Đường 9 tơợp lướt tợơ thành phố Đông Hà âng tỉnh Quảng Trị tước cửa khẩu Quốc tế Lao Bảo cắh tước 80 cây số. Đợ đhị đhăm k’tiếc bơơn bấc ngai năl mưy cr’chăl cơnh Khe Sanh, Tà Cơn, Làng Vây xang nặc lướt tước đắh k’noong k’tiếc đắh tốhlâng đợ pr’đợc cơnh Bản Đông, Sê-Pôn, Mường-Phìn, Sa-văn-na-khẹt... Bêl đâu, 2 đắh c’lâng nắc váih đợ vel bhươl pr’hay liêm, acoon c’lâng nắc bhrợ liêm bhứah lâng đợ đhị crâng bhơi k’tang mưy cr’chăl zêl penh zr’nắh zr’dô, đhị đâu nắc đhị zêl penh zr’nắh bhlâng cóh Đông Dương. G’lúh zêl penh 77 t’ngay r’dưm, bhrợ p’cắh râu dưr váih g’roong điện tử Macnamara lâng Khe Sanh dưr váih đhị tr’nơợp, quân đội Hoa Kỳ nắc lêy lơi jợ mưy đhị ắt bhrợ ưuân sự chr’nắp. Tu cơnh đâu, chiến thắng Đường 9-Khe Sanh bơơn ma nứih Mỹ moon nắc g’lúh zêl penh Điện Biên Phủ g’lúh 2, bhrợ tr’xăl g’lúh zêl penh âng a’rập Mỹ cóh Việt Nam. T’coóh Nguyễn Viết Minh, Phó Ban k’đhơợng zư zr’lụ c’cir Đường 9, tang bhuông păr Tà Cơn, Khe Sanh đoọng năl, đhị đâu nắc ơy k’rong pazưm bấc râu pr’đươi chr’nắp bhrợ padưr đợ c’léh bh’rợ xoọc tr’zêl tr’penh ahay, tước đâu zâp apêê cựu binh Mỹ, zâp đông khoa học cung cắh ha mơ choom xay moon lâng năl hâu tu manứih Mỹ nắc zươi đhị đâu: “Bơơn râu k’rang lêy âng cấp ping, lâng râu t’bhlâng âng đơn vị zi, r’dợ zâp pr’đươi hình khối pậ chr’nắp cơnh nắc bhuông păr, xe tăng bơơn đơơng chô. Xang nặc bh’rợ bhr’lậ padưr liêm chr’nắp lấh mơ, bh’rợ thuyết minh lâng zư lêy cung ting t’ngay ting moót bhrợ liêm.  Azi nắc ơy đương hơnh déh bấc ta mooi đắh k’tiếc k’ruung lơơng, ooy đâu ta mooi Châu Âu lâng ta’mooi đắh Mỹ cung bấc, lâng lấh mơ cựu chiến binh Mỹ apêê cung rơơm kiêng chô cớ đhị chiến trường ahay”.

Tơợ Cửa Khẩu Lao Bảo lướt ooy Lào nắc ta moon cửa khẩu Đen-sa-vẳn, nắc đhị c’năl chr’nắp, bấc ngai năl cơnh Bản Đông, Sê Pôn, Mường Phìn, Mường Nọng, xang nặc đhị pr’lứch âng acoon c’lâng nắc thị xã Cay-xỏn Phôm-vi-hản, thủ phủ tỉnh Sa-văn-na-khẹt, ch’ngai 180 cây số. C’nắt c’lâng nâu bơơn ta lêy nắc pa lêếh bhlâng lâng chr’nắp âng c’lâng mòn Hồ Chí Minh cóh Tây Trường Sơn. Cr’chăl nâu, Sê-Pôn, vel Đông, Mường-Phìn, Mường Nọng nắc đhị zêl penh zr’nắh zr’dô bhlâng đhị k’tiếc Lào. Ooy đợ c’moo c’xêê zêl penh zr’nắh k’đhạp nâu, quân lâng đhanuôr Lào nắc ơy pazưm lâng quân tình nguyện Việt Nam penh p’zroọ lấh 2.400 bhuông păr zâp râu, zêl k’chứt lơi k’noọ 1.300 g’lúh zêl penh âng a’rập. T’coóh Bun-tả Nit-tha, Chủ tịch Hội cựu chiến binh tỉnh Sa-va-na-khẹt moon, Đường 9 nắc đhị c’léh pr’dzoọng chr’nắp đắh râu grơơ k’rơ, lâng râu đoàn kết chr’nắp âng quân lâng đhanuôr 2 k’tiếc k’ruung Việt-Lào: “Đợ c’léh  bh’rợ anoo lính quân tình nguyện Việt Nam dzợ ặt n’léh váih coh da dưl đhanuôr Lào zi. Zâp apêê anoo ơy lướt tơợ Bắc tước Nam ting c’lâng Hồ Chí Minh truíh k’tiếc Lào đoọng pa chô miền Nam âng Việt Nam. Nắc đoo c’lâng bhlâng lướt truíh c’lâng Trường Sơn âng Lào lâng Việt Nam tu râu bh’rợ pa chô k’tiếc k’ruung âng Lào cung cơnh pa chô miền Nam âng Việt Nam”.

