Đhanuôr đhị chr’val  Vạn Hoá, chr’hoong Tuyên Hoá, tỉnh Quảng Bình vêy truyền thống chóh cram truíh toor k’ruung Gianh. Đợ t’nơơm cram nâu đoo n’jứah nắc rau cha groong túh, n’jứah nắc bh’nơơn bh’rợ pa dưr pr’ặt tr’mông âng đhanuôr cóh đâu.

      Lướt truíh k’ruung Gianh, buôn lêy pazêng t’nơơm cram liêm t’viêng đhiêr vel bhươl, ruộng bhươn. C’lâng vel bhươl đhị Văn Hoá cung zêng vêy gâm âng cram. C’moo 2016, g’lúh túh đh’rứah dưr chô bhrợ ha đác k’ruung Gianh túh hooi hor căh dzợ cơnh. Đươi vêy cram cóh vel nắc đhanuôr chr’val Văn Hoá dzợ bơơn zư k’tiếc k’ruung, đong xang, g’đéch đhr’năng đác t’coọng đơơng chô ooy biển. T’coóh Lương Xuân Kĩnh, 82 c’moo, vel Hà Thâu, chr’val Văn Hoá đoọng năl, cram cóh vel nâu bơơn tợơ lang a conh a bhướp hay chóh. Z’lấh c’xêê c’moo, cram cóh vel bơơn zư liêm doó col lơi lấh mơ nắc dzợ bơơn ta chóh t’bấc. Cóh vel tợơ ta coóh tước p’niên zêng ặt g’bọ lâng t’nơơm cram nâu:“Đợ t’nooi t’nơơm cram chặt váih n’juối dal tợơ ga chô tước vel nâu nắc zư lêy đoọng k’nặ 4.000 đhanuôr đhị vel bhươl. Đươi vêy cram nâu nắc tước hân noo túh bhlong đhanuôr cung doó lấh k’pân đác túh clan chô.”

        Pazêng c’moo đăn đâu, chính quyền chr’val Văn Hoá bhrợ têng c’lâng xa nay pa đớp đoọng ha pêê pr’loọng đong đhanuôr zư lêy lâng pa dưr đợ cram cóh vel. T’coóh Lê Hữu Lộc, 64 c’moo, chr’val Văn Hoá đoọng năl, lâng pazêng t’nơơm cram ơy đanh c’moo, đhanuôr choom col pay pa câl đoọng ha pêê lơơng tước k’rong câl, a băng nhuum nắc pếêh pay cha, pa câl cóh chợ, nhà hàng… Đươi tợơ t’nơơm cram, đhanuôr vêy pa xoọng bh’nơơn cung zăng lấh mơ chóh bệêt ha roo lâng chr’nóh rau lơơng.“Cram cóh bhươl nâu nắc zêl cha groong đác túh, doó bhrợ hr’lang k’tíêc cóh vel. Đhanuôr đươi dua cram nâu đoọng bhrợ têng bấc rau. Bêl cram chắt bấc nắc pa câl, apêê cơ quan đơn vị nắc bhrợ a pậ nung, đhuốc, ving…pa câl đoọng ha pêê kiêng dua.”

       Văn Hoá nắc chr’val t’huung ếp, buôn nong đác túh đhị chr’hoong Tuyên Hoá. Zập c’moo, đác túh chô đhậu tước tu cram, zập ngai nắc đhấc ặt cóh m’pâng bha lắh đhêl. Nâu kêi zập rau ơy tr’xăl. Cram zư k’tiếc doó choom hr’lang, zư lêy đhanuôr tệêm ngăn. T’coóh Đinh Xuân Thương, Chủ tịch UBND chr’val Văn Hoá, chr’hoong Tuyên Hoá đoọng năl:“K’bhúh cram zêl hr’lang k’tiếc liêm choom bhlầng. Cram bơơn đhanuôr chóh tợơ đanh a hay. Chr’val quy hoạch muy zr’lụ k’tiếc truíh k’ruung căh đoọng chóh t’nơơm rau lơơng, pa muy chóh cram a năm đoọng zư lêy vel bhươl. K’đươi moon lâng tỉnh, chr’hoong pa xoọng zên đoọng chóh t’bấc đhị apêê zr’lụ c’riing bhươl đoọng zêl hr’lang k’tiếc.”

        T’coóh Nguyễn Thành Long, Phó Chánh Văn phòng Ban chỉ huy đương zêl cha groong boo đhí túh bhlong lâng chếêc lêy trôông dấc bhrêy tắh Quảng Bình đoọng năl, vêy pazêng bh’rợ zêl túh r’bhầu tỷ đồng ha dợ cung căh mơ pazêng đhăm cram cóh vel âng đhanuôr chr’val Văn Hoá. T’coóh Nguyễnn Thành Long moon, nâu đoo nắc muy cr’noọ bh’rợ liêm choom bhlầng, lêy xay bhrợ ta bhứah:“Vel Văn  Hoá nắc zr’lụ m’pâng k’tiếc, zâng lâng túh bhlong. Đhanuôr căh muy chóh cram truíh toor k’ruung nắc chóh ting k’bhúh ting zr’lụ đhị apêê k’tiếc t’huung ếp đoọng zêl đác túh. Zr’lụ buôn túh nắc lêy chóh cram, nắc cơnh zr’lụ k’tiếc bhậ căh cợ pazêng c’nặt k’ruung tíh nắc lêy chóh cram tu zên bạc chóh doó bấc, rau bơr nắc liêm choom lâng pr’ặt tr’mông”./.

