Lalăm a  hay, pr’loọng đong a noo A rát Biết đhị vel A Sờ, chr’val Ma Cooih, chr’hoong Đông Giang âng pr’loọng đong đha rựt. pr’loọng đong a noo nắc bhrợ ha rêê tu cơnh đếêc tr’mông tr’meh lưm bấc rau k’đhap k’ra. Coh t’tun đâu, a noo bơơn chr’val t’pâh k’đươi choh bhrợ prớ A Riêu đoọng bhrợ têng cha. Anoo tợơp choh 1 sào vêy đơơng chô bh’nơơn dal lâh t’ping lâng bhrợ têng ha rêê. Tợơ đếêc, díc điêl a noo pa zay k’rong bhrợ têng, t’bhưah đhăm choh prớ nâu. Đươi tợơ đếêc tr’mông tr’meh âng pr’loọng đong a noo r’dợ tệêm ngăn lâng z’lâh đha rựt.

        Anoo Biết đoọng năl, prớ A Riêu chắt vaih bấc coh ha rêê, bơơn đhanuôr đơơng chô choh coh bhươn đong, đoọng cha. M’ma prớ nâu đh’huum lalay cơnh lâng prớ rau lơơng, tu cơnh đếêc bấc apêê a đhuốc đấc zước câl. Xoọc đâu zập ký prớ A Riêu pa câl lâng chr’năp tợơ 200-350 r’bhầu đồng. Dáp lêy 3 sào prớ âng pr’loọng đong a noo Biết đơơng chô bh’nơơn zập c’moo k’nặ 30 ức đồng. A noo A rất Biết moon: đhanuôr coh zr’lụ tệêm loom đăh chr’năp lâng đăh pa câl prớ tu ơy vêy Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Mà Cooih k’đhợơng bhrợ bhiệc k’rong câl: “Prớ A riêu nắc chr’năp tr’haanh âng chr’val Ma Cooih tu cơnh đếêc nắc vêy bơơn chr’năp dal lâh. T’ping lâh choh keo nắc tơơm prớ đơơng chô  bh’nơơn liêm dal lâh mơ.”

        Lâh mơ prớ A Riêu, chè Ra Zeh đhị zr’lụ da ding ca coong Đông Giang cung đơơng chô bh’nơơn kinh tế dal. Pr’loọng đong a noo Lâm Văn Thông ặt đhị chr’val Tư nắc pr’loọng đong vêy đhăm choh chè Ra Zeh bấc bhlầng coh chr’val. A noo Thông đoọng năl, đhanuôr coh chr’val nắc bhrợ keo lâng bhrợ ha rêê đơ bhlầng. Bhrợ ha rêê nắc g’nưm tợơ pleng k’tiếc, pleng liêm nắc vêy bơơn bh’nơơn, pr’luh cr’ay, cha noọng xớơt nắc ha ul cha. Ha dợ tơơm keo nắc lêy vêy zên k’rong bhrợ têng zăng bấc lâng đanh 4-5 c’moo nắc vêy choom pa chô  bh’nơơn. Cơnh lâng tơơm chè Ra zeh nắc lalay. Tợơ bêl choh tước bêl pay bh’nơơn đanh mơ 5-6 c’xêê, c’rơ bhrợ têng cung doó bấc, pr’luh cr’ay doó lâh, chr’năp pa câl zăng dal. Đh’rưah lâng đếêc, chính quyền vel đong cung ơy vêy đề án, t’pâh đhanuôr pa dưr, ta bhưah đhăm choh chè Ra zeh đoọng pa xiêr đha rựt, apêê zooi đoọng m’ma choh, phân bón, g’roong lâng pa choom cơnh choh bhrợ, k’rang lêy… Chr’năp bhlầng,  bh’nơơn bh’rợ âng đhauôr bơơn tước ooy nắc Hợp tác xã Nông nghiệp chr’val Tư k’rong câl lứch tước đếêc. Đươi vêy cơnh đếêc nắc đhanuôr tệêm loom ta bhưah đhăm choh bhrợ. A noo Lâm Huy Thông đoọng năl, xoọc đâu pr’loọng đong a noo choh lâh 2 hecta chè Ra Zeh, bh’nơơn đơơng chô k’nặ 200 ức đồng zập c’moo. Bhươn chè âng pr’loọng đong a noo dzợ t’vaih bhiệc bhrợ ting cr’chăl đoọng ha bấc apêê pa bhrợ coh chr’val lâng bh’nơơn bh’rợ tợơ 3,5 -4 ức đồng zập c’xêê: “Ha dang k’rong choh pa dưr tơơm chè Ra zeh nắc bh’nơơn dal lâh mơ tơơm chr’noh lơơng. Tợơ bêl choh pay bh’nơơn tước bêl t’nơơm răng chệêt nắc đanh cung 15 c’moo, xang nắc vêy choh cớ t’mêê. Moon za zưm, tơơm chè Ra zeh nâu doó lâh bha ruy, kinh tế đơơng chô dal lâh mơ.”

