Vêy ngai lươt dzung toong t’ngay đoọng châc lêy vặ bơr zệt ực, nâu cơy năc ơy vaih bhươn sâm k’ha riêng tỷ đồng. Mưy đhị đha rưt bhlâng coh k’tiêc k’ruung hêê, manưih Xê Đăng xoọc p’lơơp coh crâng mưy râu bhrợ đoọng ha pêê vaih tỷ phú, lâng râu bh’rợ p’lơớp nâu căh vêy zư đoọng mưy ha đay.

Bêl đêêc năc sinh nhật mưy a’mọ coh vêêl. Apêê coh đâu ơy bool lêy mưy t’cooh k’đhơợng đơơng coh têy mưy tơơm sâm Ngọc Linh moot ooy đông. T’cooh vêêl đợc tơơm sâm đhị k’căn acoon n’niên, p’too moon cơnh mưy râu chr’năp cr’van lêy đoọng.

Manưih đoọng sâm nâu năc t’cooh vêêl Hồ Văn Du, coh vêêl 2, chr’val Trà Linh. K’noọ t’pool zệt c’moo ơy, lâh puôn zệt c’moo Đảng, bâc ngai coh vêêl moon t’cooh năc a’ma Du. Bêl t’ngay hơnh deh bịng c’xêê căh cậ bịng c’moo apêê p’niên coh vêêl năc t’cooh zêng vêy tươc pâh. Hun pr’hêl âng t’cooh zâp bêl cung năc mưy bha lâng sâm Ngọc Linh. Vêy t’cooh cher đoọng sâm tơợ glặp mưy c’xêê, ha dợ xoọc đâu lâh puôn zệt ơy. T’cooh Hồ Văn Du moon:“Cher đọong tơơm sâm Ngọc Linh năc cher đoọng hun pr’hêl âng crâng k’coong lêy đoọng. Tơơm sâm năc râu ma bhưy chr’năp âng crâng, cher đoọng vêy đơơng chô bâc râu pr’đoọng pr’đhooi. Zên đoọng ha mơ cung đươi dua lưch, ha dợ đoọng tơơm sâm n’jưah moon p’too apêê k’coon cha châu zư lêy crâng, zư lêy tơơm sâm đoọng dưr vaih liêm bâc”.

Căh vêy bâc ngai năl, manưih buôn lươt cher đoọng sâm nâu ơy đơc tât lang zư lêy râu tơơm chr’noh nâu. Bêl mưy zệt t’cool c’moo, Hồ Văn Du ting cán bộ moot ooy crâng châc lêy sâm đoọng đơơng chô choh. Zâp g’luh lươt năc m’pâng c’xêê ặt cha a’vị lâng bhooh, bêch coh crâng cha cêêt ra ngooh dưp mưy zệt độ, vêy bêl lưm a’đhăh dzăm apêê p’niên ma dưr mưt. Đợ g’luh cơnh đâu năc ơy chrooi bhrợ pa dưr Trạm tơơm zanươu Trà Linh, bhươn sâm zư lêy tơơm riah chr’năp pr’hăt âng prang zr’lụ. C’moo 1983, bhrợ t’vaih m’ma liêm choom, t’cooh lươt ooy zâp vêêl đông p’too đhanuôr oó dzợ pay bhrợ sâm coh crâng, lêy choh pa dưr, xang năc lươt đhị zâp bhươn choh đoọng pa choom choh bhrợ. Mơ bơr pêê c’moo tr’nơợp sâm căh choom chăt vaih, đhanuôr cung ta u loom; tươc bêl tơơm nâu chăt vaih liêm, ngai cung lươt zươc pay m’ma.

