Năc mơ 80 c’moo, ha dzợ đoo bêl xay truih ooy c’lâng Trường Sơn, cr’noọ bêl ahay ooy đồng đội năc vaih cớ, bhrợ ha t’cooh Zơ Râm Pia, đhanuôr Cơ Tu đhị thị trấn Thạnh Mỹ, chr’hoong Nam Giang năc chô cớ. Ađoo xay truih, công cơnh apêê pân juyh, pân đil n’lơơng coh da ding k’coong, ađoo ting bhrợ Cách mạng, ting pâh ooy c’bhuh giáo liên âng Đoàn Bình Sơn, Quân khu V bêl mơ muy zệt t’cool, bơr zệt c’moo. Xoọc đêêc, đơn vị âng đoo ăt pa bhrợ coh crâng k’coong. Đoo bêl guy ch’neh, guy cha răh, bộ đội năc đha đác da ding k’coong, z’lâh tran chăng đoọng chêêc c’lâng lướt, g’đech đhr’năng arọp bơơn lêy. Bêl ơy n’năl c’lâng ng’lướt năc azi tước tal xraach, bhrợ têng c’lâng. T’cooh Pia hay cớ: N’jưah tal xraách n’jưah đơơng âng ch’ne ch’na, vũ khí, cha răh, z’nươu tr’hau, tu cơnh đêếc zập ngai công pa đơơh, arọp bơơn lêy, glâm bom đhị đâu, ađay xăl đhị tôh. “Đoo bêl boo đhí n’loong c’lâm tr’đeh, tâm prang c’lâng, bâc apêê đồng chí coh hoọng guy ha lêệng k’nặ 2 tạ năc công căh đhêy, n’jưah guy n’jưah pa liêm c’lâng đoọng u đơơh loon. Xoọc đêêc, acu công guy coh hoọng k’nặ 1 tạ m’pâng. Hân đhơ ha ul, azi công t’bhlâng, t’bhlâng bhrợ têng c’lâng tước mơ ooy năc liêm crêê mơ đêêc. Bêl bhrợ c’lâng năc arọp glâm bom, đợ manuyh bhrêy tăh, chêệt bil công k’nặ muy pâng. Coh cr’chăl n’nâu arọp glâm B52 pa bhlâng k’rơ, azi năc đhiệp bhrợ c’lâng coh ha dum a năm, coh t’ngay năc ăt p’lơơp coh hầm.”

Coh pazêng c’xêê c’moo zr’năh xr’dô n’năc, t’cooh Pia lum p’căn Zơ Râm Thị Nhươm lâng năc kiêng ađoo pân đil ta đhâm c’mor xung phong acoon coh Giẻ Triêng n’nâu. Tơợ anhi đoo tr’lum năc bhrợ ha nhi đoo t’bhlâng z’lâh zr’năh k’đhap, rau chêệt bil. Coh muy chu guy hàng đơơng đoọng ha chiến trường miền Nam, p’căn Nhươm crêê bhrêy, năc boom, cha răh căh bhrợ ha đoo k’pân. P’căn Nhươm xay truih, coh c’xêê c’moo bhrợ têng c’lâng bâc bhlâng năc ng’đươi tơơm n’loong đoọng pếch k’tiếc, ch’câh đhâl, vêy bêl năc ng’đươi lâng têy đoọng pếch k’tiêc. Zr’năh k’đhap căh dzợ cơnh, luônh ha ul, mr’loọng năc ra hal đác, nhưh nhêên cơnh đêêc năc đợ apêê pân juyh, pân đil ta đhâm c’mor xung phong coh xoọc đêêc năc dzợ toong t’ngay ha dum bhrợ c’lâng, guy hàng. P’căn Nhươm xay moon, xoọc đêêc, bhrợ têng c’lâng tước ooy, guy hàng tước đêêc, bâc bêl căh bơơn đhêy ăt, họm rao: “C’lâng c’tiêr, đhr’đấc dal năc công lướt. Đoo bêl guy hàng đơơh hân năc lướt toong t’ngay ha dum. Vêy bêl bhuông păr glâm bom, pleng k’năm coh crâng k’coong, ta huung đhậu cơnh đêêc năc căh n’năl ađay chêếc ăt pơ lơơp coh ooy. Coh crâng ha ul pa bhlâng! năc đhiệp cha r’veh ta bơơn coh crâng, ộm đác tơợ tọm, ha dang vêy arong năc công cha n’căr, căh chêêc coóch, muy n’năl hau choom cha năc cha lứch. Zr’năh k’đhap cơnh đêêc, năc zập ngai công vêy cr’noọ t’bhlâng lâh mơ, công vêy bêl bhrợ têng văn nghệ, hát t’nơớt. Coh acọ ta luôn k’noọ rơơm kiêng tước t’ngay k’tiêc k’ruung bơơn vêy ta pa chô, pazum.”

