Đhị chr’val Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông, đhanuôr M’nông, đhanuôr Mạ ặt ma mông cóh đâu ơy bhrợ pa câl buốh âng vel  bhươl váih nắc pr’đươi hàng hoá vêy chr’nắp, pa bhlầng nắc đhị bêl Tết. Pazêng c’moo đăn đâu, buốh nâu ơy pa câl cóh Bắc, cóh Nam, đơơng rau a yêm cha chríh đoọng ha t’ngay Tết cổ truyền, r’dợ bhrợ pa dưr chr’nắp tr’haanh rau pr’đươi du lịch đoọng ha Đăk Nông.

       Pazêng t’ngay lalăm Tết, đong pa căn H’rung cóh vel N Jriêng, chr’val Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa bấc ngai lướt mọot câl buốh t’pấh ha pruốt. Ngai câl m’bứi nắc cung muy zớ, ngai câl bấc nắc cung bơr pêê zớ. Pa căn H’rung xay moon, buốh nắc bhrợ tự nhiên cơnh đếêc. Tợơ bơr pêê c’xêê lalăm đếêc, a ngăh nắc moọt ooy crâng bơơn riáh doong, muy rau t’nơơm m’hu, riáh pr’họom rớơc cơnh k’nhí, đơơng chô ar pa goóh bhrợ piêng. Cha néh ha rêê âng đhanuôr chóh bhrợ nắc zệê đoọng chệên, đớc chrộ. Piêng clóh đoọng nhar, luúc pa liêm lâng đệêp, đớc đhị muy ri dưm, xợơng đha hum nắc t’moọt ooy zớ, pay a xậ prí g’lọp kiêr cóh boóp zớ lâng đớc đhị gâm oó đoọng p’răng clá. Mơ muy c’xêê t’tun nắc choom pay zuôr âm, ha dang đớc đanh nắc buốh ting yêm lấh, đha hum lấh. A ngắh H’rung đoọng năl, pazêng c’moo đăn đâu, zập chu tết tước ha pruốt chô, a ngắh nắc ta luôn zệê bhrợ tước k’ha riêng zớ buốh đhơ cơnh đếêc nắc cung căh zập đoọng pa câl: “Zệê bhrợ buốh nâu nắc bấc c’nặt bh’rợ lâng cr’chăl đớc u đanh, đấh bhlầng nắc cung 1 c’xêê vêy choom zuôr âm. Acu pa câl bấc nắc đươi tợơ apêê pr’zợc cu xay moon đoọng bấc ngai năl tước, apêê cóh vel cung vêy câl bêl đươi dua đhị bhiệc bhan, xay xơ. Lấh mơ nắc đhị apêê t’ngay bhiệc bhan văn hoá âng thị xã nắc apêê k’dua a cu bhrợ, a cu bhrợ đhị zớ mơ glặp lâng zớ k’tứi đoọng buôn a pêê câl đươi.”

       Pa căn H’mai ặt đhị vel Srếu, chr’val Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa đoọng năl, cr’chăl c’moo đăn đâu bh’rợ zệê buốh ha dưr k’rơ, căh muy đươi dua cóh vel đong nắc zêng lâng t’mooi tợơ Sài Gòn, Lâm Đồng, Cần Thơ lâng apêê tỉnh đăh Bắc cung tước đâu câl. Zập chu Tết, pr’loọng đong a ngắh zệê bhrợ lalăm mơ 500 zớ buốh. Chr’nắp pa câl nắc lêy ting mơ zớ ga mắc k’tứi, zớ k’tứi 10lit nắc 250 r’bhầu đồng, zớ ga mắc 50lit nắc vêy bêl pa câl tước 2 ức đồng. Lâng buốh zệê đớc đanh lấh 1 c’moo nắc đác buốh lêy u rớơc t’căr, âm xợơng ngam cơnh đác g’dớ, zập zớ 10lit cơnh đếêc nắc pa câl cung tước ca ức đồng zên: “Tợơ t’ngay bhrợ têng bhiệc bhan văn hoá âng thị xã, chếêc bơơn ma nuýh zệê bhrợ buốh căh vêy ngai, tu cơnh đếêc nắc rau đươi dua âng thị trường đoọng bhuốih crâng ca coong nắc lêy đoọng vêy. Đhanuôr hêê cóh đâu tợơ a hay bhrợ têng ha rêê nắc vêy cha néh ha rêê zệê bhrợ liêm buôn, nâu kêi chóh bhrợ a moọt, cà phê, căh vêy cha néh ha rêê đoọng zệê bhrợ dzợ nắc căh dzợ zệê bhrợ a lắc, tu cơnh đếêc cu zệê bhrợ, rau bơr zệê bhrợ nắc đoọng zư lêy rau chr’nắp laliêm âng ma nuýh đay.”