Choh sâm zr’năh bhlâng, đương lêy đanh đươnh vêy choom bơơn bhrợ, ha dợ bêl chật bhrợ ha roo coh ha rêê năc vêy đơơh choom pay đươi cha. Ha dợ “Mưy ha riêng chu xơợng căh mơ mưy chu lêy”. C’moo 1993, đợ k’lung sâm tr’nơợp pa câl k’noọ mưy ha riêng r’bhâu đồng đhị mưy ký, bâc lâh mơ zâp bh’nơơn pr’đươi bơơn bhrợ lơơng; tươc đợ c’moo 2000, mưy ký pa câl mơ bơr pêê ực. Prang vêêl đông ma tr’lêy đh’rưah, xang nặc zêng lơi bhiệc óch chật bhrợ ha rêê, ting t’cooh Du choh sâm. Anoo Hồ Văn Giang, cán bộ chr’val Trà Linh moon:“Bêl ahay vêy apêê đha đhâm căh kiêng lươt bhrợ, mưy ặt a’ộm, vêy bơơn t’cooh Du p’too moon choh sâm năc ha dợ dưr zi lâh đha rưt. Đhanuôr coh Trà Linh ngai cung chăp kiêng, cung moon ava năc a’ma Du”.

Ha dang t’cooh Du bhrợ đoọng m’ma chr’noh tr’nơợp coh loom manưih Trà Linh năc mưy học trò âng t’cooh ơy bhrợ cr’liêng m’ma nâu vaih mưy bh’rợ tr’nêng ga măc, Apêê moon t’cooh năc manưih choh bhrợ sâm bâc bhlâng Hồ Văn Lượng, cung coh vêêl 2, chr’val Trà Linh, lâng bhươhn sâm lâh pêê zệt hécta. Căh vêy bâc ngai năl, lâh pêê zệt c’moo lăm ahay, đông t’cooh Lượng đha rưt zr’năh bhlâng, ch’na đh’năh vêy zâp đươi cha mơ pêê c’xêê, đợ c’xêê lơơng năc đương lêy ooy crâng băn zư.

C’moo 2000, c’lâng lươt ooy Trà Linh căh ơy vaih. Kiêng vặ zên đăh ngân hàng chính sách đoọng bhrợ bhươn sâm, t’cooh Lượng lươt zi lâh crâng k’coong, lươt dzung k’zệt cây số, lươt bil mưy t’ngay vêy tươc ooy trung tâm chr’hoong Nam Trà My ty ahay. Bêl đêêc t’cooh bơơn vặ bơr zệt ực đồng, hân đhơ cơnh đêêc, zên lươt vôch bil k’noọ bơr ực. Dzợ ha mơ năc t’cooh câl lưch m’ma chr’noh đoọng choh, câl g’roong nam. C’moo t’tưn, bhươn sâm vêy pa chô bơr pêê ha riêng ực zâp c’moo, t’cooh ơy chroot nợ zâp zêng. Bêl doọ dzợ lưm zr’năh k’đhạp, bâc ngai buôn k’noọ mưy ăt đươi zên đoọng cha. T’cooh Lượng ting ăt hay k’noọ tươc đợ t’ngay lươt dzung toong t’ngay zr’năh k’đhạp đoọng k’đhơợng đơơng chô mưy zệt t’cool ực lâng t’cooh kiêng apêê t’tưn doọ lâh zr’năh mơ a’đay:“Zâp c’moo acu đợc m’bứi zên, mơ 5 tỷ đồng pa gơi ooy ngân hàng chính sách xã hội, đoọng ting tr’pac đh’rưah lâng apêê đha rưt cơnh a’đay bêl ahay căh vaih zên bhrợ cha. Ha dợ bhươn sâm âng cu xoọc đâu ơy k’rong bhrợ bơr pêê ha riêng tỷ. Apêê pa bhrợ cung vêy mơ pêê ha riêng cha nặc. Pr’loọng ngai lưm zr’năh k’đhạp, căh vaih sâm đoọng choh năc acu chroot công pa bhrợ ha pêê lâng tơơm sâm, đoọng apêê vêy choom dưr zi lâh đha rưt”.

