Vel Đắk Tăng, chr’val Đắk Tăng, chr’hoong Kon Plông, tỉnh Kon Tum vêy k’noọ 70 pr’loọng đhanuôr, lấh mơ nắc đhanuôr Xê Đăng nắc lêy tơơi ắt đhị ắt ty lâng đoọng k’tiếc ha’rêê ha dự án thuỷ điện Thượng Kon Tum. Tơợ c’moo 2015, chô đhị zr’lụ ắt t’mêê, zâp pr’loọng nắc mưy vêy ta đoọng k’tiếc ắt lâng 1 bha nên k’tiếc ruộng lêy cắh choom bhrợ têng râu. Cắh zấp k’tiếc bhrợ cha, pr’ắt tr’mung đhanuôr pa bhlâng zr’nắh k’đhạp. Anoo A Dép, vel Đắk Tăng đoọng năl, đợ zên bơơn độp ta chroót đoọng nắc zêng ặ ma đươi dua, xoọc đâu bấc ngai nắc ma chấc lướt bhrợ thuê zâp ooy, cắh cậ chấc ắt mamung cắh têêm ngăn cóh vel: “Bêl ahay, zr’lụ k’tiếc ha rêê ty âng zi bhứah bhlâng, choom bhrợ zâp đoọng băn pr’loọng đông. Ha dợ xoọc đâu, bêl lướt đhị zr’lụ t’mêê nắc cắh râu dzợ váih. Ha ul đha’rứt, zr’nắh tu thuỷ điện. Rơơm nhà nước trứah bhlếh zr’nắh k’đhạp ha đhanuôr zi”.

Gr’hoót moon bấc, ha dợ cắh bhrợ têng, dự án bhrợ cóh bha ar, vel bhươl nắc lêy lơi jợ ha rêê dưr mứt. Nâu đoo nắc râu k’ay zr’nắh dưr váih đhị bấc vel đông đhăm k’tiếc t’mêê thuỷ điện cóh Tây Nguyên. Cơnh 88 pr’loọng đhanuôr cóh vel Vương lâng vel Xô Luông, chr’val Đắk Nên, chr’hoong Kon Plông, tỉnh Kon Tum nắc ơy đoọng k’tiếc ha thuỷ điện Đắk Đrinh. Bêl cắh ơy bhrợ têng dự án, đhanuôr bơơn gr’hoót moon đoọng mưy pr’loọng 1 hécta. Hân đhơ cơnh đêếc, tước đâu, thuỷ điện nắc ơy moót đươi bhrợ k’noọ 5 c’moo, dự án đoọng 88 hécta k’tiếc ha’rêê ha đhanuôr dzợ ặt cóh bha ar. Râu tu nâu nắc tu Công ty cổ phần thuỷ điện Đắk Đrinh cắh ơy vaíh zên lêy đoọng ha bhiệc đoọng k’tiếc nâu. T’coóh Đặng Thanh Nam, Phó chủ tịch UBND chr’hoong Kon Plông, tỉnh Kon Tum đoọng năl, c’la k’rong bhrợ thuỷ điện Đắk Đrinh dzợ nợ chr’hoong 85 tỷ zên chroót pa chô, bhrợ k’tiếc ắt cơnh đhị ắt, bhrợ têng cha. Bhiệc cắh zâp k’tiếc, ha ul đha’rứt đhị zâp vel đông đhăm k’tiếc ắt t’mêê thuỷ điện nắc ơy bhrợ mốp loom đhanuôr, dưr váih cắh têêm ngăn an ninh đhị vel đông: “Đhanuôr apêê cóh zr’lụ đâu tất lang ắt mamung, chô ặt đhị t’mêê nắc cắh ta đoọng, zooi zúp ha pêê, apêê mốp loom. Vel đông pa bhlâng zr’nắh đắh bhiệc xay moon k’đươi đhanuôr đoọng k’rêệm loom bhrợ têng cha. Vel đông pa bhlâng rơơm c’la k’rong bhrợ lâng zâp bộ ngành lêy cha’mêết đấh bhiệc bhrợ têng, oó đợc đoọng đenh váih zr’nắh k’đhạp ha vel đông”.

