Muy đhr’nong đong bơơn bhrợ t’váih z’zăng chríh ha mặt, ngai lướt z’lấh đong m’pâng đh’rơơng âng Cơ Tu, m’pâng bhrợ cơnh đong a đhuốc công haanh déh cắh cơnh. Nắc đoo đhr’nong âng t’coóh Bhnướch Bhứch, vel A Xăng, chr’val Thượng Long, chr’hoong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế. Lấh 10 c’moo ha nua, đhr’nong đong n’nâu bơơn lêy nắc pr’đơợ đoọng đha nuôr Cơ Tu cóh chr’val Thượng Long t’bhlâng ha đay.

T’coóh Bhứch trúih, tơợ lấh m’zệt c’moo ooy tốh a hay, lấh tơơm ha roo, đha nuôr Cơ Tu cóh vel A Xăng, chr’val Thượng Long nắc muy năl chóh a rong lâng a bhoo. Pr’loọng đong t’coóh công cơnh đêếc! Díc điêl t’coóh p’zay lướt ta rưp chô z’lưa bhrợ têng 8 sào a rong, 6 sào a bhoo lâng apêê ta la ha rêê đoọng choom u liêm. Zấp c’moo, pr’loọng đong t’coóh công cắh zấp 6 p’nong ca coon lâng bơr díc điêl cha. C’moo 2003, chr’hoong Nam Đông k’đươi moon pa dưr tơơm cao  su, t’coóh âi grơơ loom choh cao su đhị đhăm chóh a rong lâng ha rêê. Vêy râu pa choom đoọng âng cán bộ Nông nghiệp chr’hoong, xang 5 c’moo, pr’loọng đong t’coóh Bhứch âi vêy bơơn pa chô k’noọ 300 ức đồng tơợ lấh 1 hecta cao su. T’coóh bơơn lêy chr’nắp cao su dal lấh 3, 4 chu chóh ha roo cóh ha rêê lâng chóh a rong, t’coóh âi xăl chóh cao su đhị pa zêng đhăm ha rêê âng đay. T’coóh Bhứch moon, n’đhơ chr’nắp cao su vêy bêl xiêr đệ n’đhang t’piing lâng chóh ha roo cóh ha rêê, cao su công bơơn pa chô bấc lấh. “Ha dang cắh vêy cao su nắc pr’ặt tr’mông zi zr’nắh k’đháp bhlâng. Moon pa zum đha nuôr Cơ Tu cóh Nam Đông ma mông lâng cao su, dóo ngai pa hư crâng bhrợ ha rêê dzợ. N’đhơ zư x’mir lêy zr’nắh k’đháp lấh n’đhang pa chô cậ, nắc bơơn zên tơợ cao su bấc lấh chóh ha roo lâng a rong, prí. Zấp c’moo a cu bơơn zên tơợ cao su 350-500 ức đồng/c’moo. Vêy bêl chr’nắp cao su xiêr đệ n’đhang a cu công p’zay zư đớc, nắc muy col lơi đợ t’nơơm ha đêếh c’lâm lâng lấh t’cooh griing a năm”.

Tơợ râu liêm choom âng t’coóh Bhnướch Bhứch, đha nuôr Cơ Tu cóh chr’val Thượng Long moon la lay lâng chr’hoong Nam Đông moon za zum âi ma p’grơơ loom xăl đhăm k’tiếc chóh chr’nóh n’lơơng dzang chóh cao su. Bấc pr’loọng đong âi z’lấh đha rựt lâng dưr bhrợ cha ca van đhị đhăm k’tiếc vel đong. A moó Trần Thị Thảo ặt cóh vel Dỗi, chr’val Thượng Lộ công hơnh déh bêl lêy đhr’nong zir xrắ âi bơơn xăl lâng đhr’nong xây cấp puôn nhâm mâng lấh. A moó Thảo moon, l’lăm a hay đong a moó nắc đong đha rựt zr’nắh bhlâng âng chr’val Thượng Lộ, đươi vêy cao su nắc pr’loọng đong a moó âi mặ z’lấh đha rựt, bơơn chóh đong âng đay ặt pa chắp kiêng đhị đâu đanh 20 c’moo: “Hay bhlâng nắc bêl Tết 1999, ha dum 30 Tết, zấp ngai công bhui har ra văng hơnh c’moo t’mêê. A cu tước bó hương đoọng bặt cắh vêy. G’lúh cha cha nắc đhêêng vêy pr’úh a rong. Vêy bêl a rong công cắh vêy cha. A cu nắc muy năl p’zay bhrợ têng chóh a rong, a bhoo. Đươi vêy chóh lâng zư x’mir lêy 8 sào cao su nắc nâu câi n’đhơ cắh ca van mơ pêê lơơng nắc công âi zấp cha xập, vêy đong nhâm mâng doó dzợ ca pân boo t’rắh, p’răng clá”.