Coh bh’rợ zâl arọp Mỹ trôông dzâc k’tiêc k’ruung, đhanuôr acoon coh đhi noo đhị tỉnh Quảng Nam moon zazum, chr’hoong Nam Giang moon la lay ơy chroi đoọng k’bhan t’ngay g’lêêh c’rơ ting bhrợ têng c’lâng Trường Sơn, guy đơơng ch’neh, bhooh, vũ khí, cha răh zup zooi ha zr’lụ zâl arọp abhuy coh miền Nam. T’cooh bhươl Zơ Râm Ul coh thị trấn Thạnh Mỹ căh choom ha vil đợ t’ngay c’xêê đh’rưah lâng đồng đội z’lâh boo bom, đhí cha răh đoọng bhrợ têng c’lâng Trường Sơn zup zooi ha bh’rợ zâl arọp abhuy. Ađoo xay truih, cr’chăl 1965-1975, zr’lụ Bến Giằng, zr’lụ pr’têệt bhlưa c’lâng Trường Sơn lâng c’lâng bhlâng 14D năc muy coh pazêng zr’lụ zâl pa hư k’rơ pa bhlâng âng arọp, tu cơnh đêêc bh’rợ bhrợ têng c’lâng zr’năh k’đhap pa bhlâng. Bâc đồng đội âng đoo năc căh dzợ mamông, ăt coh crâng k’coong. Nâu ơy, c’lâng Trường Sơn năc vêy Nhà nước bhrợ têng t’mêê, bhưah ga măc lâh mơ, pr’ăt tr’mông âng đhanuôr coh da ding k’coong Trường Sơn vêy bâc rau tr’xăl liêm pr’hay. Đoo bêl doọ trơ vâng, t’cooh Ul năc k’dua k’coon ch’chau đơơng âng ađay tước ooy c’lâng Trường Sơn, lêy cớ chiến trường ahay lâng hay tước ooy apêê đồng đội: “Bêl ahay lâng xa nay: Đhanuôr hêê cha a rong, xâp quần ếp zâl pruh arọp Mỹ. Nâu cơy lâng rau t’bhlâng n’năc, đh’rưah lâng rau mr’cơnh cr’noọ xa nay âng đhanuôr acoon coh đhị đâu, pr’ăt tr’mông năc tr’xăl ghít pa bhlâng. Ba bi cơnh điện, c’lâng, trường học, trạm y tế ơy tước ooy da ding k’coong, c’noong k’tiêc. Chr’năp bhlâng bêl vêy c’lâng Hồ Chí Minh pr’ăt tr’mông âng đhanuôr coh truih da ding k’coong Trường Sơn dưr vaih liêm crêê lâh mơ.”

C’lâng Trường Sơn bêl ahay, c’lâng Hồ Chí Minh nâu cơy năc ơy ch’guốc ooy đay xa nấp t’mêê lâng đợ bhươl cr’noon bhui har, k’bhộ ngăn. T’cooh A Viết Sơn, Quyền Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon: “C’lâng Hồ Chí Minh lướt ooy zr’lụ chr’hoong ch’ngai lâh 50km, pa têệt lâng pazêng vel đong coh tỉnh lâng apêê tỉnh Tây Nguyên, liêm buôn pa bhlâng đoọng ha bh’rợ pa têệt pazêng zr’lụ miền, tr’câl tr’bhlêy hàng hoá bhlưa chr’hoong Nam Giang lâng pazêng vel đong coh xuôi. Nâu đoo năc rau liêm crêê đoọng pa dưr bh’rợ pa bhrợ, pa dưr kinh tế pr’loọng đong, bhrợ têng zr’lụ b’băn ch’choh, tr’câl tr’bhlêy liêm buôn lâh mơ. Rau n’leh ghit tơợ xa nay bh’rợ n’năc năc đợ pr’loọng đong, vel đong ăt mamông đăn c’lâng Hồ Chí Minh, c’lâng đông Trường Sơn vêy đợ pr’loọng đong đharựt, đăn đharựt zập c’moo xiêr bâc lâh mơ lâng pazêng vel đong n’lơơng, rau đêêc năc rau xay p’căh ghit pa bhlâng bêl vêy c’lâng Hồ Chí Minh lướt chô.”