Ha dợ đhị chr’hoong Krông Pa, tỉnh Gia Lai, 1.800 hécta k’tiếc âng đhanuôr cóh zâp vel đông cung nắc zêng nong clệch cóh clong a’bóc thuỷ điện Sông Ba Hạ. Cr’noọ ắt mamung têêm ngăn âng đhanuôr cắh bơơn cơnh cr’noọ. Zêng lêy đhanuôr nắc mưy bơơn độp zên chroót pa chô, ha dợ cắh vêy đoọng k’tiếc bhrợ cha. Đợ đhanuôr ắt bhrợ têng ha rêê tất lang xoọc đâu nắc cắh váih k’tiếc bhrợ cha. Cơnh cóh vel Jú, chr’val Krông Năng, nắc vel bhươl liêm chr’nắp cóh truíh k’ruung Ba, zâp pr’loọng vêy mơ 4 hécta k’tiếc, cắh vêy chấc k’noọ tước bhiệc ta bhứch cha, hân đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu nắc cắh zâp k’tiếc bhrợ têng cha, ha ul đha’rứt bấc, ting pr’zước lướt bhrợ pahư crâng. T’coóh Kpă Je, cóh vel Jú đoọng năl, đhanuôr năl bh’rợ lết, hân đhơ cơnh đêếc, tu ha ul đha’rứt nắc cung lêy bhrợ: “Zên thuỷ điện chroót đoọng nắc câl k’tiếc, hân đhơ cơnh đêếc cung m’bứi a’năm. Đợ zên m’bứi dzợ nắc đươi dua cắh mơ đenh cung lứch. Xoọc đâu cắh vêy bhiệc n’hâu đoọng bhrợ nắc lêy lướt cóh crâng bhrợ ha’rêê. Cung năl cắh liêm crêê, hân đhơ cơnh đêếc, cắh bhrợ nắc hâu năl cha”.

Prang cóh Tây Nguyên xoọc đâu vêy k’dâng 190 xa’nay bh’rợ thuỷ điện. K’zệt r’bhâu pr’loọng đhanuôr nắc lêy tơơi mứt, đoọng k’tiếc bhrợ dự án nâu. Ha dợ đhị tỉnh Kon Tum, t’coóh Nguyễn Đức Tuy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh đoọng năl, tỉnh vêy k’dâng 6 r’bhâu pr’loọng đhanuôr lâng lấh 27 r’bhâu manứih nắc lêy tơơi ắt đhị t’mêê đoọng k’tiếc ty ha thuỷ điện. T’coóh Tuy moon, dzợ bấc râu cắh liêm crêê đắh bh’rợ ha đhanuôr. K’rang moon nắc bhiệc cắh pazưm bhrợ đh’rứah, cắh trách nhiệm âng zâp c’la k’rong bhrợ thuỷ điện lâng zâp bộ ngành lâng chính quyền đhanuôr vel đông.

Lứch c’moo 2017, c’bhúh lêy cha’mêết âng Hội đồng acoon cóh Quốc hội cung ơy moon pa’glúh bấc râu cắh liêm choom bêl lêy cha’mêết zâp dự án đhăm k’tiếc ắt t’mêê thuỷ điện đhị Tây Nguyên. Bấc dự án đhăm k’tiếc ắt t’mêê cắh ơy bhrợ têng crêê cơnh quy định, gr’hoót moon lâng cắh têêm ngăn pr’ắt tr’mung ha đhanuôr.

K’rang moon, bhiệc âng đơơng đhanuôr ắt ch’ngai ha rêê, chô ắt đhị đhăm t’mêê lâng k’tiếc ắt k’tứi, pác đhanuôr ắt lalay cắh váih văn hoá, j’niêng cr’bưn cơnh l’lăm ahay. Ting cơnh t’coóh Nguyễn Mạnh Quỳnh, Phó vụ trưởng Vụ dân tộc, Văn phòng Quốc hội, đợ râu cắh liêm choom cung tơợ đâu glúh váih. Tu cơnh đâu, nắc lêy cha’mêết, xay moon liêm zâp bhiệc nâu đoọng vêy c’lâng padưr paliêm: “Zâp đhị đhăm k’tiếc ắt t’mêê tư liệu bhrợ cha âng apêê ch’ngai bhlâng, ha rêê cóh ch’ngai, ắt ting cơnh phố 400 mét vuông cắh cậ 200 mét vuông nắc xiên lâng zr’nắh bhlâng. Ahêê nắc lêy vêy cơnh xay moon đợ râu cắh liêm choom âng bhiệc nâu đoọng moon pa glúh c’lâng bhrợ pa liêm đợ bhiệc zr’nắh k’đhạp âng đhanuôr”.