Tơợ m’pâng hécta cao su bơơn đơơng t’moóh chóh lêy đhị k’tiếc Nam Đông moọt c’moo 1993, tước nâu câi, chr’hoong da ding ca coong Nam Đông âi bơơn chóh lấh 3.100 hecta. C’moo đâu đhăm bơơn k’tuốih pay dzêệt dâng 2.900 hécta; bh’nơơn bhrợ têng bơơn dâng 2.500 tấn dzêệt đa đác. Bấc pr’loọng chóh cao su cóh Nam Đông lêy nâu đoo nắc đhị pa chô bha lâng âng đha nuôr. Tu cơnh đêếc, đợ pr’loọng đha rựt xiêr ting c’moo, đợ pr’loọng đha rựt ting cơnh t’mêê c’moo 2010 nắc 13,58%, c’moo đâu xiêr dzợ 10,16%.

P’căn Lê Thị Thu Hương, Bí thư chr’hoong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế đoọng năl, chr’hoong Nam Đông nắc zr’lụ đhăm k’tiếc mốp bênh tu cơnh đêếc bấc c’moo ha nua veye bấc đhăm tu boo đhí bhrợ ha đêếh, vêy đhị nắc tu chóh âi đanh âi lấh t’coóh griing. Đhị pr’đơợ n’nắc, chr’hoong k’đhơợng xay lâng p’too moon đha nuôr nắc muy col lơi cao su tr’đêếh tu đhí boo lâng đợ tơơm lấh t’coóh griing đoọng chóh t’mêê cắh cậ chóh đợ chr’nóh chr’nắp lấh… “Cao su cóh Nam Đông nắc cao su đhăm la lêếh. N’đhơ cơnh đêếc cóh cr’chăl xơợng bhrợ lâng liêm choom tơợ cao su chô đơơng âi pa cắh ghít. Bấc pr’loọng đong vêy pa chô zên bấc. vêy bấc cr’chăl đha nuôr mặ bơơn tơợ 1 ức tước muy ức m’pâng muy t’ngay. Tơợ râu pa chô n’nắc, đha nuôr âi mặ bhrợ đong xang liêm mâng, câl xe, điện thoại, ti vi…liêm ta níh, pa bhlâng cơnh lâng đha nuôr zr’lụ da ding ca coong. Lâng tơơm cao su nắc đhị pa chô ha lâng âng đha nuôr tu cơnh đêếc pr’ặt tr’mông âng đha nuôr cóh vel đong công bơơn ha dưr dal”./.

Bà con Cơ Tu ở Nam Đông thoát nghèo nhờ cây cao su

        ( A lăng Lợi)

Hơn 10 năm trước, bà con Cơ Tu ở huyện miền núi Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế chỉ biết gắn bó với cây lúa, cây sắn, cây ngô, đời sống kinh tế gặp nhiều khó khăn. Trong nỗ lực chuyển đổi cơ cấu cây trồng, cây cao su được huyện Nam Đông xác định là cây trồng chủ lực, mở hướng thoát nghèo bền vững cho bà con. Chương trình phát triển cây cao su tiểu điền ở nơi đây đang được đánh thức, nhiều hộ bà con Cơ Tu đã có điều kiện thoát nghèo, làm giàu và vươn tới cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

  Một ngôi nhà được thiết kế khá độc đáo và lạ mắt, ai đi qua căn nhà nửa giống nhà sàn truyền thống Cơ Tu, nửa giống kiểu dáng như một biệt thự cũng trầm trồ khen ngợi và ngưỡng mộ. Đó là ngôi nhà của ông Bhnướch Bhứch, thôn A Xăng, xã Thượng Long, huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế. Hơn 10 năm qua, ngôi nhà này được xem là động lực cho bà con Cơ Tu ở xã Thượng Long phấn đấu.

