Đhị tỉnh Quảng Trị, xang lấh 10 c’moo bhrợ têng chính sách pazao đoọng crâng ha đhanuôr đươi, k’đhơợng lêy ơy ting chrooi đoọng rau liêm choom, bhrợ têng crêê cơnh cr’noọ ooy k’tiếc pa bhrợ âng đhanuôr, pa xiêr đhr’năng pa hư crâng lâng pa dưr đợ gâm ngút âng crâng. Rau la lay cơnh, nắc cóh xuồi, bấc ngai dưr k’van tơợ bh’rợ chóh crâng nắc cóh da ding k’coong nắc pr’ắt tr’mông âng đhanuôr k’đháp đoọng choom mamông tơợ bh’rợ chóh crâng. Bh’rợ đươi k’tiếc crâng lâng bh’rợ zư lêy crâng đhị 2 chr’hoong da ding Đakrông lâng Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị cắh rau choom chô đơơng rau liêm choom ting cơnh cr’noọ.

 6 c’moo ahay, pr’loọng ông t’coóh Hồ Văn Hy ắt cóh cr’noon Tà Lao, chr’val Tà Long, chr’hoong da ding k’coong Đakrông, tỉnh Quảng Trị đớp 3 hecta k’tiếc đoọng chóh crâng. Mơ ooy vêy zên bạc, g’léh c’rơ, zên vặ ađoo đươi dua lứch ooy bh’rợ chóh crâng, đương r’rơơm nắc xăl pr’ắt tr’mông. Ha dợ xang 6 c’moo t’bhlâng zư lêy, bh’nơơn x’rịa bơơn pay pa chô nắc cắh rau rị, tu zên pa câl n’loong nắc đhiệp zập đoọng pa chô mơ zênbhrợ têng, chroót zên k’dua manuýh bhrợ têng, đơơng âng- t’coóh Hy xay moon gít cơnh đêếc. k’tiếc crâng âng đoo nắc cóh zr’lụ da ding ch’ngai, tước ooy hân noo pay pa chô nắc ađoo k’dua manuýh bhrợ têng, glơợc đơơng cắh cậ đoọng t’rị roóc đơơng n’loong tơợ crâng. Pa câl n’loong, pay pa chô zên, pác lơi zên col, zên đơơng âng, t’coóh Hy nắc dzợ mơ 2, 3 ức đồng ha đay.

Cóh đâu, ha dang ng’chóh crâng nắc bh’rợ đơơng âng zr’nắh k’đháp pa bhlâng. Cóh ch’ngai n’tốh nắc bấc đhr’đấc đhr’luônh k’đháp đoọng choom đơơng âng, nắc ng’glơợc, zên bạc bấc, cắh rau bơơn pay pa chô, đhiệp mơ 2, 3 ức đồng a năm.

Lấh 10 c’moo bhrợ têng bh’rợ pazao đoọng k’tiếc crâng, tỉnh Quảng Trị ơy pazao đoọng 100 r’bhâu hecta k’tiếc crâng đoọng ha đhanuôr lâng ha pazêng đơn vị chóh crâng, đươi bhrợ, k’đhơợng lêy. Crâng vêy ta chóh cẹch, pa xiêr đhr’năng đhí boo, túh bhlong tơợ tu k’ruung, pa dưr đhr’năng gâm ngút âng crâng lâng pa xiêr bấc pa bhlâng bh’rợ lướt col pa hư crâng. Ting cơnh ch’mêết lêy âng ngành chức năng tỉnh, m’bứi bhlâng cóh zập c’moo, tỉnh Quảng Trị bhrợ têng tơợ 6 r’bhâu tước 10 r’bhâu hecta crâng chóh, bấc bhlâng nắc keo axậ tràm. Xoọc đâu, chr’nắp 1 khối n’loong lấh 1 ức đồng, zập hecta crâng ta chóh xang bêl pác lơi pazêng rau zên bhrợ têng nắc công dzợ bơơn pay pa chô 50 ức đồng tơợ zên pa câl n’loong. Nắc zập c’moo tỉnh Quảng Trị bơơn pay pa chô k’dâng 400 tỷ đồng tơợ crâng ta chóh, bhrợ t’váih bh’rợ tr’nêng đoọng ha k’zệt cha nắc manuýh pa bhrợ, bhrợ t’váih rau chr’nắp ooy kinh tế bấc lấh mơ. Bấc pr’loọng đông dưr k’van tơợ bh’rợ chóh crâng.