Coh c’lâng lướt Trường Sơn Đông, muy tượng đài Hồ Chí Minh năc vêy k’nặ bhrợ têng. Nâu đoo năc căh muy zư đớc lịch sử ooy muy c’lâng chr’năp ma bhuy coh c’xêê c’moo zâl arọp abhuy, ting n’năc năc dzợ bhrợ t’vaih rau liêm choom ooy xa nay bh’rợ pa dưr du lịch coh ha y chroo./.

Ký ức về một thời mở đường Trường Sơn

              PV/VOV-Miền Trung

         Đường Trường Sơn, con đường huyết mạch nối hậu phương miền Bắc với tiền tuyến miền Nam. Con đường này đi vào lịch sử gắn với biết bao huyền thoại về những người con anh hùng của dân tộc, nay đã rộng mở thênh thang, người xe nhộn nhịp. Ký ức về một thời “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” vẫn đậm sâu trong tâm trí những người lính thanh niên xung phong năm xưa.

        Đã ở cái tuổi gần 80 nhưng mỗi khi nhắc đến đường Trường Sơn, ký ức về đồng đội lại ùa về khiến ông Zơ Râm Pia, dân tộc Cơ Tu ở thị trấn Thạnh Mỹ, huyện Nam Giang không khỏi bùi ngùi. Ông kể, cũng như bao chàng trai, cô gái miền sơn cước, ông tham gia Cách mạng, gia nhập đoàn giao liên thuộc Đoàn Bình Sơn, Quân khu V khi tuổi mới 18 đôi mươi. Ngày ấy, đơn vị của ông đóng quân trong rừng sâu. Lúc gùi lương, tải đạn, bộ đội phải trèo đèo, leo dốc, vượt ghềnh đá dựng đứng để tìm đường đi, tránh địch phát hiện. Khi tìm được hướng thì bắt đầu phát dọn làm đường. Ông Pia nhớ lại: vừa dọn đường, vừa vận chuyển lương thực, vũ khí, đạn dược nên mọi người luôn trong trạng thái cơ động, địch phát hiện, dội bom chỗ này thì mình chuyển sang nơi khác.  “Những lúc mưa gió cây ngã, chắn ngang đường đi, nhiều đồng chí trên lưng cõng nặng gần 2 tạ nhưng vẫn không nghỉ, vừa cõng vừa dọn đường đi cho kịp. Lúc đó, tôi cũng cõng trên lưng nặng 1 tạ rưỡi. Mặc dù bụng đói, chúng tôi cũng cố gắng, với quyết tâm mở đường tới đâu thì hay tới đó. Trong lúc làm đường thì địch dội bom, số người thương vong lúc đó gần một nửa.  Giai đoạn này địch thả B52 ác liệt quá, chúng tôi chỉ mở đường vào ban đêm, ban ngày núp trong hầm.”