        Pa căn Quản Thị Ngọc, Phó Chủ tịch chr’val Đăk Nia đoọng năl, vel đong chr’val bấc bhlầng nắc ma nuýh M’Nông lâng ma nuýh Mạ ặt ma mông, cóh đếêc vêy chr’nắp lalay nắc zệê bhrợ buốh. XoỌc đâu, buốh đhị vel đong ơy t’váih chr’nắp lalay, lâng cơnh zệê bhrợ buốh truyền thống lâng mr’cơnh piêng crâng tu cơnh đếêc ma nuýh đươi dua tợơ ch’ngai đăn tước zước câl. Mọot bêl bhiệc bhan, Tết tọc, thị trường buốh nắc ting r’rộ r’răm lấh, bấc pr’loọng đong, apêê bhrợ văn phòng zước câl đoọng bhrợ hun pr’hêl cher đoọng căh cợ đươi dua. “Zệê bhrợ buốh nắc cung vêy đơơng chô bh’nơơn, pa dưr ca van đoọng ha đhanuôr vêy bh’rợ truyền thống, lâng apêê cung ơy zư đớc bh’rợ âng pr’loọng đong đay. XoỌc đâu nắc cung dzợ zệê bhrợ la léh cóh bơr pêê pr’loọng đong ha dợ, căh ơy bấc cung căh ơy vêy dự án n’đoo đoọng bhrợ têng ta bhứah. Chr’val nắc t’hước tước đoọng ha pêê pr’loọng đong nâu bhrợ têng bhiệc pa choom zệê bhrợ đoọng ha lang t’tun zư đớc , pa dưr chr’nắp zệê bhrợ buốh.”

       Tợơ đanh, buốh nắc muy chr’nắp văn hoá laliêm căh choom căh vêy âng đhanuôr acoon cóh Tây Nguyên. Pazêng c’moo đăn đâu, piêng zệê  bhrợ buốh âng đhanuôr đhị Đăk Nông ơy bhrợ yêm loom t’mooi ch’ngai đăn. Lâng moọt cr’chăl Tết, đha hum âng buốh Đăk Nông nắc ting tước ch’ngai lấh, chroi k’rong liêm choom đoọng ha hân noo ha pruốt bhui har lấh mơ./.

Dak Nông: Đưa rượu cần du xuân

                                       Hoàng Quy

Tại xã Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Dak Nông, bà con người M’nông, người Mạ sinh sống ở đây đã biến rượu cần – thứ thức uống của buôn làng, thành sản phẩm hàng hoá có giá trị, đặc biệt là mỗi dịp lễ tết. Những năm gần đây, loại rượu đặc trưng này đã ra Bắc, vào Nam, mang thêm hương vị mới lạ cho ngày tết cổ truyền, từng bước tạo thương hiệu sản phẩm du lịch cho Dak Nông.