Hân đhơ cơnh đêếc, rau đâu nắc đhiệp u crêê lâng manuýh chóh crâng cóh zr’lụ xuôi cắh cậ cóh zr’lụ vêy c’lâng đơơng âng liêm buôn. Ha dợ đhị zr’lụ da ding k’coong, c’lâng lướt chô zr’nắh k’đháp nắc zên pa câl n’loong cắh zập đoọng ha zên bhrợ têng, zư lêy, pay pa chô. T’coóh Hồ Văn Nhiên, Chủ tịch UBND chr’val Tà Long, chr’hoong da ding k’coong Đakrông xay moon, đhanuôr lêy chóh crâng cắh liêm choom nắc bh’rợ pazao k’tiếc, pazao crâng k’đháp đoọng ng’bhrợ têng. T’mêê đâu, cán bộ tỉnh chô ch’mêết lêy, xay moon cr’noọ bh’rợ pazao đoọng 100 hecta k’tiếc crâng ooy Bộ đội Biên phòng k’đhơợng lêy đoọng ha đhanuôr bhrợ cha. Ha dzợ bêl chính quyền pa họp đhanuôr, xay moon xa nay n’nâu nắc đhanuôr cắh pân pay đươi bhrợ, tu c’lâng p’rang ch’ngai bha dắh. t’coóh Hồ Văn Nhiên prá:

Chính sách âng Đảng, Nhà nước nắc liêm crêê, nắc tu đhr’năng âng vel đông, da ding k’coong bấc, zr’nắh k’đháp. K’tiếc đăn nắc ơy vêy c’la, Ban k’đhơợng lêy crâng phòng hộ ơy k’đhơợng lêy, nắc ng’lướt ch’ngai n’đắh tốh k’ruung. Tu cơnh đêếc cóh ch’ngai nắc bil bấc zên, zên đơơng âng xang zên ng’zư lêy, lướt chô, cóh x’rịa nắc cắh rau bơơn pay pa chô.

Cóh pazêng t’ngay c’xêê ahay, cóh chr’hoong da ding k’coong Đakrông, bấc ngai col pa hư crâng cắh cậ pa câl crâng dzợ nhuum đoọng pay k’tiếc chóh a rong, bil bal bấc pa bhlâng. Cơnh đêếc nắc cr’noọ pazao đoọng k’tiếc crâng cắh cơnh cr’noọ cr’niêng. Pr’căn Ly Kiều vân, Bí thư Huyện uỷ Đakrông, tỉnh Quảng Trị k’rang, xa nay pazao đoọng k’tiếc, pazao đoọng crâng ha đhanuôr bhrợ têng, k’đhơợng lêy nắc crêê liêm, crêê cơnh cr’noọ âng đhanuôr. Xoọc đâu, t’nơơm keo pa câl vêy chr’nắp dal pa bhlâng, zr’lụ pa câl nhâm mâng tu vêy đông máy MDF Quảng Trị pay câl. Hân đhơ cơnh đêếc, k’tiếc crâng pazao đoọng ha đhanuôr k’đhơợng lêy nắc cóh crâng ch’ngai, ch’ngai c’lâng, c’lâng lướt zr’nắh k’đháp nắc rau liêm choom âng k’tiếc crâng cắh lấh bấc. ha dzợ lâng đhanuôr nhăn k’đhơợng lêy, zư lêy crâng công cắh lấh bhui har tu zên zư lêy vêy ta chroót pa bhlâng m’bứi. ting cơnh pr’căn Ly Kiều Vân, Bí thư Huyện uỷ Đakrông, ha dang cắh vêy chính sách zúp zooi da ding k’coong nắc đhanuôr k’đháp đoọng choom mamông tơợ đhăm k’tiếc crâng âng đay.

