“Đác nong coh đong năc tươc ooy mr’loọng. Đac tuh n’nâu năc đac g’luh 3, 2 chu tuh bêl đêêc ahay ơy xrêệt, nâu cơy năc chô cớ, coh đong công ơy ha âu đơc mì tôm năc đơp hêệp.”

“Đác nong đơơh pa bhlâng, ha roo, xa nấp căh loon ng’p’xó, a ọc, a tưch lưch clếch chêệt coh đac, loong lứch căh n’năl ooy dzợ, năc đhiệp loon p’xó manuyh a năm ha dzợ cr’van cr’bhộ đơc lơi. Ăt coh r’piing n’têh năc đhiệp n’năl c’coh pleng oó dzợ đoọng đac mọt, ha dang đác nong cớ năc căh n’năl c’lâng xó mút, tu xoọc đêêc đác nong k’nặ tấc p’bhung.”

Đợ bhươl cr’noon dưr clêch coh đac tuh ga măc pa bhlâng, đợ râu bil hư ooy acoon manuyh, cr’van cr’bhộ căh mặ ng’xay lứch, râu k’er da dô năc căh n’năl mơ chêêc moon cơnh ooy dzợ… Râu đêêc năc đhr’năng âng đhanuôr miền Trung bêl ăt lâng đhr’năng đhí boo âng pleng k’tiêc, tuh bhlong ta luôn vaih muy chu, đhí boo dưr dzooc dưr vaih đh’rưah coh pazêng t’ngay ahay. Căh boo đhăm k’tiêc miền Trung dưr ăt lâng đhr’năng chêệt bil, k’er da dô tươc mơ đêêc…

G’luh tr’nơơp âng tuh ga măc pa bhlâng năc g’luh boo ngân, boo bâc ooy, đanh đươnh tơợ t’ngay 5/10, bâc bhlâng năc tơợ Phú Yên tươc ooy Quảng Bình. Mơ muy zệt puôn t’ngay, miền Trung dưr ăt lâng 3 đhí a muốt lâng áp thấp tươc. Ting cơnh t’cooh Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm khí tượng thuỷ văn k’tiêc k’ruung, râu bhrợ t’vaih g’luh boo tuh ga măc pa bhlâng căh bool vêy coh miền Trung năc râu k’rong pazum âng bâc cơnh đhr’năng đhí boo ngân, k’rơ: “Boo tuh coh g’luh n’nâu vêy ta lêy năc k’ring pazêng đhr’năng âng đhí boo tuh bhlong ngân bhlâng bhrợ ha zr’lụ miền Trung. Râu đêêc năc râu k’rong pazum âng đhí, áp thấp nhiệt đới. Râu bơr năc không khí cha kêệt. Râu pêê năc zr’lụ tươc k’rong âng nhiệt đới đhị zr’lụ Trung Trung Bộ. Râu 4 năc vaih đhí hân noo ha ọt coh dal lâng râu 5 năc cruung đác đhị miền Trung buôn pa bhlâng đoọng ha đhr’năng chô k’rong âng đhí boo xang n’năc bhrợ t’vaih râu căh ma mơ mr’cơnh coh đh’lúc, bhrợ t’vaih pazêng g’luh boo ngân coh bâc đhị, bhrợ nong tuh coh bâc ooy coh cr’chăl ahay.”

Pa châng lâng g’luh tuh ga măc pa bhlâng coh c’moo 1999, t’cooh Trần Quang Hoài, Tổng Cục trưởng Tổng Cục zâl cha groong đhí boo tuh bhlong xay moon g’luh tuh c’moo đâu năc k’rơ lâh mơ ooy c’rơ, đợ chu u vaih lâng đhr’năng ga măc bhưa: “Pazêng đác boo vêy zr’lụ coh Quảng Bình, Quảng Trị năc tươc 3000 mm đacs lâng zr’lụ u vaih bhưah pa bhlâng, vêy tươc 500 phường, chr’val, thị trấn đác tuh nong đhậu lâng cr’chăl đac ăt công đanh lâh mơ, nong bâc ooy lâng crêê tươc bâc manuyh. Nâu đoo năc đhr’năng k’rơ bhlâng ơy z’lâh tuh ga măc coh c’moo 1999 dưr vaih đhị miền Trung.”