Giữa những năm tháng chiến tranh ác liệt đó, ông Pia gặp bà Zơ Râm Thị Nhươm và đem lòng yêu cô nữ thanh niên xung phong dân tộc Giẻ Triêng. Tình yêu đã tiếp thêm sức mạnh và niềm lạc quan giúp họ vượt qua gian khó, hiểm nguy. Trong 1 lần cõng hàng chi viện cho chiến trường miền Nam, bà Nhươm bị thương nhưng bom đạn kẻ thù không làm bà chùn bước. Bà Nhươm kể, thời ấy mở đường chủ yếu dùng cây để đào đất, hất đá, nhiều khi còn phải dùng cả tay để đào. Khó khăn trăm bề, bụng đói, cổ khát, mệt mỏi là thế nhưng những chàng trai, cô gái thanh niên xung phong ngày ấy vẫn ngày đêm miệt mài mở đường, gùi hàng. Bà Nhươm bảo, hồi ấy mở đường tới đâu, gùi hàng đến đó, lắm lúc không có thời gian  nghỉ ngơi, tắm rửa: “Đường trơn, dốc trượt cũng phải đi. Những lúc gùi hàng cấp tốc thì đi cả ngày cả đêm. Có những lúc máy bay thả bom, trời tối giữa rừng, vực sâu như vậy mình chẳng biết chạy nấp ở đâu. Ở trong rừng đói lắm! chỉ ăn rau rừng, uống nước khe, nếu có sắn thì cũng ăn cả vỏ miễn có gì ăn được là ăn. Gian khổ là thế, nhưng trong lòng mọi người luôn lạc quan, cũng có lúc tổ chức văn nghệ, nhảy múa, hát hò. Trong đầu luôn nghĩ và mong đến ngày giải phóng mà thôi.”

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đồng bào các dân tộc anh em ở tỉnh Quảng Nam nói chung, huyện Nam Giang nói riêng đã đóng góp hàng vạn ngày công tham gia mở đường Trường Sơn, vận chuyển gạo, muối, vũ khí, đạn dược chi viện cho tiền tuyến lớn miền Nam. Già làng Zơ Râm Ul ở thị trấn Thạnh Mỹ  không thể quên những năm tháng cùng đồng đội vượt qua mưa bom, bão đạn để mở đường Trường Sơn phục vụ kháng chiến. Ông kể, giai đoạn 1965-1975, khu vực Bến Giằng, nơi giao nhau giữa đường Trường Sơn với QL 14D là một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt của kẻ thù nên việc mở đường gặp vô vàn khó khăn. Nhiều đồng đội của ông mãi mãi nằm lại nơi rừng sâu, núi thẳm. Bây giờ, đường Trường Sơn đã được Nhà nước đầu tư  làm mới rộng mở thênh thang, cuộc sống của đồng bào trên dãy Trường Sơn có nhiều đổi thay đáng kể. Mỗi khi có dịp, ông Ul lại bảo con cháu đưa ông đến với đường Trường Sơn, thăm lại “chiến trường xưa” và tưởng nhớ, tri ân đồng đội: “Ngày xưa, với khẩu  hiệu “Dân mình ăn sắn, mặc quần đùi đánh lùi giặc Mỹ”. Bây giờ với sự quyết tâm ấy cộng với sự đồng lòng của bà con dân tộc thiểu số ở đây, cuộc sống đã thay đổi rõ nét. Đơn cử như điện, đường, trường trạm đã tới vùng miền núi, biên giới. Đặc biệt khi có đường HCM rồi, cuộc sống bà con ở dọc Trường Sơn phát triển hơn.”

Con đường Trường Sơn năm xưa, đường Hồ Chí Minh hôm nay  đã khoác lên  chiếc áo mới với những bản làng đông vui, trù phú. Ông A Viết Sơn, Quyền Chủ tịch UBND huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết: “Đường Hồ Chí Minh đi qua  địa bàn huyện dài hơn 50km, kết nối với các địa phương trong tỉnh và các tỉnh Tây Nguyên, rất thuận lợi cho việc kết nối các vùng miền, trao đổi hàng hoá giữa huyện Nam Giang và các địa phương ở đồng bằng. Đây là cơ hội phát triển sản xuất, phát triển kinh tế hộ gia đình, mở trang trại, giao lưu buôn bán tốt hơn.Số liệu cụ thể đó là những hộ gia đình, những địa phương tiếp cận, lân cận đường HCM, đường đông Trường Sơn có tỉ lệ hộ nghèo, cận nghèo hàng năm đều giảm nhiều so với các địa phương khác đó là minh chứng cụ thể nhất khi có đường Hồ Chí Minh đi qua.”

Trên con đường Trường Sơn Đông, một tượng đài Hồ Chí Minh sắp được khởi công xây dựng. Đây không chỉ là nơi lưu giữ lịch sử về một con đường huyền thoại trong kháng chiến, mà còn mở ra triển vọng phát triển du lịch trong tương lai./.