Tre làng chống lũ dữ sông Gianh

                                                      CTV Thanh Tuấn

Người dân ở xã Văn Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình có truyền thống trồng tre dọc theo bờ sông Gianh. Lũy tre làng vừa là thành trì chống nước lũ, vừa là nguồn thu nhập cải thiện đời sống cho bà con nơi đây.

        Đi dọc sông Gianh, dễ dàng nhìn thấy những rặng tre xanh mướt bao bọc quanh thôn làng, ruộng vườn. Đường làng ngõ xóm ở Văn Hóa cũng rợp bóng tre. Năm 2016, trận lũ kép kinh hoàng làm nước sông Gianh hung dữ cuồn cuộn đổ về từ thượng nguồn. May nhờ lũy tre làng vững chãi mà người dân xã Văn Hóa còn giữ được đất đai, nhà cửa, tránh bị trôi ra sông, ra biển. Ông Lương Xuân Kĩnh, 82 tuổi, thôn Hà Thâu, xã Văn Hóa cho biết, tre làng nơi đây được cha ông trồng từ thuở trước. Trải qua thời gian, rặng tre làng không những không bị chặt phá mà ngày càng dày đặc thêm. Trong làng từ già đến trẻ đều có tình yêu đặc biệt với cây tre: “Cái dãy tre  kéo dài từ trên ga về dưới làng này bảo vệ cho gần 4.000 dân ở địa phương. Nhờ dãy tre này mà đến mùa lũ lụt người dân cũng đỡ sợ nước nôi tràn về.”

        Những năm gần đây, chính quyền xã Văn Hóa thực hiện chủ trương giao khoán cho các hộ dân bảo vệ, giữ gìn và phát triển rặng tre làng. Ông Lê Hữu Lộc, 64 tuổi, xã Văn Hóa cho biết, với những cây tre già cỗi, người dân có thể chặt bán cho thương lái, cây măng non thì hái về làm thực phẩm, bán ở chợ, nhà hàng... Nhờ cây tre, người dân kiếm thêm được khoản thu nhập kha khá ngoài nghề làm nông, trồng lúa. “Tre làng thì lũ lụt đến nó chặn lại cho khỏi lở làng. Dân dùng tre để làm các công cụ trong sản xuất. Khi tre nhiều thì phải bán, các cơ quan đơn vị làm thúng đũa, tràng rỗ về cho các nơi có nhu cầu.”

        Văn Hóa là xã thấp trũng, thường xuyên bị ngập lụt ở huyện Tuyên Hóa. Mọi năm, nước lũ năm dâng cao lên cao đến ngọn tre, mọi người phải di chuyển vào lèn đá trú ẩn. Nay thì mọi việc dần thay đổi. Tre giữ đất khỏi bị sạt lở, bảo vệ dân làng an toàn. Ông Đinh Xuân Thương, Chủ tịch UBND xã Văn Hóa, huyện Tuyên Hóa cho biết: “Hệ thống tre chống sói lở rất hiệu quả. Tre được bà con dân làng trồng từ lâ. Xã quy hoạch một vùng đất theo dọc sông không được trồng cây gì khác ngoài tre, chủ yếu trồng tre để bảo vệ làng. Đề xuất tỉnh, huyện bổ sung thêm kinh phí để trồng thêm tre ở một số vùng đầu làng nhằm chống sói lở.”

        Ông Nguyễn Thành Long, Phó Chánh văn phòng Ban chỉ huy Phòng chống lụt bão và Tìm kiếm cứu nạn tỉnh Quảng Bình cho biết, có những công trình chống lũ ngàn tỷ nhưng chưa chắc đã hiệu quả bằng những lũy tre làng của người dân xã Văn Hóa. Ông Nguyễn Thành Long cho rằng, đây là một mô hình hay, cần được triển khai nhân rộng: “Làng Văn Hóa là vùng bán sơn địa, chịu tác động của lũ tràn, dòng chảy lũ quét. Họ không những trồng tre dọc bờ sông mà trồng thành bãi tre ở đầu mũi các cồn bãi nên cản được dòng chảy lũ. Vùng xung yếu thì nên tập trung trồng tre, ví dụ như vùng đất bồi hay những đoạn sông thẳng nên trồng tre vì chi phí thấp, thứu hai là phù hợp với điều kiện sống”./.