Ting n’năc, ting cơnh GS.TS Ngô Trọng Thuận, Viện Khí tượng thuỷ văn lâng tr’xăl âng pleng k’tiêc, muy râu tu cậ bhrợ ha k’tiêc k’ruung hêê ta luôn đhí a muốt tươc lâng áp thấp nhiệt đới năc tu crêê tươc âng đhr’năng La Nina (đhr’năng đác biển chrộ lướt ooy zr’lụ liêm crêê, boo đhí dưr vaih bâc lâh mơ lâng k’rơ lâh mơ): “Ha dang đhr’năng k’rong âng La Nina vêy đhr’năng bhrợ ngân boo lâh mơ. Đhr’năng vaih k’rơ âng La Nina xiêr tươc 0,5 năc đhr’năng đác boo vaih bâc lâh mơ.”

Boo ngân ta luôn coh bâc t’ngay ahay, đh’rưah lâng bôl da ding ếp, đhr’đấc đhr’luônh dal, k’tiêc đhâl vêy đác bấc bhrợ ha đhr’năng hr’lang hr’câh pr’hơợc lâng ngân lâh mơ. TS Đào Trọng Tứ, Giám đốc Trung tâm pa dưr nhâm mâng đác lâng crêê cơnh lâng đhr’năng tr’xăl âng pleng k’tiêc xay moon: “K’tiêc đhâl coh zr’lụ miền Trung u tr’xăl bâc pa bhlâng. K’tiêc đhâl ra bụ, bhrợ vaih đhr’năng ha vooh, cr’đooh năc bhrợ t’vaih hr’lang hr’câh. Lâng đhr’năng k’tiêc k’bunh coh zr’lụ miền Trung, đh’rưah lâng boo tuh ga măc pa bhlâng cơnh bêl đêêc ahay năc đhr’năng hr’lang hr’câh da ding doọ râu đơ chrih.”/.

LOẠT BÀI:

THIÊN TAI VÀ NHÂN HỌA –NHÌN TỪ MƯA LŨ LỊCH SỬ MIỀN TRUNG

Bài 1: Mưa lũ kỷ lục miền Trung:

một hình thái thiên tai dị thường

 (Hương Lan – Đình Trung)

Tháng qua thực sự là một cơn ác mộng đối với người dân miền Trung. Trận bão lũ lớn chưa từng có trong lịch sử vừa qua đã nhấn chìm nhiều địa phương trong biển nước; cuốn theo tài sản và cướp đi sinh mạng của nhiều người.

Vì sao bão lũ ở miền Trung lại ngày càng trở nên trầm trọng, dị thường đến như vậy? Những bài học kinh nghiệm nào được rút ra để ứng phó một cách hiệu quả với diễn biến bất thường của mưa lũ? Đây là nội dung sẽ được đề cập trong loạt bài “Thiên tai và nhân họa – nhìn từ mưa lũ lịch sử ở miền Trung” của nhóm PV Hương Lan, Đình Trung và PV Đài TNVN thường trú khu vực miền Trung. Trong chương trình hôm nay, mời bà con và các bạn nghe bài 1 với nhan đề “Mưa lũ kỷ lục miền Trung: một hình thái thiên tai dị thường”.

 “Mực nước trong nhà lên ngang cổ. Nước lũ này là nước thứ 3, 2 lần lũ vừa rồi đã rút rồi, bây giờ nước vô lại, trong nhà cũng dự trữ mì tôm nhưng hơi hạn hẹp”

“Nước dâng lên quá nhanh, lúa, áo quần không dọn kịp, đàn gà ngập chết hết, trôi hết không biết ở đâu nữa, chỉ kịp cứu người thôi chứ của cải đành bỏ hết. Ngồi trên tra là chỉ lạy trời nước đừng vào nữa chứ nước lên nữa là không có đường thoát vì lúc đó ngập gần mái nhà rồi.”

