“Pa nang xọoc đâu nắc bấc bhlầng, zập ngai zêng choh. C’moo đâu acu ơy pa câl lưch 10 bhan pa nang coh hân noo nắc ky, a cu lướt pêêh pa câl đoọng ha đhanuôr. Choh pa nang buôn pa bhlầng. Tợơp hân noo nắc 90 r’bhầu đồng muy ký, nâu kêi nắc dzợ 75 r’bhầu đồng muy ký. A cu choh đhị Đăk Lắk vêy chr’năp dal lâh. Đhơ 10 r’bhầu đồng muy ký nắc cung vêy bơơn bh’nơơn, tu doó lâh k’rang lêy. Pa nang đơơng pa câl ooy k’tiếc k’ruung lơơng mr’cơnh lâng sầu riêng, ha dợ doó lâh k’đhap cơnh lâng đhanuôr…” Xanay âng đhanuôr xoọc xợơng nắc đoo boóp p’rá âng muy c’la bhươn chr’noh đhị chr’val Hoà Thắng, thành phố Buôn Ma Thuột- đhị vêy “Trung tâm m’ma Ea Kmat”, ga mắc bhlầng zr’lụ Tây Nguyên. K’dua đhanuôr coh pa nang, ha dợ đhr’năng lalua đhị bhươn chr’noh nâu căh dzợ muy t’nơơm m’ma pa nang ốt dzợ. Apêê đhanuôr muy chơih câl p’lêê pa nang m’ma lâng chr’năp 40 r’bhầu đồng muy ký căh cợ đương tước tợơp hân noo boo 2022 bêl tơơm pa nang âng bhươn zập c’moo đoọng pa câl. Tơơm pa nang m’ma zập c’moo muy lưch đhị zr’lụ trung tâm Đăk Lắk nắc đhị apêê chr’hoong coh tỉnh cung dưr vaih đhr’năng hắt. A noo Hoàng Quốc Việt ặt đhị thị trấn Ea Đrăng, chr’hoong Ea Hleo đoọng năl, zêng a noo lâng ma nuyh đong âng đay zêng căh choom câl pa nang m’ma coh pazêng t’ngay đăn đâu: “A cu nắc choh coh toor g’roong ha rêê bơr pêê r’bhầu t’nơơm. Ha dợ câl m’ma đoọng chô choh nắc apêê moon lưch ặ. Nắc apêê câl k’rong m’ma ha mơ apêê pa câl cớ lưch mơ đêếc. Cr’chăl nâu, vêy a moó coh vel cung chêếc câl m’ma pa nang đọong choh, ha dợ moon nắc cung căh dzợ vêy.”

         Bh’rợ choh pa nang dưr bấc, tơơm pa nang căh zập c’moo cung căh dzợ bấc ha dợ thị trường p’lêê pa nang m’ma nắc bấc ngai zước câl. Coh đêêc bấc c’la bhơn pa câl lâng chr’năp 40 r’bhầu đồng muy ký, chr’năp mơ muy pâng pa nang nhuum, vêy đhị lơơng coh tỉnh nắc pa câl 150 r’bhầu đồng muy ký căh cợ 9 r’bhầu đồng muy p’lêê pa nang. Pazêng k’nuung pa nang m’ma bơơn ta moon nắc liêm, tơơm riah tơợ Đăk Lăk nắc chr’năp dal bhlầng, tước lâh 1 ức đồng muy k’nuung. Ting cơnh a noo Quốc Toản, kinh doanh m’ma chr’noh đhị chr’val Hoà Thắng, thành phố Buôn Ma Thuột, m’ma pa nang chr’năp ếp nắc rau m’ma căh năl ghit tơơm riah. Ha dợ pa nang đhị Đăk Lăk nắc dal tu ơy ta moon đăh bh’nơơn. Đhơ cơnh đêêc, nắc a noo Toản cung căh choom năl đoo pa nang Đăk Lăk đoo m’ma pa nang tơợ lơơng. “Âng đâu nắc tin đưôi ma nuyh tr’câl lâng đay, ha dợ căh năl m’ma tơợ ooy. A cu ặt đhị Đăk Lăk nắc pay đươi pa nang Đăk Lăk tu bh’nơơn dal lâh. Nâu kêu Trung Quốc apêê zêng câl pa nang Đăk Lăk, apêê ơy pa too lưch đong choh pa nang. C’moo đâu nắc apêê ơy đoọng zên âng hân noo c’moo t’tun. Pa nang nâu kêi bấc bhlầng, apêê ặt đhị zr’lụ cha kệêt đươi pa nang bấc pa bhlầng tu cơnh đêêc thị trường dưr k’rơ cơnh đâu. Nâu kêi đăh Trung Quốc apêê bhrợ đong máy, xí nghiệp bấc bhlầng.”