Chroot công ha pêê pa bhrợ lâng tơơm m’ma sâm. Nâu đoo bh’rợ âng mưy cha nặc đha rưt bhlâng coh vêêl đông lêy chroot đoọng ha đợ apêê trông dâc a’đay, crêê cơnh “m’beh” bhrợ đoọng ha t’cooh vaih tỷ phú.

T’cooh Bùi Như Chương tơợ zr’lụ biển Núi Thành lươt ooy Trà Linh bhrợ bảo vệ Trạm zư lêy tơơm zanươu, pa choom bh’rợ choh sâm Ngọc Linh tơợ t’cooh Hồ Văn Du, xang nặc vêy bơơn t’coóh đoọng k’tiêc choh sâm. Nâu cơy bhươn sâm âng t’cooh vêy chr’năp k’zệt tỷ đồng. T’cooh Chương hay k’noọ cớ:“Apêê manưih Xê Đăng coh Trà Linh ăt ma mung liêm ta nih bhlâng. Acu lâng đhanuôr vêy bơơn cơnh xoọc đâu năc đươi vêy râu zooi đoọng âng anoo Hồ Văn Du. Zâp ngai chăp nhêr, tr’zooi đh’rưah bhrợ cha liêm choom. Nâu cơy acu ơy vaih pr’đơợ, năc lêy zooi đoọng ha đhanuôr coh đâu đh’rưah choh sâm”.

T’cooh Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng hay k’noọ cớ ooy cr’chăl c’moo 2014, bêl t’mêê ta k’đươi chô bhrợ Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam ty. Lêy đhanuôr coh bôl da ding Ngọc Linh ma tr’zooi đh’rưah choh sâm, t’cooh Hồ Quang Bửu lâng bh’cộ bha lâng chr’hoong Nam Trà My đh’uôl moon:“Bêl ahay acu lươt dzung, zr’lụ đâu zêng ta och bhrợ ha rêê. Đhị âng t’cooh Du nâu cung ơy ta óch, xang nặc t’cooh choh crâng vaih crâng đoọng choh sâm. Nâu cơy lươt xe ga măc tươ cooy Trà Linh năc vêy lêy crâng t’viêng liêm. Choh sâm n’jưah pa dưr pr’ăt tr’mung, n’jưah zư lêy crâng lâng liêm choom ha c’rơ tr’mung. Tơợ cr’noọ n’năc lêy bhrợ pa câl sâm Ngọc Linh, zươc c’lâng xa nay âng tỉnh, xang năc tỉnh ký Đề án sâm Ngọc Linh”.

Tơợ mưy cr’noọ bh’rợ coh crâng, sâm Ngọc Linh vaih đề án, vaih nghị quyết, vaih đợ zên prặ lươt chô tươc zâp đông. Râu âng a’bhươp a’dich manưih Xê Đăng p’lơớp đợc coh crâng, nâu cơy vêy đhanuôr prang k’tiêc k’ruung moon Quốc bảo.

Bâc ngai năl tươc sâm Ngọc Linh năc râu zanươu chr’năp, năc quốc bảo. Ha dợ căh vêy ngai năl, đoọng vaih mưy vêêl tỷ phú đhị ta moon đha rưt zr’năh bhlâng ahay, ơy vêy đợ acoon manưih lêy pay bhrợ cha k’van đh’rưah. Coh bôl da ding Ngọc Linh, mưy tơơm sâm căh năc mưy tơơm zanươu. Nâu đoo năc đoọng ha mưy p’niên, năc râu p’too pa choom zư lêy crâng lâng năc râu âng a’bhô dang crâng chroot đoọng ha đợ ngai năl zư lêy râu pr’đươi cr’van âng đay./.

DẮT NHAU THOÁT NGHÈO, CẢ LÀNG THÀNH TỶ PHÚ

Những ông già tặng trẻ con một cây sâm Ngọc Linh thay vì tiền mừng tuổi và cây sâm ấy, mười năm sau, đáng giá cả một gia tài. Có người đi bộ cả ngày đường để vay hai mươi triệu, giờ sở hữu vườn sâm vài trăm tỷ. Ở nơi từng nghèo nhất nước, người Xê Đăng đang giấu trong rừng già một bí mật khiến họ thành tỷ phú và bí mật ấy, lạ thay, họ không giữ cho riêng mình. 