  Ông Bhứch kể, hơn chục năm về trước, ngoài cây lúa ra, bà con Cơ Tu ở thôn A Xăng, xã Thượng Long, chỉ biết bám cây sắn và cây ngô. Gia đình ông cũng vậy! Vợ chồng ông chịu khó đi sớm về tối để chăm bón 8 sào sắn, 6 sào ngô và mấy đám rẫy cho tươi tốt. Hàng năm, gia đình ông cũng không đủ 3 bữa ăn cho 6 người con và hai vợ chồng. Năm 2003, huyện Nam Đông chủ trương phát triển cây cao su, ông mạnh dạn đầu tư trồng cao su trên diện tích trồng sắn và lúa rẫy. Có sự hướng dẫn của cán bộ Nông nghiệp huyện, sau 5 năm, gia đình ông Bhứch đã có thu nhập gần 300 triệu từ hơn 1 hécta cao su. Ông nhận thấy giá trị kinh tế cao su cao gấp 3 đến 4 lần trồng sắn và lúa rẫy, ông đã chuyển toàn bộ diện tích trồng sắn và lúa rẫy sang trồng cao su. Ông Bhứch bảo, mặc dù, giá trị cao su bấp bênh nhưng so với trồng lúa rẫy, cao su vẫn cho thu nhập cao hơn. “Nếu không có cao su thì cuộc sống gia đình tôi khó khăn lắm. Nói chung bà con Cơ Tu ở Nam Đông sống bằng cao su, không ai phá rừng, làm rẫy hết. Mặc dù chăm sóc khó nhọc nhưng bù lại thu nhập từ cao su cao gấp nhiều lần trồng lúa, trồng sắn, chuối. Hằng năm tôi thu nhập từ cao su 350-500 triệu/năm. Có lúc giá cao su xuống thấp tôi vẫn cố giữ, chỉ chặt bỏ những cây gẫy đổ và già cỗi thôi.”

Từ thành công của ông Bhnướch Bhứch, bà con Cơ Tu ở xã Thượng Long nói riêng và huyện Nam Đông nói chung đã mạnh dạn chuyển đổi cây trồng truyền thống sang trồng cao su. Nhiều hộ gia đình đã thoát nghèo và vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương mình. Chị Trần Thị Thảo ở thôn Dỗi, xã Thượng Lộ cũng rưng rưng nước mắt khi nhìn thấy căn nhà ọp ẹp trước đây đã thay bằng ngôi nhà xây cấp bốn kiên cố hơn. Chị Thảo thổ lộ, trước đây, gia đình chị thuộc diện nghèo khó nhất xã Thượng Lộ, nhờ cao su mà gia đình chị đã thoát được nghèo, xây được nhà mà cách đây gần 20 năm chị từng mơ ước. “Nhớ nhất có cái Tết năm 1999, mọi người ai cũng vui mừng đón năm mới. Tôi đến bó hương để thắp cho ba ngày tết cũng không có. Bữa ăn chỉ có sắn luộc. Có lúc sắn còn không có mà ăn. Nhờ trồng và chăm sóc 8 sào cao su mà giờ mặc dù không giàu bằng người khác nhưng đã đủ cơm ăn áo mặc, có căn nhà kiên cố không sợ mưa tạt, gió lùa nữa”.

Từ nửa hécta cây cao su được đưa vào trồng thử trên đất Nam Đông vào năm 1993, đến nay, huyện miền núi Nam Đông đã trồng được hơn 3.100 hécta. Năm nay diện tích đưa vào khai thác khoảng 2.900 hécta; sản lượng khai thác ước đạt 2.500 tấn mủ nước. Nhiều hộ trồng cao su ở Nam Đông xem đây là nguồn cho thu nhập chính của bà con. Vì thế, tỷ lệ hộ nghèo giảm theo từng năm, tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn mới năm 2010 là 13,58%,  năm nay giảm còn 10,16%.

  Bà Lê Thị Thu Hương, Bí thư Huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế cho biết, huyện Nam Đông là vùng khí hậu khắc nghiệt cho nên những năm vừa rồi có nhiều diện tích do bão làm gẫy đổ, có có những diện tích do trồng lâu năm đã già cỗi rồi. Trên cơ sở đó, huyện chỉ đạo và tuyên truyền vận động bà con chỉ chặt bỏ những diện tích bị gẫy đổ do bão và những diện tích cây cao su bị cằn cỗi để trồng mới hoặc trồng những cây có giá trị cao hơn…”Cao su ở Nam Đông là cao su tiểu điền. Tuy nhiên trong quá trình tổ chức thực hiện và hiệu quả từ cây cao su mang lại cũng được minh chứng. Nhiều hộ gia đình có thu nhập rất cao. Có những thời điểm người dân có thể kiếm được từ 1 triệu đến triệu rưỡi . Từ thu nhập đấy, người dân có thể xây dựng nhà ở của mình tốt hơn, phương tiện đi lại đảm bảo hơn, phương tiiện nghe nhìn cũng đến được với bà con  đặc biệt là vùng miền núi  cũng đều nhờ từ thu nhập của cây cao su. Và cây cao su là nguồn thu nhập chính của bà con nên đời sống của bà con trên địa bàn cũng được nâng cao lên cả vật chất lẫn tinh thần”./.