Những ngày trước tết, nhà bà H’rung (bon N Jriêng, xã Đắk Nia, thị xã Gia Nghĩa) tấp nập người ra vào mua rượu cần đón xuân. Người ít thì mua một ché, người nhiều thì vài ba ché. Bà H’rung chia sẻ, rượu được ủ hoàn toàn tự nhiên. Từ mấy tháng trước, bà phải vào rừng lấy rễ doong (một loại cây thân leo, rễ cây màu vàng nghệ), về phơi khô để làm men. Gạo truyền thống của bà con được nấu chín, làm tơi ra để nguội. Men rượu giã nhỏ, trộn đều với nếp, qua một đêm, mở ra thấy có mùi thơm ngào ngạt thì cho vào ché, lấy lá chuối khô đậy chặt rồi mang cất vào nơi râm mát. Khoảng một tháng sau là rượu chín, nhưng để càng lâu thì càng thơm ngon, nước rượu càng ngọt, thơm nồng. Bà H’ Rung, cho biết, những năm gần đây, mỗi dịp tết hay lễ hội, bà thường ủ tới vài trăm ché rượu mà vẫn không đủ để bán: “Làm rượu cần qua nhiều công đoạn và thời gian ủ lâu, ít nhất là 1 tháng sau mới dung được. Tôi bán được là nhờ các bạn của tôi giới thiệu, buôn làng cũng hay mua vào dịp đám cưới đám hỏi, ngoài ra thì các ngày hội văn hóa của thị xã thì họ phải đặt thì tôi mới biết số lượng thì tôi mới làm kịp, tôi hay làm ché vừa và nhỏ để hợp túi tiền mọi người để có thể biếu nhau”.

Bà H’ Mai (ở bon Srếu, xã Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa), cho biết, mấy năm nay nghề nấu rượu cần được hồi sinh, không chỉ phục vụ người dân địa phương mà cả khách Sài Gòn, Lâm Đồng, Cần Thơ, thậm chí ở các tỉnh phía bắc cũng đến đây mua rượu. Mỗi dịp tết, gia đình bà ủ trước khoảng 500 ché để rượu đủ độ chín, nước rượu ngọt và vị cay cay nhẹ nhàng. Giá cả thì có nhiều loại, mỗi ché rượu nhỏ (10 lít) là  250.000 đồng, với ché lớn (50 lít) có khi lên đến 2 triệu đồng. Riêng những ché rượu được ủ hơn 1 năm, nước rượu vàng và ngọt như mật ong, mỗi ché rượu 10 lít giá bán cũng lên đến cả triệu đồng:“Từ ngày tổ chức lễ hội văn hóa của thị xã, kiếm người làm rượu cần không có, cho nên từ đó có nhu cầu của thị trường để cúng thần rừng, thần núi mà cần thiết phải có rượu cần. Dân mình ngày xưa ở đây đi phát nương rẫy nên mới có lúa gạo nên mới làm được, bây giờ làm tiêu cà phê nhiều, không có gạo lúa trồng nên họ không làm rượu cần nữa nên mình làm, cái thứ hai là mình làm để duy trì bản sắc của đồng bào mình”

Bà Quản Thị Ngọc, Phó chủ tịch xã Đăk Nia cho biết, địa bàn xã chủ yếu có dân tộc M’ Nông và Mạ, trong đó có nét đặc trưng là sản xuất rượu cần. Hiện nay, rượu cần ở địa phương đã phần nào tạo được thương hiệu riêng, với cách ủ truyền thống cùng loại men rừng đặc biệt nên được nhiều khách hàng gần xa tìm đến. Vào dịp lễ tết, thị trường rượu cần lại càng nhộn nhịp, nhiều gia đình, dân văn phòng đặt mua để làm quà biếu hoặc thưởng thức: “Việc sản xuất rượu cần cơ bản cũng làm giàu cho các hộ gia đình, cá nhân có nghề truyền thống, và họ cũng đã lưu giữ được nghề của gia đình. Hiện tại thì cũng manh mún một vài hộ, chứ chưa có đề án nào sản xuất nhân rộng. Xã sẽ định hướng cho các hộ gia đình này tổ chức truyền dạy lại cho các thế hệ sau để lưu truyền lại nghề sản xuất rượu cần”.

Từ lâu, ché rượu cần là một nét văn hóa đặc trưng không thể thiếu của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Những năm gần đây, chất men của rượu cần của bà con ở Đăk Nông đã làm say lòng nhiều du khách gần xa. Và vào dịp tết, hương thơm rượu cần Đăk Nông lại càng đưa xa hơn, góp thêm hương vị cho mùa xuân càng ấm nồng hạnh phúc./.