 “Mất hết rồi, chẳng còn gì nữa.”

Những xóm làng chìm trong biển nước, những mất mát về con người, tài sản nhiều không kể xiết, những nỗi đau khó lòng đong đếm… Đó là tình cảnh của những người dân miền Trung khi liên tiếp hứng chịu cơn cuồng nộ của thiên tai, lũ chồng lũ, bão chồng bão trong những ngày vừa qua. Chưa bao giờ dải đất miền Trung lại chịu nhiều cảnh tang thương đến thế …

Khởi đầu của đợt lũ lịch sử này là trận mưa lớn, trên diện rộng, kéo dài từ ngày mùng 5/10, tập trung từ Phú Yên cho tới Quảng Bình. Chỉ trong vòng 2 tuần, miền Trung phải hứng chịu tới 4 cơn bão và áp thấp đổ bộ. Theo ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm khí tượng thủy văn Quốc gia, thủ phạm gây ra trận mưa lũ lịch sử ở miền Trung chính là tổ hợp của nhiều hình thái thời tiết nguy hiểm: “Mưa lũ lần này nó được xem là tổ hợp của các hình thái thiên tai điển hình gây ra cho khu vực miền Trung. Đó là tổ hợp tương tác của các hệ thống đó la bão, áp thấp nhiệt đới. Thứ 2 là không khí lạnh. Thứ 3 là dải hội tụ nhiệt đới vắt qua khu vực Trung Trung Bộ. Thứ 4 là hoạt động nhiễu động gió đông trên cao và thứ 5 địa hình khu vực miền Trung rất thuận lợi cho hội tụ ẩm và gây ra đối lưu tạo các đợt mưa lớn diện rộng gây ngập lụt trong thời gian vừa qua”.

So sánh với đợt lũ lịch sử năm 1999, ông Trần Quang Hoài, Tổng Cục trưởng Tổng Cục phòng chống thiên tai cho rằng trận lũ năm nay mạnh hơn cả về cường độ, tần xuất và quy mô: “Tổng lượng mưa có những vị trí ở Quảng Bình, Quảng Trị đã lên đến trên 3000mm nước và phạm vi ảnh hưởng rất rộng, có tới gần 500 phường, xã, thị trấn bị ngập lụt sâu và thời gian ngập lụt cũng rất sâu, diện ngập rất rộng và đối tượng ảnh hưởng rất là lớn. Đây là đặc điểm rất đặc biệt mà nó đã vượt cả lịch sử của năm 1999 đã xảy ra ở khu vực miền Trung”.

Bên cạnh đó, theo GS.TS Ngô Trọng Thuận, Viện Khí tượng thủy văn và Biến đổi khí hậu, một nguyên nhân nữa khiến nước ta liên tục đón bão và áp thấp nhiệt đới là do ảnh hưởng của hiện tượng La Nina (hiện tượng nước biển lạnh đi so với bình thường, mưa bão sẽ trở nên nghiêm trọng hơn):“Nếu có sự kết hợp của La Nina nó sẽ có khả năng làm tăng lượng mưa. Cường độ của La Nina giảm tới 0,5 thì khả năng lượng mưa tăng”.

Mưa lớn dồn dập trong nhiều ngày, cộng với địa hình ngắn, dốc, đất đá ngậm no nước khiến cho tình trạng sạt lở đất xảy ra bất ngờ và nghiêm trọng hơn. TS Đào Trọng Tứ, Giám đốc Trung tâm Phát triển bền vững tài nguyên nước và thích ứng với biến đổi khí hậu cho rằng:“Đất đá ở khu vực miền Trung bị phong hóa mạnh. Đất đá mềm, vụn hay kiến tạo khe nứt phát triển dẫn đến sạt lở. Với điều kiện địa chất ở khu vực miền Trung, cộng với mưa lũ lịch sử như vừa rồi thì sạt lở cả quả núi cũng không lạ”.