Đoọng đhanuôr la lua bhrợ têng cóh k’tiếc, bhrợ têng crâng, bhrợ c’la ooy crâng nắc apêê đoo bơơn đươi rau liêm choom, hân đhơ cơnh đêếc apêê cắh lấh kiêng bhrợ c’la crâng k’tiếc. azi nắc muy chr’hoong đharứt, bh’rợ k’rong bhrợ crâng pa bhrợ ta têng zr’nắh k’đháp. Nghị quyết 30a âng Chính phủ pa xiêr đharứt nhâm mâng, hân đhơ cơnh đêếc ha dang cắh vêy chính sách đoọng đhanuôr nhâm mâng pr’ắt tr’mông dưr đharứt cớ nắc đhơ đhơ cơnh công dưr váih.

Tỉnh Quảng Trị xoọc vêy 40 r’bhâu hecta k’tiếc crâng g’mrâng nắc UBND apêê chr’val k’đhơợng lêy. Ngành NN tỉnh Quảng Trị xoọc ch’mêết lêy cớ đợ k’tiếc crâng đoọng pazao đoọng ha đhanuôr; tơợ đêếc bhrợ t’váih bh’rợ tr’nêng, zư lêy crâng liêm choom lấh mơ. T’coóh Lê Văn Quí, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị xay moon, đơn vị ơy p’too moon đhanuôr xăl đợ đhăm k’tiếc crâng cóh ch’ngai đoọng chóh bời lời. t’nơơm bời lời nắc đhiệp ng’păr n’căr a năm, pa goóh buôn ng’đơơng âng, chr’nắp âng n’căr tơợ 20 – 22 r’bhâu đồng cóh muy kg nắc đhanuôr mặ mamông tơợ crâng. Hân đhơ cơnh đêếc, k’tiếc crâng cóh chr’hoong Đakrông nắc cắh crêê lâng t’nơơm bời lời lâng zr’lụ pa câl cắh nhâm mâng. T’coóh Lê Văn Quí, Phó Chib cục Trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị ta đang moon:

Pazêng pr’loọng đông ting chóh crâng đhị zr’lụ da ding đhr’đấc, chóh crâng cắh liêm choom. Nâu cơy nắc lêy pay nắc k’xịa pay p’xoọng crâng đoọng chóh a rong, k’dâng tơợ 2 tước 3 c’moo nắc k’tiếc u mốp ặ nắc ng’xăl chóh crâng. Azi xoọc lêy pay pazêng dự án zúp zooi bhrợ têng c’lâng lâm nghiệp ooy zr’lụ bha lâng, nắc bhrợ t’bhứah zr’lụ. Cóh ha y k’rong xay 10 c’moo, azi ta đang moon Chính phủ bhr’lậ ooy chính sách, vêy chính sách zúp zooi đhanuôr acoon cóh đhị zr’lụ da ding k’coong xoọc cr’chăl bêl zư lêy crâng, pazao đoọng crâng, ting cơnh c’lâng bh’rợ nhâm mâng, vêy choom liêm choom.

Lâng cr’noọ bhrợ ha zập zr’lụ k’tiếc, zập bha lắh crâng, zập da ding k’coong nắc lứch vêy c’la, xa nay pazao đoọng k’tiếc, pazao đoọng crâng cóh tỉnh Quảng Trị ơy ting chrooi đoọng ooy bh’rợ bhrợ t’váih bh’rợ tr’nêng, nhâm mâng pr’ắt tr’mông ha đhanuôr đăn crâng, pa xiêr đhr’năng tal, óch crâng, zư lêy môi trường. hân đhơ cơnh đêếc, cóh da ding k’coong, rau liêm choom tơợ bh’rợ đươi dua k’tiếc crâng cắh lấh bấc, zên zư lêy crâng pa bhlâng m’bứi, đhanuôr cắh lấh kiêng ting xay bhrợ ooy crâng. Rau la lua n’nâu nắc rau zr’nắh k’đháp cắh muy cóh tỉnh Quảng Trị./.

