Cơnh bâc đhi noo apêê acoon coh zr’lụ Tây Nguyên, đha nuôr Cơ Tu coong dzợ zư đớc bâc bhiêc bhan liêm pr’hay, pa đhang cơnh bh’rợ bhrợ zpr’ngooch. Cơnh lâng đha nuôr acoon coh n’lơơng, apêê cha năc ma nưih coh vel căh cậ c’bhuh acoon la lay năc bhrợ zr’ziêng (pr’ngooch) đhi noo năc đoo ăt ma mông dh’rưah lâng tr’zooi coh pr’ăt tr’mông liêm lâh. Zr’ziêng năc đoọng bhrự ha pêê ngai pr’zơc chr’ơh liêm crêê lâh, k’đhơợng nhâm tươc lang ca coon, cha chau. Coh bêl đêêc, đhr’niêng bh’rợ zr’ziêng âng đha nuôr Cơ Tu năc đoọng xay bhrợ râu tr’vay tr’lin k’đhap. T’cooh Pơloong Plênh, ăt coh chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, đoọng năl: Bh’rợ pr’ngooch âng ma nưih Cơ Tu coh Quảng Nam buôn bơơn ta bhrợ coh crâng lâng năc muy bhlưa ma nưih Cơ Tu a năm:“ Coh pr’ăt tr’mông buôn vêy râu tr’vay tr’lin bhlưa vel n’nâu lâng vel n’tôh. Ting c’moo c’xêê năc râu đâu bh’nhăn dưr ngân... apêê lang ma nưih Cơ Tu pa chăp căh choom đơc tr’vay tr’lin k’đhap ăt vaih cơnh đêêc.”

Ting t’cooh Pơloong Plênh, tu bhrợ pr’ngooch âng ma nưih Cơ Tu năc tr’vay tr’lin dzợ pa căh coh bâc râu la lay cơnh coh pr’ăt tr’mông:“ Cơnh lâng ma nưih Cơ Tu vêy đhrniêng bh’rợ năc lươt tông pay k’điêl, năc choom năl pân đil coh vel n’nâu bhriêl t’bach, tơợ bơơn a đhăh dzăm, bhrợ đong xang n’đhang đong đha rưt, kiêng pay k’điêl năc căh mặ bơơn pa nooi. Căh bơơn pay k’điêl năc lươt tông coop k’điêl. Tông coop k’điêl vel n’lơơng năc pân đil n’năc âi vêy c’la... năc đoo râu tr’vay tr’lin đhị bh’rợ tông coop k’điêl.”

Đoọng xay bhrợ đợ râu tr’vay tr’lin coh vel ma nang, bh’rợ bhrợ pr’ngooch âng ma nưih Cơ Tu bơơn bhrợ têng. Đhị bh’rợ n’nâu apêê đoo pa căh râu ăt ma mông liêm, đh’rưah tr’zooi đoọng vêy pr’ăt tr’mông liêm lâh. N’dhơ cơnh đêêc bh’rợ bhrợ pr’ngooch năc choom dưr vaih tự nguyện, căh n’đăh ooy k’đươi k’dua n’đăh ooy, pa bhlâng năc choom vêy râu ting pâh âng Hội đồng t’cooh vel âng mị n’đăh bhrợ têng. T’cooh Pơloong Plênh đoọng năl p’xoọng:“ Hội đồng t’cooh vel bơơn đha nuôr pay lâng kđươi lâng năc choom vêy ma nưih trach nhiệm, vêy râu chroi đoọng ha vel. Bêl vêy râu tr’vay k’đhap, hội đồng t’cooh vel mị n’đăh mr’cơnh xay moon bh’rợ ng’cơnh choom u liêm bhlưa bơr vel.”

Cr’van coh t’ngay bhrợ pr’ngooch pa zêng a lăc lâng t’rí đh’rưah lâng  cr’lut ch’na râu lơơng, jâp cr’van chr’năp âng ma nưih Cơ Tu cơnh dăng, zợ. T’cooh Pơloong Plênh đoọng năl, bâc c’moo đăn đâu, đha nuôr Cơ Tu căh dzợ đươi dua t’rí coh apêê bhiêc bhan... năc xăl ooy đêê năc đợ pr’đhang bh’rợ t’vêy hơớ.