         Apêê pa câl m’ma pa nang moon liêm đăh bh’nơơn âng pa nang đhị Đăk Lăk lâng tin đươi ooy thị tường pa nang ting t’ngay ting bấc, choom đơơng chô bh’nơơn bh’rợ đanh mâng đoọng ha ma nuyh choh bhrợ, nắc tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Trưởng Bộ môn Lâm nghiệp lâng tơơm cha p’lêê, Viện khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên moon, căh vêy pr’đơợ n’đoo moon pa nhâm pa mâng ooy xa nay nâu. Ting cơnh t’cooh, pa nang căh ơy bơơn apêê tỉnh Tây Nguyên lêy nắc tơơm chr’noh bha lầng, zêng 5 tỉnh Tây Nguyên căh ơy vêy pa chăp lêy n’đoo ooy pa nang, tu cơnh đêêc bhiệc xay moon bh’nơơn, bhrợ têng quy trình, pa chăp lêy thị trường dzợ ta lơi căh ơy pa ghit. Đhơ cơnh đêêc, Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường cung moon, ha dang choh pa nang crêê cơnh nắc vêy đơơng chô bh’nơơn ha dợ doó bil bal. “Đhanuôr cung oó lâh k’rang đăh ta bhưah đhăm choh pa nang. A hêê oó choh lalâh bấc pa nang coh đâu, nắc lêy choh coh toor g’roong, coh bhươn đong động a hêê đươi dua đhăm k’tiếc đăh toor. Tu tơơm pa nang nắc rau p’lêê căh lâh tr’zệêng coh thị trường t’ping lâng apêê p’lêê lơơng. Ha dang a hêê kiêng choh m’ma coh đâu nắc pa ghit tơợ zập bh’rợ tợơ apêê tơơm chr’noh lơơng ơy dưr vaih tợơ a hay, bêl căh choom pa câl nắc xoọc đâu đơơng pa câl ooy k’tiếc k’ruung lơơng nắc đăh c’lâng bhlầng lâng zập bh’nơơn pr’đươi nắc căh ơy ghit liêm.”

        1 hecta choom coh 3 r’bhầu t’nơơm pa nang lâng buôn bơơn 20 tấn muy c’moo. Cr’chăl xoọc đâu, 1 hecta pa nang cơnh đêếc, chr’năp đơơng chô bâc slâh 10 chu choh cà phê. Coh c’lâng xa nay choh bhrợ nắc m’bứi bhlầng âng đhanuôr moon k’dâng đớc, chr’năp pa nang dzợ 10 r’bhầu đồng muy ký, nắc chr’năp bhrợ têng bơơn tơợ tơơm chr’noh  nâu dzợ ặt đhị mức 200 ức đồng muy hecta coh muy c’moo. Đhơ cơnh đêêc, choh pa nang đhị Đăk Lăk tợơ a hay tước nâu kêi dzợ bhrợ ting phong trào, zập rau căh pr’đoọng nắc căh choom năl lalăm. Coh đhr’năng nâu, ha dang Đăk Lăk căh pa chăp lêy lâng xay moon ooy bhrợ têng lâng thị trường, đoọng ha đhanuôr bhrợ têng nắc choom vaih tước đhr’năng căh liêm coh bơr pêê c’moo ha y./.