TRỒNG RỪNG Ở QUẢNG TRỊ:KẺ CƯỜI NGƯỜI KHÓC

 Tại tỉnh Quảng Trị, sau hơn 10 năm thực hiện chính sách giao đất, giao rừng cho dân sử dụng, quản lý đã góp phần tích cực giải quyết nhu cầu về đất sản xuất của người dân, hạn chế nạn phá  rừng và nâng độ che phủ rừng. Điều nghịch lý là, trong khi ở đồng bằng, nhiều người giàu lên nhờ trồng rừng thì ở miền núi đa phần người dân rất khó sống được từ trồng rừng. Việc sử dụng đất rừng và công tác bảo vệ rừng tại 2 huyện miền núi Đakrông và Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị không mang lại hiệu quả như mong muốn.

  Sáu năm trước, gia đình ông Hồ Văn Hy ở thôn Tà Lao, xã Tà Long, huyện miền núi Đakrông, tỉnh Quảng Trị nhận 3 héc ta đất để trồng rừng. Bao nhiêu vốn liếng, công sức, tiền vay mượn ông dồn hết vào trồng rừng, nuôi hy vọng đổi đời. Vậy mà sau 6 năm dày công chăm sóc, kết quả thu về là con số không, bởi tiền bán gỗ rừng chỉ đủ bù đắp chi phí đầu tư chăm sóc, trả công khai thác vận chuyển-ông Hy quả quyết như vậy. Đất rừng nhà ông ở tận trên núi cao, đến mùa khai thác, ông phải thuê người chặt cây, khiêng vác hoặc thuê trâu kéo gỗ từ rừng ra bãi tập kết. Bán gỗ, thu tiền, trừ chi phí khai thác, vận chuyển, ông Hy chỉ còn vài triệu đồng trong tay:

 (Ở đây, nếu trồng rừng đường vận chuyển khó khăn nhất. Trong xa đốc đồi thu hoạch không được, phải gùi qua gùi lại, chi phí nhiều, không có lời, chỉ được vài triệu.)

Hơn 10 năm thực hiện chủ trương giao đất giao rừng, tỉnh Quảng Trị đã giao 100 nghìn héc ta đất rừng cho dân và các đơn vị trồng rừng, khai thác, quản lý. Rừng trồng khép kín, góp phần hạn chế gió bão, phòng hộ đầu nguồn, tăng độ che phủ và hạn chế đáng kể tình trạng chặt phá rừng. Theo tính toán của ngành chức năng tỉnh, bình quân mỗi năm, tỉnh Quảng Trị khai thác từ 6000 héc ta đến 10.000 héc ta rừng trồng, chủ yếu là keo lá tràm. Hiện nay, giá 1 khối gỗ keo hơn 1 triệu đồng, mỗi héc ta rừng trồng, sau khi trừ các khoản chi phí cũng thu được 50 triệu đồng từ tiền bán gỗ. Tính ra, mỗi năm tỉnh Quảng Trị thu về khoảng 400 tỷ đồng từ rừng trồng, giải quyết việc làm cho hàng chục nghìn lao động, tạo ra chuỗi giá trị kinh tế lớn. Nhiều gia đình đã giàu lên nhờ trồng rừng.
       Tuy nhiên, điều này chỉ đúng với người trồng rừng ở vùng đồng bằng hoặc nơi có đường vận chuyển thuận tiện. Còn tại miền núi, địa hình cách trở thì tiền bán gỗ không đủ chi phí cho đầu tư, chăm sóc, khai thác. Ông Hồ Văn Nhiên, Chủ tịch UBND xã Tà Long, huyện miền núi Đakrông phàn nàn, người dân thấy trồng rừng không hiệu quả nên việc giao đất, giao rừng khó thực hiện. Mới đây, cán bộ tỉnh về khảo sát, bàn kế hoạch giao 100 héc ta đất rừng do Bộ đội Biên phòng quản lý cho người dân làm ăn. Nhưng khi chính quyền tổ chức họp dân, phổ biến chủ trương thì bà con e ngại không dám nhận, vì đường sá xa xôi. Ông Hồ Văn Nhiên nói:

 (Chính sách của Đảng, Nhà nước thì hợp lý nhưng do điều kiện ở địa phương, đồi núi quá hiểm trở, khó khăn. Đất gần có chủ, Ban quản lý rừng phòng hộ quản lý rồi, phải đi xa hoặc qua bên kia sông. Cho nên ở xa thì tốn chi phí, vận chuyển rồi công chăm sóc đi lại, tính ra thì lỗ.)