Bêl zâp râu âi ra văng lưch, moot bêl đơơh ra diu  âng t’ngay bhrợ têng, đhr’niêng bh’rợ pr’ngooch, c’bhuh cha gâr chiing bơơn đhưưng xí đh’rưah lâng pa nhưa âng ma nưih bh’bhuôih pa gơi tươc a bhông dang rơơm kiêng bh’rợ ăt ma mông đhi noo bhui har, liêm crêê. Bêl bhrợ têng, ma nưih bh’bhuôih vêy z’moh n’đăh măt t’ngay bhleh đoọng pa trơơi ha zâp ngai, năc đoo pa căh ha râu bhriêl t’bach, lơi jợ đợ râu tr’môp loom, tr’vay tr’lin tơợ đanh a hay coh zâp ngai. Xang bêl pa nhưa âng ma nưih bh’bhuôih, mị n’đăh năc tơợp prá xay ghit đoọng zâp ngai đh’rưah năl ghit lâh. Buôn năc moot apêê bêl đâu, ma nưh Cơ Tu buôn đươi dua prá pr’ma bhrợ bh’nooch đoọng xay moon đợ cr’nọo loom luônh:“ Đhị apêê xa nay bh’rợ n’năc, năc k’đươi apêê ngai ting pâh choom năl ghit đhr’niêng bh’rợ, c’noong k’tiêc vel, zâp c’lâng coh crâng, toọm đac, đợ cr’van chr’năp bhlâng,... đọong choom prá pr’ma, bhrợ bh’nooch đh’rưah. Toot ha dum n’năc, ma nưih t’cooh, ga rứa, pân jưih pân đil, p’niên k’tứi... tơt coh đong Gươl prá pr’ma, bhrợ bh’nooch tr’ơơi đoọng zâp râu choom thr’thuông lâng đoàn kết lâh.”

Đhị apêê pr’hat, g’luh prá xay, tr’vay tr’lin bhlưa apêê n’đăh bơơn xay bhrợ. Đha nuôr 2 vel công gr’hoot bâc râu đoọng ha brương tr’nu. Coh đêêc, zâp ngai coh vel vêy giao lưu, zr’ziêng pân jưih pân đil ma ch’roonh zr;muông, tr’pay dic điêl... Bơr vel doó dzợ râu k’đhap lâng zâp râu k’đhap loom bơơn trưah bhlêh zêng./.

Lễ kết nghĩa của người Cơ Tu ở huyện Tây Giang

                                                                                                                            Hải Phong

Người Cơ Tu, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, còn lưu giữ được nhiều bản sắc văn hóa quý giá về phong tục, lễ hội, trang phục, âm nhạc, ẩm thực… trong đó có lễ kết nghĩa khá độc đáo.

Như phần đông các dân tộc cư trú ở vùng Tây Nguyên, đồng bào Cơ tu vẫn lưu giữ trong cộng đồng nhiều lễ hội độc đáo, điển hình là lễ kết nghĩa. Với đồng bào dân tộc khác, các cá nhân trong làng hoặc các dân tộc khác nhau kết nghĩa anh em là để gắn bó với nhau và cùng giúp nhau sống tốt hơn. Kết nghĩa nhằm mục đích làm cho hai người thành đôi bạn thân thiết, bảo đảm kết nghĩa đến đời con, đời cháu. Trong khi đó, Lễ kết nghĩa của đồng bào Cơ Tu lại là để giải quyết mâu thuẫn. Ông Ploong Plenh, xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, cho biết: Lễ kết nghĩa của người Cơ Tu ở Quảng Nam thường được diễn ra trong rừng và chỉ là giữa những người Cơ Tu với nhau: "Trong cuộc sống sẽ có những va chạm giữa hai làng, hay trên nương, trong địa giới của làng này, làng kia. Qua thời gian thì mâu thuẫn ngày càng lớn lên... Các thế hệ người Cơ tu nghĩ rằng không thế để mâu thuẫn mãi như vậy được."

