệ ta pêêh bơơn bhrợ têng moot c’moo 1978. Dhr’nong bơơn zư đớc râu pr’đhang bh’rợ lâng bil lấh 3 c’xêê n’jớh pa chô  c’lâng ch’ngai k’noọ 30 km- zr’lụ đăn lâng k’tiêc spr’zớc Lào chô chóh pa dưr cớ đhị đâu. Pa zêng apêê nghệ nhân, t’cooh vel ma nưih Cơ-Tu tơợ apêê chr’val cơnh: Gari, Ch’ơm, Tr’hy, Axan, Atiêng… zêng ting pâh bhrợ têng Gươl lâng bhrợ padưr cớ đong dal.

Gươl truyền thống âng vel lâng đong dal ặt zr’móh; cơnh lâng 10 đhr’nong đong moong ra pạ p’têệt cr’chăl bhlưa Gươl lâng đong dal đh’rứah bhrợ t’váih muy đhiêr cách cơnh muy vel bhươl ty âng ma nứih Cơ Tu. 10 đhr’nong moong nắc 10 cơnh chóh bhrợ la lay cơnh âng apêê z’hai g’lăng cóh 10 chr’val p’cắh z’hai g’lăng đơơng âng pr’đhang la lay ting zr’lụ. Gươl, đong dal lâng n’đhơ Moong zêng bơơn bhrợ têng tơợ apêê tr’mam n’loong, c’rêê, pa oo, plăng. Zấp râu zêng vêy mặ ặt zâng lâng rấu clơơng, coong, chr’léh, t’noọl zêng lâng n’loong p’nong, vêy pr’naach,  p’ruốh, z’đêr ta bhrợ lâng ván.

Tang Gươl lâng đong dal vêy nang pô tơơm cha năm. Toor vel ty nắc chóh h’ngoo lâng tơơm n’loong bhrợ t’váih râu liêm pr’hay ha đong đh’rơơng; cóh m’pâng tang vêy n’đhâng đớc x’nur. Nâu đoo nắc đhị đoọng buôn tắc t’rí đhị aêê g’lúh bhiệc bhan zấp c’moo âng đha nuôr Cơ Tu.

Chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon pa dưr du lịch dưr vaih muy c’lâng bhrợ cha chr’năp, bhrợ pr’đơợ đoọng pa dưr apêê bh’rợ n’lơơng đh’rưah pa dưrr, chroi đoọng ooy râu pa dưr k’rơ za zum âng chr’hoong. Bâc c’moo đăn đâu, Vel ty Cơ Tu bơơn vel đong bhrợ du lịch lâng dưr vaih đhị tươc liêm pr’hay âng t’mooi zâp n’đăh. Zâp chu vêy c’bhuh t’mooi tươc đhêy ăt đhị đâu, lâh mơ bơơn ộm n’dza, tr’đin cha ch’na đha hum yêm âng crâng ca coong, t’mooi năc dzợ bơơn lêy xơợng đợ bhr’ươr bh’nooch, ba booch âng đha nuôr coh đâu. Apêê đoo đh’rưah  t’nơớt đhị râu xa nul âng ching cha gâr đh’rứah lâng tân tung da dặ âng ma nứih Cơ Tu…. Bha nụ vel ty Cơ Tu chr’hoong Tây Giang nắc đhị tước cắh choom cắh tươc la lêy cơnh lâng t’mooi cóh tour du lịch chơớc lêy năl râu liêm pr’hay âng đhăm k’tiêc coh đâu./.

Về Tây Giang ngắm làng cổ của người Cơ Tu

Dự án xây dựng “Làng văn hoá truyền thống Cơ Tu” ở Tây Giang ra đời không chỉ là niềm vui của đồng bào Cơ Tu, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào, tạo điều kiện để văn hóa Cơ Tu được gìn giữ, giao lưu và truyền bá rộng rãi. Ðây còn là nơi giới thiệu văn hóa Cơ Tu với bạn bè gần xa, thu hút du khách, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội của địa phương.

  Làng văn hoá truyền thống Cơ Tu được xây dựng trên một quả đồi rộng khoảng 5 ha năm ngay tại trung tâm huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, riêng mặt bằng dành cho làng truyền thống khép kín này đã hơn một ha; kinh phí đầu tư gần 3 tỷ đồng. Sự hình thành Làng văn hoá truyền thống Cơ Tu tạo cơ hội cho du lịch sinh thái miền núi phát triển, tạo công ăn việc làm cho con em địa phương và kéo theo sự xuất hiện trở lại của các nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát, mô hình trưng bày các hiện vật, đặc sản của dân tộc Cơ tu...