Thời gian qua, ở huyện miền núi Đakrông, nhiều người chặt phá hoặc bán rừng non lấy đất trồng cây sắn, thiệt đơn thiệt kép. Vậy là mục tiêu giao đất trồng rừng không đạt như mong muốn. Bà Ly Kiều Vân, Bí thư Huyện ủy Đakrông, tỉnh Quảng Trị trăn trở, Chủ trương giao đất, giao rừng cho đồng bào sản xuất, quản lý bảo vệ rất đúng đắn, hợp lòng dân. Hiện nay, cây keo bán được giá, đầu ra ổn định vì có nhà máy gỗ MDF Quảng Trị thu mua. Tuy nhiên, đất rừng giao cho dân quán lý nằm tận rừng sâu, xa đường, địa hình cách trở nên hiệu quả sử dụng đất rừng không cao. Còn với những người dân nhận quản lý, bảo vệ rừng tự nhiên cũng không mấy vui vẻ vì tiền công chăm sóc quá thấp. Theo bà Ly Kiều Vân, Bí thư Huyện ủy Đakrông, nếu không có chính sách hỗ trợ miền núi thì người dân rất khó sống được trên đất rừng của mình:

(Để người dân thực sự bám đất, bám rừng, làm chủ về rừng thì người ta phải được hưởng lợi, thế nhưng người ta chưa thực mặn mà tha thiết làm chủ bảo vệ rừng được. Chúng tôi một huyện nghèo, việc đầu tư mở rừng sản xuất quả thực khó khăn. Nghị quyết 30a của Chính phủ giảm nghèo bền vững, thế nhưng nếu không có chính sách để người dân ổn định cuộc sống thì chắc chắn tỷ lệ tái nghèo sẽ tiếp tục.)

Tỉnh Quảng Trị hiện còn 40 nghìn hécta đất rừng tự nhiên do UBND các xã quản lý. Ngành nông nghiệp tỉnh Quảng Trị đang tiến hành rà soát lại quỹ đất rừng để giao cho dân; qua đó tạo công ăn việc làm, bảo vệ rừng tốt hơn. Ông Lê Văn Quí, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị cho biết, đơn vị khuyến cáo người dân chuyển diện tích đất rừng ở xa sang trồng cây bời lời. Cây bời lời chỉ khai thác vỏ, phơi khô dễ vận chuyển, giá vỏ từ 20 nghìn đến 22 nghìn đồng/kg thì bà con có thể sống được từ rừng. Thế nhưng, đất rừng ở huyện Đakrông lại không phù hợp với cây bời lời và đầu ra chưa thực sự ổn định. Ông Lê Văn Quí, Phó Chi cục Trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị kiến nghị:

 (Các hộ dân tham gia trồng rừng địa hình dốc, trồng không có hiệu quả. Bây giờ phải lựa chọn là phải lấn thêm rừng trồng sắn, khoảng 2 đến 3 năm đất bạc màu thì chuyển sang trồng rừng. Chúng tôi tìm kiếm các dự án hỗ trợ đường lâm nghiệp đi vào khu vực chính, thì sẽ mở rộng vùng ra. Tới đây tổng kết 10 năm, chúng tôi đề nghị Chính phủ sửa đổi về chính sách, có chính sách hỗ trợ cho đồng bào miền núi đang còn giai đoạn khi bảo vệ rừng, giao rừng tự nhiên, theo hướng bền vững mới thiết thực, hiệu quả được.)

Với mục tiêu “làm cho mỗi khu đất, mỗi cánh rừng, mỗi quả đồi đều có người làm chủ”, chủ trương giao đất, giao rừng ở tỉnh Quảng Trị đã góp phần giải quyết đất sản xuất, ổn định cuộc sống người dân ở gần rừng, hạn chế nạn chặt phá, đốt rừng, bảo vệ môi trường. Thế nhưng, ở miền núi, hiệu quả sử dụng đất rừng không cao, tiền công bảo vệ rừng tự nhiên quá thấp, người dân chưa thực sự gắn bó với rừng. Thực tế này là bài toán khó không chỉ riêng ở tỉnh Quảng Trị./.