        Prớ A riêu lâng chè Ra zeh nắc 2 coh đợ pazêng tơơm chr’noh vêy coh vel đong chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng choh bhrợ lâng lêy nâu đoo nắc tơơm chr’noh bha lầng đoọng ta bil ha ul pa xiêr đha rựt. T’cooh Hồ Quang Minh, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đọong năl: vel đong ơy quy hoạch pa dưr apêê m’ma chr’noh ting zr’lụ. Ghit nắc cơnh prớ A riêu choh pa dưr đhị chr’val Ma Cooih lâng đhăm bhưah lâh 12ha; tơơm chè Ra zeh đhị chr’val Tư bhưah 140ha; chr’val Ba k’rong choh prí lùn cấy mô… T’cooh Minh đoọng năl cớ, chr’hoong Đông Giang ơy bơơn tỉnh Quảng Nam đươi xợơng 4 bh’nơơn bh’rợ OCOP 3 sao, pazêng nắc chè Ra zeh, prớ A riêu, a lắc Ka Kun, chè Quyết Thắng: “Nắc tợơ tr’nợơp, chr’hoong Đông Giang ơy pa ghit pa dưr apêê m’ma chr’noh đơơng chô chr’năp dal. Tợơ c’moo 2018 tước nâu kêi, chr’hoong ơy pa dưr 4 bh’nơơn bh’rợ 3 sao bơơn tỉnh đươi xợơng nắc chè Ra zeh, prớ A riêu, a lắc Ka Kun, chè Quyết Thắng. Cr’chăl ha y, chr’hoong nắc lêy bhrợ pa dưr cớ bơr pêê bh’nơơn bh’rợ OCOP dzợ đoọng t’bhlầng bh’nơơn bh’rợ đoọng ha đhanuôr.”/.

Chè dây là cây trồng chủ lực giúp người dân miền núi Đông Giang xó đói, giảm nghèo

Đông Giang chú trọng phát triển cây trồng bản địa

                                                                 (K.Cương – H.Nhàn)

Thời gian qua, huyện miền núi Đông Giang, tỉnh Quảng Nam rất chú trọng phát triển các loại cây trồng bản địa để xây dựng thương hiệu riêng của vùng. Đặc biệt những giống cây trồng bản địa như ớt A Riêu, chè dây Ra Zéh, rượu Ka Cun ... đã được huyện quy hoạch trồng tập trung và trở thành sản phẩm OCOP có thị trường ổn định, nhờ đó đời sống người dân từng bước được nâng cao.    

Trước đây, gia đình anh Arất Biết ở thôn A Sờ, xã Mà Cooih, huyện Đông Giang thuộc hộ nghèo. Gia đình anh chủ yếu làm nương rẫy nên cuộc sống khá bấp bênh. Về sau, anh được xã vận động trồng cây ớt A Riêu để làm kinh tế. Anh trồng thử 1 sào cho hiệu quả kinh tế cao hơn hẳn so với làm rẫy. Từ đó, vợ chồng anh quyết định đầu tư mở rộng diện tích ớt A Riêu. Nhờ đó cuộc sống của gia đình anh dần ổn định và thoát nghèo.  