Cr’noọ bh’rợ lâng râu moon k’đươi rơợng nhâm âng Đảng, Nhà nước nắc đhăm k’tiếc ắt t’mêê, nắc lêy pr’ắt tr’mung đhanuôr cóh đâu liêm choom lấh mơ đhị ty. Hân đhơ cơnh đêếc, lalua lêy cóh bấc dự án đhăm k’tiếc ắt t’mêê thuỷ điện đhị Tây Nguyên bhrợ têng cắh crêê c’lâng xa’nay, chính sách, bấc vel bhươl nắc đha’rút zr’nắh tu thuỷ điện. Bhiệc lơi đhị t’mêê chô ắt cớ đhị ty, bhrợ ha rêê dưr váih bấc. Bhrợ pa hư crâng, đợ mơ ha ul đha’rứt bấc lâng apêê p’niên cung đhêy học đoọng ting k’căn k’conh t’bơơn t’mung cung bấc./.

Nút thắt trong xóa nghèo vùng dân tộc thiểu số

Bài  2: Khi buôn làng bị buộc rời xa nương rẫy

                             Công Bắc

       Tây Nguyên hiện còn khoảng 30.000 hộ thiếu đất sản xuất, chủ yếu là bà con ở các buôn làng dân tộc thiểu số vùng sâu, vùng xa. Đây là một trong những nút thắt khiến việc xóa nghèo vùng dân tộc thiểu số trong vùng gặp khó. Đáng chú ý, việc thiếu đất sản xuất tại nhiều buôn làng lại xuất phát từ việc thực hiện không đúng chủ trương, chính sách tái định cư, định canh, nhất là các dự án thủy điện. Nhiều buôn làng bị buộc rời xa nương rẫy, khiến người dân lâm cảnh khốn khó.

Làng Đăk Tăng, xã Đăk Tăng, huyện Kon Plông, tỉnh Kon Tum có gần 70 hộ dân, chủ yếu là bà con người Xê Đăng phải di dời chỗ ở và nhường đất nương rẫy cho dự án Thủy điện Thượng Kon Tum. Từ năm 2015, chuyển đến vùng tái định cư, mỗi hộ mới chỉ được cấp đất ở và 1 sào đất ruộng bạc màu, gần như không thể canh tác. Thiếu đất sản xuất, đời sống người dân vô cùng khó khăn. Anh A Dép, làng Đăk Tăng, cho biết, số tiền nhận đền bù đã tiêu hết, giờ đây, nhiều người phải lưu lạc đi làm thuê nơi khác hoặc sống lay lắt ở làng:“Ngày trước, khu đất rẫy cũ mình rộng lắm, có thể làm đủ để nuôi cả gia đình. Còn bây giờ khi qua khu định cư mới thì mình chẳng còn gì. Đói nghèo, quá khổ vì thủy điện. Mong Nhà nước tháo gỡ khó khăn cho bà con chúng tôi.”

        Lời hứa gió bay, dự án trên giấy, buôn làng bị buộc phải rời xa nương rẫy. Đó là thực tế đau xót đang diễn ra tại nhiều buôn làng tái định cư thủy điện ở Tây Nguyên. Như 88 hộ dân ở làng Vương và làng Xô Luông, xã Đăk Nên, huyện Kong Plông, tỉnh Kon Tum đã nhường đất cho Thủy điện Đăk Đrinh. Trước khi triển khai dự án, bà con được hứa sẽ được cấp lại 1ha mỗi hộ. Nhưng đến nay, thủy điện đã đi vào vận hành gần 5 năm, dự án cấp 88ha đất rẫy cho bà con vẫn nằm trên giấy! Nguyên nhân là do Công ty cổ phần thủy điện Đăk Đrinh chưa có vốn bố trí cho việc cấp đất này. Ông Đặng Thanh Nam, Phó chủ tịch UBND huyện Kon Plông, tỉnh Kon Tum cho biết, chủ đầu tư Thủy điện Đăk Đrinh vẫn còn nợ huyện 85 tỷ tiền đền bù, giải phóng mặt bằng cũng như tái định cư, định canh. Việc thiếu đất, đói nghèo tại các buôn làng tái định cư thủy điện đã gây nên những bức xúc lớn, tiềm ẩn nguy cơ mất an ninh trật tự tại địa phương:“Người dân họ ở vùng ngàn đời họ sinh sống, đến nơi mới thì chưa được hỗ trợ thì họ rất bức xúc. Địa phương rất khổ trong tuyên truyền vận động để bà con yên tâm sản xuất. Địa phương rất mong chủ đầu tư và các bộ ngành xem xét sớm giải quyết, chứ để lâu nó thành những điểm nóng lan tỏa ra thì rất khó khăn cho địa phương.”