Theo ông Ploong Plenh, lý do Lễ kết nghĩa của người Cơ Tu là để giải quyết mâu thuẫn còn được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau trong cuộc sống: "Đối với người Cơ tu là có một tục lệ là đi cướp vợ, tức là con trai trong làng mà tài giỏi, từ săn bắn, hái lượm, bẫy thú rừng, làm nhà nhưng nhà nghèo, muốn lấy vợ nhưng không được do điều kiện ngày xưa rất nặng nề, muốn lấy vợ là phải có con trâu làm lễ vật. Không lấy được vợ trong làng, phải đi cướp vợ. Mà cướp vợ bên làng kia thì cô gái ấy đã có chủ... thì lý do xích mích chỉ là chuyện cướp vợ."

Để giải quyết những mâu thuẫn trong cộng đồng, Lễ kết nghĩa của người Cơ Tu được tổ chức. Qua lễ này họ thể hiện sự gắn bó, cùng giúp đỡ nhau để có một cuộc sống tốt hơn. Tuy nhiên việc kết nghĩa phải diễn ra một cách tự nguyện, không bên nào bắt buộc bên nào, đặc biệt phải có sự tham dự của Hội đồng già làng của hai bên tổ chức.  Ông Ploong Plenh cho biết thêm: “Hội đồng già làng được dân làng bầu ra và đề cử và phải là người có trách nhiệm, có đóng góp cho làng. Khi có khúc mắc, hội đồng già làng hai bên thống nhất công việc sao cho hòa hợp giữa hai làng."

Lễ vật trong ngày kết nghĩa bao gồm rượu và con trâu cùng những sản vật của núi rừng, đồ dùng quý giá của người Cơ Tu như chung, ché. Ông Ploong Plenh cho biết, những năm gần đây, đồng bào Cơ Tu không còn sử dụng con trâu trong các lễ hội... mà thay vào đó là những mô hình tượng trưng: "Lúc làm lễ kết nghĩa sẽ tự phân ra một bên nhà gái, một bên nhà trai. Bên nhà trai sẽ chuẩn bị trâu bò, chum ché, nấu cơm tẻ. Bên nhà gái sẽ mang cá, nấu cơm, tổ chức múa hát, trống chiêng, và tổ chức lễ hội ăn trâu kết nghĩa giữa hai làng".

Khi mọi thứ đã chuẩn bị sẵn sàng, vào sáng sớm của ngày tổ chức Lễ kết nghĩa, giàn cồng chiêng được tấu lên cùng với lời cầu khấn của thấy cúng gửi đến các thần linh cầu mong cho tình anh em luôn vui vẻ, hòa thuận. Khi hành lễ, thầy cúng sẽ quay mặt về hướng đông, đón ánh sáng ban mai của mặt trời để truyền lại cho mọi người, đó là thể hiện cho sự minh mẫn nhằm gạt bỏ những điều hiềm khích, mâu thuẫn chất chứa lâu nay trong mỗi người. Sau lời khấn cầu của thầy cúng, hai bên bắt đầu trò chuyện, trao đổi và lý giải để mọi người cùng hiểu nhau hơn.

Thông thường vào những dịp này, người Cơ Tu sẽ sử dụng lối nói lý, hát lý để dễ giải bày những tâm tư, tình cảm: "Thông qua những câu chuyện đó, bắt buộc những người tham gia phải hiểu tập tục, tập quán, địa giới của làng, mọi con đường trong rừng, trong suối, những vật quý nhất... để có thể nói lý, hát lý với nhau. Cả đêm đó, người gia, đàn ông, đàn bà, trẻ con... ngồi trong nhà Gươi (nhà sàn của người Cơ tu) nói lý, hát lý đối đáp nhau để mọi câu chuyện được thông suốt và đoàn kết với nhau."

Thông qua những câu hát, cuộc trò chuyện, mâu thuẫn giữa các bên được giải quyết. Bà con 2 làng cũng hứa hẹn nhiều điều cho những ngày tiếp theo. Trong đó, mọi người trong làng sẽ giao lưu, kết nghĩa,  trai gái tự do yêu đương kết nghĩa vợ chồng... Hai làng không còn khúc mắc nữa và mọi thù hận được hóa giải./.