Anh Biết kể, ớt A Riêu mọc hoang trên rẫy, được người dân trong vùng mang về trồng ở vườn nhà, để dùng trong gia đình. Giống ớt này có mùi thơm ngon, vị đặc trưng riêng nên nhiều thương lái tìm mua vì được thị trường ưa chuộng. Hiện bình quân mỗi kg ớt Ariêu có giá từ 200 đến 250 nghìn đồng/kg. Tính sơ 3 sào ớt của gia đình anh Biết cho thu nhập mỗi năm gần 30 triệu đồng. Anh Arất Biết nói: người dân trong vùng rất yên tâm về giá cả và đầu ra của sản phẩm vì đã có Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Mà Cooih đảm nhận việc thu mua: “Ớt Ariêu là thương hiệu của xã Mà Cooih nên mình trồng theo hướng nông nghiệp sạch, phát triển tự nhiên, không dùng hóa chất. Cũng nhờ có Hợp tác xã thu mua nên được giá hơn. So với trồng keo thì cây ớt mang hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều.”

Ngoài cây ớt A Riêu, cây chè dây Ra Zéh ở vùng núi Đông Giang cũng cho hiệu quả kinh tế cao. Gia đình anh Lâm Văn Thông ở xã Tư là hộ có diện tích trồng chè dây Ra Zéh lớn nhất xã. Anh Thông cho biết, người dân trong vùng chủ yếu là trồng keo và làm rẫy. Nương rẫy thì thuận theo “ông trời”, thời tiết đẹp thì được mùa, dịch bệnh nắng hạn thì đói. Còn cây keo cần vốn, công sức đầu tư lớn hơn nhưng cũng mất 4-5 năm sau mới thu hoạch. Đối với cây  chè dây Ra Zéh thì khác. Từ khi trồng tới khi thu hoạch chỉ mất tầm 5-6 tháng, công sức bỏ ra không nhiều, ít dịch bệnh, giá lại cao. Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cũng đã có đề án, khuyến khích người dân phát triển mô hình chè dây để giảm nghèo bằng việc hỗ trợ  giống, phân bón, rào, tập huấn kỹ thuật chăm sóc.... Đặc biệt, sản phẩm bà con làm ra đến đâu được Hợp tác xã Nông nghiệp xã Tư đứng ra thu mua đến đó. Nhờ vậy, bà con yên tâm mở rộng diện tích trồng chè dây. Anh Lâm Huy Thông cho hay, hiện gia đình anh trồng hơn 2 héc ta chè dây Ra Zéh, bình quân thu về gần 200 triệu đồng/năm. Vườn chè của gia đình anh còn tạo công việc thời vụ cho nhiều lao động tại địa phương với thu nhập từ 3,5 – 4 triệu đồng/tháng: “Nếu tập trung phát triển cây chè dây thì năng suất sẽ cao hơn rất nhiều cây khác. Từ khi trồng tới khi cho thu hoạch chỉ khoảng 5-6 tháng. Từ khi cây cho thu hoạch cho tới cây trụi gốc kéo dài tới 15 năm, mới tái trồng lại. Nói chung, cây chè dây này ít bị sâu bệnh mà kinh tế lại cao.”

Ớt A Riêu và chè dây Ra Zéh là 2 trong số những cây trồng bản địa được huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam xác định cây trồng chủ lực, xóa đói giảm nghèo. Ông Hồ Quang Minh, Phó Chủ tịch huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết: địa phương đã quy hoạch phát triển các giống cây trồng theo từng vùng. Cụ thể như ớt A Riêu phát triển ở xã Mà Cooi với hơn 12 héc ta; Cây chè dây Ra Zéh ở xã Tư với 140 héc ta; xã Ba tập trung phát triển chuối lùn cấy mô.... Ông Minh cho biết thêm, Huyện Đông Giang đã được tỉnh Quảng Nam công nhận 4 sản phẩm OCOP đạt tiêu chuẩn 3 sao, gồm chè dây Ra Zéh, ớt A riêu, rượu Ka Kun, chè xanh Quyết Thắng: “Ngay từ đầu, huyện Đông Giang đã chú trọng phát triển các giống cây trồng bản địa có giá trị kinh tế cao. Từ năm 2018 đến nay, huyện đã phát triển được 4 sản phẩm đạt 3 sao được tỉnh công nhận là ớt A Riêu, chè dây Ra Zéh, rượu Ka Cun, chè xanh Quyết Thắng. Thời gian đến, huyện sẽ tiếp tục xây dựng thêm một số sản phẩm OCOP nữa để tăng thu nhập cho người dân.”/.