Hôm ấy là sinh nhật một đứa bé trong làng. Người ta đã quen thấy một ông già tay nâng niu một cây sâm Ngọc Linh bước vào nhà. Già làng đặt cây sâm xuống trước mặt người mẹ trẻ, dặn dò từng câu một như trao gửi cả một gia tài.

Người tặng sâm ấy là già làng Hồ Văn Du, thôn 2, xã Trà Linh. Gần bảy mươi năm tuổi đời, hơn bốn mươi năm tuổi Đảng, nhiều người trong làng gọi ông là bố Du. Ngày đầy tháng hay đầy năm của lũ trẻ trong làng ông đều có mặt. Món quà của ông bao giờ cũng là một cây sâm Ngọc Linh. Có người được ông tặng sâm từ hồi tròn một tháng tuổi, giờ đã ngoài bốn mươi. Ông Hồ Văn Du bộc bạch:“Tặng cây sâm Ngọc Linh là tặng món quà của thiên nhiên, của rừng núi ban cho. Cây sâm là hồn của núi rừng, tặng để mang lại nhiều may mắn. Tiền thì bao nhiêu cũng tiêu hết, còn tặng cây sâm quý vừa nhắc con cháu giữ rừng, giữ cây sâm để mà phát triển.”

Ít ai biết, người hay đi tặng sâm ấy đã dành cả đời giữ lấy loài cây này. Mười tám tuổi, Hồ Văn Du theo cán bộ vào rừng già tìm sâm tự nhiên về trồng. Mỗi chuyến đi là nửa tháng ăn cơm với muối, ngủ trong rừng lạnh dưới mười độ, có lúc gặp thú dữ cả bọn bỏ chạy tán loạn. Những chuyến như thế đã góp công lập nên Trạm dược liệu Trà Linh, vườn sâm gốc giữ nguồn gen quý của cả vùng. Năm 1983, nhân giống thành công, ông đi khắp các nóc thuyết phục bà con đừng khai thác cạn sâm tự nhiên trong rừng mà hãy tự trồng, rồi đến từng vườn cầm tay chỉ việc. Vài năm đầu sâm không lên, dân nản; đến khi cây bén rễ tốt tươi, ai cũng kéo đến xin giống.

Trồng sâm vất vả, phải đợi nhiều năm mới thu, trong khi lúa rẫy gieo xuống là có ăn. Nhưng “trăm nghe không bằng một thấy”. Năm 1993, những củ sâm đầu tiên bán gần một trăm nghìn đồng một ký, cao hơn hẳn mọi nông sản; đến những năm 2000, một ký đáng giá vài triệu. Cả làng nhìn nhau, rồi bỏ “phát đốt chọc tỉa”, theo ông Du trồng sâm. Anh Hồ Văn Dang, cán bộ xã Trà Linh kể:“Trước kia có thanh niên lười đi làm, hay uống rượu, được bố Du động viên trồng sâm mà vươn lên thoát nghèo. Bà con ở Trà Linh ai cũng yêu mến, ai cũng gọi bác là bố Du”.

Nếu ông Du gieo hạt giống đầu tiên xuống lòng người Trà Linh, thì một học trò của ông đã biến hạt giống ấy thành cả một cơ nghiệp. Người ta gọi ông là “ông vua sâm” Hồ Văn Lượng, cũng ở thôn 2, xã Trà Linh, với vườn sâm hơn ba mươi héc ta. Ít ai ngờ, hơn ba mươi năm trước, nhà ông Lượng nghèo xơ xác, lương thực cả nhà chỉ đủ ăn ba tháng, những tháng còn lại là rừng nuôi.