Còn tại huyện Krông Pa, tỉnh Gia Lai, 1.800ha đất của bà con ở các buôn làng cũng đã bị nhấn chìm dưới lòng hồ Thủy điện Sông Ba Hạ. Viễn cảnh về một cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân cũng không thành hiện thực. Hầu hết, người dân chỉ được đền bù tiền chứ không được bố trí lại đất sản xuất. Những nông dân sống gắn với nương rẫy ngàn đời nay giờ đây gần như không có đất để sản xuất. Như buôn Jú, xã Krông Năng, từng là buôn làng trù phú bậc nhất bên dòng sông Ba, mỗi hộ có bình quân 4ha đất, chưa từng nghĩ đến thiếu ăn, nhưng giờ thì thiếu đất, đói nghèo nhiều hộ phải dắt díu nhau lên núi phá rừng làm rẫy. Ông Kpă Je, buôn Jú, cho biết, bà con biết sai nhưng vì đói nghèo nên buộc phải làm: “Tiền Thủy điện đền bù mình đi mua đất nhưng cũng được ít thôi. Số tiền còn lại ăn tiêu một thời gian ngắn là hết. Giờ mình không có việc gì để làm nên phải lên núi phá rừng làm rẫy thôi. Biết là sai nhưng không làm rẫy lấy gì mà sống.”

       Toàn Tây Nguyên hiện có khoảng 190 công trình thủy điện. Hàng chục nghìn hộ dân đã phải di dời, nhường đất để phục vụ các dự án này. Riêng tại tỉnh Kon Tum, ông Nguyễn Đức Tuy, Phó chủ tịch UBND tỉnh cho biết, tỉnh có khoảng 6 nghìn hộ dân với hơn 27 nghìn nhân khẩu đã phải di chuyển khỏi nơi ở cũ về các làng tái định cư để nhường đất cho các dự án thủy điện. Ông Tuy cho rằng, còn quá nhiều bất cập trong công tác tái định cư. Đáng chú ý là sự thiếu hợp tác thiếu trách nhiệm của các chủ đầu tư thủy điện và cả các bộ ngành đối với chính quyền, người dân địa phương.

Cuối năm 2017, Đoàn giám sát của Hội đồng dân tộc Quốc hội cũng đã chỉ ra nhiều tồn tại, hạn chế khi giám sát các dự án tái định cư thủy điện tại Tây Nguyên. Nhiều dự án tái định cư chưa thực hiện đúng quy định, cam kết và chưa đảm bảo cuộc sống ổn định cho người dân. Đáng chú ý, việc đưa người dân tách xa nương rẫy, lên những vùng tái định cư “nhà phố”, với diện tích nhỏ, liền kề là tách hẳn người dân khỏi yếu tố văn hóa, tập tục lâu đời. Theo ông Nguyễn Mạnh Quỳnh, Phó vụ trưởng Vụ Dân tộc, Văn phòng Quốc hội, những bất ổn cũng từ đây mà ra. Do đó, cần phải rà soát, đánh giá toàn diện vấn đề này để có hướng khắc phục:“Các chỗ tái định cư nhà phố tư liệu sản xuất của họ ở rất xa, nương rẫy ở xa, ở theo kiểu phố 400m2 hoặc 200m2 thì rất chật chội và khó khăn đối với sinh hoạt nông thôn. Ta cần có đánh giá những tồn tại của vấn đề này để đưa ra hướng khắc phục vấn đề khó khăn của tái định cư nhà phố.”

       Quan điểm và chỉ đạo nhất quán của Đảng, Nhà nước là tái định cư thì cuộc sống người dân nơi ở mới phải tốt hơn nơi ở cũ. Thế nhưng, thực tế ở nhiều dự án tái định cư thủy điện tại Tây Nguyên thực hiện không đúng chủ trương, chính sách, nhiều buôn làng bị nghèo khó đi vì thủy điện. Tình trạng bỏ nhà tái định cư để trở về làng cũ, phát nương làm rẫy trở nên phổ biến. Hệ lụy là rừng bị phá, tỷ lệ đói nghèo cao và trẻ em cũng phải nghỉ học để theo cha mẹ mưu sinh./.