Đăk Lăk: Nhà nhà trồng cau, ngày sau chưa biết

                          PV VOV TN

  Đăk Lăk đang ở cuối vụ thu hoạch cau tươi 2021, với giá bán trái cau non hơn 70 nghìn đồng/1 kg. Tính trong suốt vụ từ tháng 6 tới nay, bất chấp những khó khăn do Covid-19 gây ra, giá cau tươi vẫn đạt mức cao nhất trong lịch sử, từ 60 đến 90 nghìn đồng/1kg. Cau non được giá đã đội giá cau già-cau giống, kích thích phong trào trồng cau lan rộng trong toàn tỉnh. Điều đáng lo là Đăk Lăk chưa có đánh giá chính thức nào về loại cây trồng rất quen và cũng rất lạ này, để nông dân hoàn toàn bị động cuốn theo thị trường, đối mặt nhiều rủi ro:

“Cau hiện giờ là bạt ngàn, ai cũng trồng cau. Năm nay em đã bán hết 10 vạn cau trong mùa vừa rồi, em đi bốc về bán cho dân. Nói chung nó cực kỳ rễ trồng. Mà anh biết đấy, đầu mùa là 90 nghìn đồng, bây giờ là 75 nghìn đồng/1kg. Mình trồng ở Đăk Lăk này thì có giá hơn vì cái thành nó cao hơn. Kể cả 10 nghìn đồng/1kg thì anh vẫn thắng vì anh ít phải đầu tư, chăm sóc. Cau là xuất khẩu được như sầu riêng, mà nó lại không vất vả cho nhà nông mình….” Nội dung mà bà con và các bạn đang nghe là của một chủ vựa cây giống ở xã Hòa Thắng, thành phố Buôn Ma Thuột- nơi có “Trung tâm cây giống Ea Kmat”, lớn nhất khu vực Tây Nguyên. Thuyết phục khách trồng cau, nhưng thực tế ở vựa cây này đã không còn cây cau giống nào. Khách chỉ có 2 lựa chọn: Mua trái cau giống với giá 40 nghìn đồng/1kg hoặc  đợi tới đầu mùa mưa 2022 khi cây cau  của vựa đủ tuổi xuất vườn. Cây cau giống đủ tuổi không chỉ đã cạn ở khu vực trung tâm của Đăk Lăk mà  ở các huyện trong tỉnh cũng xảy ra tình trạng “cháy hàng”. Anh Hoàng Quốc Việt ở thị trấn Ea Đrăng, huyện Ea Hleo cho biết, cả anh và người thân của mình đều không thể mua được cau giống trong những ngày gần đây: “Em chỉ trồng theo bờ ranh của rẫy nhà em thôi là đã mấy nghìn cây rồi. Nhưng mua để trồng thì họ bảo là hết rồi, không còn nữa. Tức là giống họ mua về bao nhiêu là bán ngay hết bấy nhiêu. Cách đây mười mấy ngày, có cô em trong xóm cũng tìm mua cau giống để trồng, nhưng nói chung là cũng không còn nữa.”