Năm 2000, đường lên Trà Linh chưa có. Muốn vay vốn ngân hàng chính sách để làm vườn sâm, ông Lượng phải băng rừng, lội bộ hàng chục cây số, đi cả một ngày đường mới xuống tới trung tâm huyện Nam Trà My cũ. Lần ấy ông vay được hai mươi triệu, nhưng tiền đi lại đã ngốn mất gần hai triệu. Số còn lại, ông dồn hết mua giống, mua thép gai dựng hàng rào. Năm năm sau, vườn sâm cho thu vài trăm triệu mỗi năm, ông trả hết nợ. Hết khó khăn nhiều người thường nghĩ đến chuyện hưởng thụ. Ông Lượng thì nhớ cái ngày lặn lội cả ngày đường chỉ để cầm về mười tám triệu bạc và ông muốn người sau bớt khổ hơn mình.“Mỗi năm tôi để dành một ít tiền, khoảng 5 tỷ đồng, gửi vào ngân hàng chính sách xã hội, để chia sẻ cho người nghèo như mình ngày trước có vốn làm ăn. Còn vườn sâm của tôi giờ đã đầu tư vài trăm tỷ. Lao động cũng ba trăm người. Hộ nào khó quá, chưa có sâm mà trồng, thì tôi trả công cho họ bằng chính cây sâm, để họ có cái mà thoát nghèo”.

Trả công cho người làm bằng… cây sâm giống. Đó là cách một người từng nghèo nhất làng trả ơn những người cưu mang mình bằng đúng “chiếc cần câu” đã đưa ông thành tỷ phú.

Ông Bùi Như Chương từ vùng biển Núi Thành lên Trà Linh làm bảo vệ Trạm dược liệu, học nghề trồng sâm Ngọc Linh từ ông Hồ Văn Du, rồi được ông nhường đất để trồng sâm. Nay vườn ông cũng trị giá hàng chục tỷ. Ông Chương nhớ lại:“Về tình cảm thì người Xê Đăng ở Trà Linh sống quá tuyệt vời. Tôi và bà con được như bây giờ là nhờ sự cưu mang của anh Hồ Văn Du. Mọi người quý mến, đùm bọc, giúp nhau phát triển. Giờ tôi có điều kiện, tôi lại giúp bà con ở đây cùng trồng sâm”.

Ông Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng nhớ lại quãng thời gian năm 2014, khi mới được luân chuyển về làm Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cũ. Chứng kiến người dân trên đỉnh Ngọc Linh giúp đỡ nhau trồng sâm, ông Hồ Quang Bửu và lãnh đạo huyện Nam Trà My lại trăn trở:“Ngày xưa tôi đi bộ lên, khu này bị đốt sạch làm rẫy. Ngay chỗ ông Du cũng từng bị đốt, sau ông trồng lại thành rừng để trồng sâm. Giờ đi ô tô lên Trà Linh là thấy rừng xanh thẳm. Trồng sâm vừa phát triển kinh tế, vừa giữ rừng, lại tốt cho sức khỏe. Từ đó nghĩ phải thương mại hóa sâm Ngọc Linh, xin chủ trương của tỉnh, rồi tỉnh ký Đề án sâm Ngọc Linh”.

Từ một ý tưởng đứng giữa rừng, sâm Ngọc Linh thành đề án, thành nghị quyết, thành những dòng vốn chính sách len lỏi tới từng nóc nhà. Cái mà tổ tiên người Xê Đăng giấu kín trong rừng già, nay được người dân cả nước gọi là Quốc bảo.

Nhiều người biết đến sâm Ngọc Linh là thần dược, là quốc bảo. Nhưng ít ai biết, để có một “làng tỷ phú” giữa nơi từng nghèo nhất nước, đã có những con người chọn cách giàu lên cùng nhau. Trên đỉnh Ngọc Linh, một cây sâm không chỉ là một cây thuốc. Nó là của để dành cho một đứa trẻ, là lời nhắc giữ rừng và là cách thần núi trả ơn những ai biết giữ gìn báu vật của mình./.