Đầu tiên, chúng ta cùng đến tham quan nhà Gươl của ngôi làng cổ này. Gươl ở làng truyền thống có quy mô lớn nhất trong vùng, với hàng loạt các tác phẩm hội họa và điêu khắc nghệ thuật thật tuyệt tác như: trăn, voi, sư tử, rồng, rắn, kỳ đà, tượng người, tượng khỉ, mặt nạ, một số điêu khắc trên gỗ mô phỏng cảnh sinh hoạt lễ hội và cuộc sống đời thường của cộng đồng người Cơ Tu…  Trong đó, đặc biệt chú ý tới tác phẩm điêu khắc mặt nạ “ nửa người nửa quỷ”.  Mặt nạ này liên quan đến truyền thuyết một phù thuỷ hay ăn thịt người, nên khắc mặt nạ này để nhắc nhở con cháu nên tôn trọng những giá trị văn hóa mà cha ông đã dày công hun dúc, truyền lại cho chúng ta hôm nay.

   Bên cạnh Gươl, còn có ngôi nhà dài. Đây là mô hình nhà truyền thống vào loại cổ nhất của người Cơ Tu ở thôn Atu, xã Ch’ơm còn sót lại trên vùng Trường Sơn. Ngôi nhà sàn này có chiều dài 18 sải tay ( khoảng 30), chứa 150 người với 66 bếp lửa được xây dựng vào năm 1978. Ngôi nhà được giữ nguyên kiến trúc và phải mất hơn ba tháng tháo dỡ, vận chuyển trên quãng đường gần 30 km – vùng giáp với nước bạn Lào về phục dựng lại tại đây. Hầu hết các nghệ nhân, già làng người Cơ Tu từ các xã như: Ga Ri, Ch’Ơm, Tr’Hy, A Xan xã A Tiêng… đều tham gia mô hình thiết kế nhà Gươl và khôi phục lại nhà dài.

  Gươl truyền thống của làng và nhà dài ở vị trí đối xứng nhau; với 10 ngôi nhà Moong bố trí ngang nối khoảng cách giữa Gươl và nhà dài với nhau tạo nên một không gian khép kín như một bản làng truyền thống của người Cơ Tu thu nhỏ. Gươl, nhà dài và cả nhà Moong đều được làm từ các vật liệu gỗ, mây, lồ ô, lá tranh tại chỗ. Nhà có kết cấu chủ yếu là gỗ chịu lực phần dưới, phần trên cột, kèo, dầm sàn bằng cây gỗ tròn, có vách bao che chung quanh bằng ván. Sàn nhà bằng tre chẻ nhỏ đan thành liếp, một số bằng ván sạp.

Sân của Gươl và nhà dài có vườn hoa cây cảnh. Sườn đồi chung quanh làng truyền thống trồng thông và cây tạo tính thẩm mỹ cho nhà sàn; phía đông của làng là một khu rừng sinh thái tuyệt đối được bảo vệ, ở giữa sân có cột đâm trâu (X’nur). Ðây sẽ là nơi tổ chức các lễ hội có nghi lễ đâm trâu, hội hè, ăn mừng lúa mới… hằng năm của cộng đồng người Cơ Tu.

Huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xác định phát triển du lịch trở thành một ngành kinh tế quan trọng, làm động lực thúc đẩy các ngành khác cùng phát triển, góp phần vào sự tăng trưởng kinh tế chung của huyện. Những năm gần đây, Làng cổ Cơ Tu được địa phương khai thác  du lịch và  trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước. Mỗi lần có đoàn khách đến tham quan lưu trú lại tại đây, ngoài được thưởng thức ẩm thực mang hương vị núi rừng, du khách còn bị cuốn hút bởi những làn điệu dân ca như nói lý, hát lý, giao duyên của các già làng, chàng trai cô gái. Họ cùng ngà ngà say bên ché rượu cần vây quanh đống lửa sân Gươl, ngắm nhìn những chàng trai, cô gái Cơ Tu tạo thành vòng tròn nghiêng mình trong điệu múa tân tung da dă truyền thống.

Giữa ánh lửa bập bùng, trong tiếng trống chiêng rộn rã, những thiếu nữ người Cơ Tu má đỏ hây hây rót từng ly rượu mời khách rồi tạo thành vòng tròn nghiêng mình theo điệu múa truyền thống tân tung da dă. Mùi thơm nồng của cơm lam, thịt xông khói, đĩa xôi rừng…cùng men rượu ba kích khiến ai cũng thấy lòng người ấm lại. Ánh lửa vẫn bập bùng, tiếng trống chiêng vẫn rộn rã, giọng già làng vang vang với những câu chuyện ngày xửa ngày xưa và trang sử hào hùng đã qua…./.

Dulichviet.com.vn