Phong trào trồng cau tăng nhanh, cây cau đủ tuổi không còn nhiều, nhưng thị trường quả cau giống lại rất sôi động. Trong khi một số vựa chỉ bán với giá 40 nghìn đồng/1kg, rẻ bằng 1 nửa giá cau non, thì nơi khác trong tỉnh lại bán 150 nghìn đồng/1kg hoặc 9 nghìn đồng 1 trái. Những buồng cau giống, được cho là giống chuẩn, nguồn gốc Đăk Lăk, được nêu giá cao nhất, tới hơn 1 triệu đồng/1 buồng. Theo anh Quốc Toản, kinh doanh  cây giống ở xã Hòa Thắng, thành phố Buôn Ma Thuột, cau giống giá rẻ là loại không rõ nguồn gốc xuất xứ. Còn cau tại Đăk Lăk, có giá cao là bởi đã được khẳng định về chất lượng. Tuy nhiên, chính anh Toản cũng không thể nhìn trái hay nhìn cây con mà phân biệt được cau Đăk Lăk với cau từ nơi khác: “Cái đó thì chỉ có cách là tin tưởng nhau. Em ở Đăk Lăk thì dùng cau Đăk Lăk thôi vì nó chất lượng hơn. Bây giờ Trung Quốc họ toàn đặt các vườn ở Đăk Lăk, họ đã chốt hết rồi mà. Bây giờ họ đã mua cho vụ sang năm rồi đấy. Đã chốt, cọc hết rồi. Cau bây giờ phố biến lắm, xứ lạnh họ dùng cau ghê lắm nên thị trường cau mới lớn mạnh như vậy. Bây giờ họ mở nhà máy, xí nghiệp nhiều rồi, ở bên Trung Quốc ấy.”

Trong khi những người bán giống đều tán dương năng suất, chất lượng, giá bán của cau Đăk Lăk và tin vào thị trường cau ngày càng lớn mạnh, có thể đem lại giá trị kinh tế bền vững cho người trồng, thì tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Trưởng Bộ môn Lâm nghiệp và Cây ăn quả, Viện khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên cho rằng, không có cơ sở để chắc chắn về điều này. Theo ông, cau chưa được các tỉnh Tây Nguyên coi là cây trồng chính thức, cả 5 tỉnh Tây Nguyên đều chưa có nghiên cứu nào về cau, nên việc đánh giá chất lượng, xác lập quy trình sản xuất, nghiên cứu thị trường vẫn còn bỏ ngỏ. Tuy nhiên, Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường vẫn cho rằng, nếu trồng cau một cách khôn ngoan thì chỉ có lợi chứ không có hại: “Bà con cũng không cần phải quá băn khoăn về vấn đề mở rộng diện tích cây cau. Ở đây tôi chỉ nói rằng bà con không nên trồng cau thuần làm gì mà bà con chỉ nên trồng ở bờ dẫn vào lô, vườn nhà, bờ ao, bờ ruộng để chúng ta có thể tận dụng tất cả những diện tích. Tại vì cây cau rất ít cạnh tranh về ánh sáng với những cây khác. Còn nếu chúng ta mà trồng thuần, thì chúng ta sẽ có những bài học từ rất nhiều loại cây rồi, khi ấy sẽ không tiêu thụ được bởi vì hiện nay xuất khẩu chính ngạch và các sản phẩm từ câu vẫn chưa thật sự rõ ràng.”

1 héc ta có thể trồng 3 nghìn cây cau và dễ đạt sản lượng 20 tấn/1 năm. Thời điểm hiện tại, 1 héc ta cau như vậy, giá trị kinh tế thu về gấp hơn 10 lần trồng cà phê, Trong kịch bản thấp nhất mà nông dân dự tính, giá cau chỉ còn 10 nghìn đồng/1kg, thì giá trị sản xuất đạt được từ loại cây này vẫn ở mức 200 triệu đồng/1ha/1 năm. Tuy nhiên, trồng cau ở Đăk Lăk từ trước đến nay vẫn làm theo phong trào, mọi rủi ro rất khó lường. Trong bối cảnh này, nếu Đăk Lăk và các tỉnh Tây Nguyên vẫn tiếp tục coi cau là cây trồng ngoài quy hoạch, không có nghiên cứu và đánh  giá nào về sản xuất và thị trường, để mặc nông dân bị động, có thể dẫn tới hậu quả không nhỏ trong vài năm tới./.