T’coóh Khăm-mạt Na-vông-pha-chẳn, Bí thư lâng nắc chủ tịch chr’hoong Mường-phìn, tỉnh Sa-va-na-khẹt, chr’hoong ắt đhị c’nắt Đường 9 đoọng năl, chr’hoong xoọc k’đươi moon đoọng bhrợ padưr mưy c’lặ t’nil ooy đắh c’léh bh’rợ c’lâng Hồ Chí Minh cóh Tây Trường Trường đhị Mường-phìn: “Ha dang cắh vêy c’lâng Hồ Chí Minh, cắh vêy c’lâng âng c’bhúh cách mạng Việt Nam lâng Lào lướt zi’lấh đhị zâp chr’hoong Mường-Phìn, Sê-pôn, Mường-Nọng âng zi đoọng xiêr tước đhị zâp tỉnh Nam Lào lâng miền Nam Việt Nam nắc g’lúh zêl pa chô âng hêê lưm bấc zr’nắh k’đhạp, tu ahêê cắh mưy âng đơơng manứih, nắc dzợ âng đơơng xe tăng, ôtô âng đơơng ch’na đh’nắh, pr’đươi chr’nắp truíh c’lâng. Nắc tu vêy c’lâng Hồ Chí Minh nắc ơy zúp ahêê lêy moót đắh Nam đấh lấh mơ lâng thắng lợi cung đấh lấh”.

Đợ c’léh lịch sử dzợ cóh đêếc đoọng moon p’too ha zâp lang ha y chroo lêy năl liêm gít ooy đợ râu bil bal chêết bil âng lang a conh a bhướp lướt zi’lấh, moon p’too ooy mưy pr’ắt bh’rợ liêm chr’nắp Việt Nam-Lào, nắc đoo pr’ắt bh’rợ chr’nắp liêm, tất lang nhâm mâng./.

Đường 9- Khe Sanh -Biểu tượng của tình hữu nghị đặc biệt Việt- Lào

                                          Quốc Khánh

Đường 9 bắt nguồn từ thị xã Đông Hà tỉnh Quảng trị nối vào Đường 13 của nước Bạn Lào tại tỉnh Sa -vẳn- na -khệt. Hôm nay Đường 9 đã là con đường rải nhựa phẳng lì. Tuyến đường này, phía nước bạn Lào còn lưu giữ nhiều hiện vật, bia dẫn tích, tượng đài... để gợi nhớ một thời oanh liệt mà hai dân tộc Việt Nam và Lào đã kề vai sát cánh đánh kẻ thù chung. Nhân Hội thảo khoa học kỷ niệm 50 năm chiến thắng Đường 9- Khe Sanh (1968-2018).

Đường 9 xuất phát từ thành phố Đông Hà của tỉnh Quảng trị đến cửa khẩu Quốc tế Lao Bảo chưa đầy 80 cây số. Những địa danh nổi tiếng một thời như khe Sanh, Tà cơn, Làng Vây rồi qua bên kia biên giới với những cái tên Bản Đông, Sê- Pôn, Mường- Phìn, Sa- văn- na- khệt... Hôm nay, hai bên đường đã là những ngôi làng trù phú, con đường rải thảm ngút ngát và những cánh rừng dưới cỏ là dấu tích một thời cực kỳ oanh liệt, nơi đây từng là chiến trường ác liệt nhất Đông Dương. Trận đánh diễn ra trong 77 ngày đêm, đánh dấu sự cáo chung của hàng rào điện tử Macnamara và Khe Sanh đã trở thành nơi mà lần đầu tiên, quân đội Hoa Kỳ phải trút bỏ một căn cứ quân sự trọng yếu. Vì vậy, chiến thắng Đường 9- Khe Sanh được người Mỹ cho là "trận Điện Biên Phủ" thứ 2, làm thay đổi cục diện cuộc chiến tranh xâm lược của Đế quốc Mỹ ở Việt Nam. Ông Nguyễn Viết Minh, Phó Ban quản lý Khu di tích Đường 9, Sân bay Tà Cơn, Khe Sanh cho biết, nơi đây đã tập kết nhiều hiện vật hình khối lớn mang ý nghĩa chứng tích chiến tranh, mà cho đến bây giờ các cựu binh Mỹ, các nhà khoa học vẫn chưa thể giải mã hết câu hỏi vì sao người Mỹ lại thất bại ở nơi này. “Được sự quan tâm của cấp trên, và nỗ lực của đơn vị chúng tôi, dần dần các hiện vật hình khối lớn như là máy bay, xe tăng được đưa về. Rồi công tác trùng tu tôn tạo ngày một được chỉn chu tốt hơn, công tác thuyết minh và bảo vệ cũng ngày càng đi vào quy củ. Chúng tôi đã đón khá nhiều đối tượng khách nước ngoài, trong đó khách Châu Âu và khách Mỹ cũng chiếm ưu thế, và đặc biệt CCB Mỹ họ cũng mong muốn quay lại chiến trường xưa”.

Từ Cửa khẩu Lao Bảo qua Lào bằng Cửa khẩu Đen –sa- vẳn, là những địa danh quen thuộc như Bản Đông, Sê Pôn, Mường Phìn, Mường Nọng, rồi điểm cuối của con đường là thị xã Cay- sỏn Phôm- vi- hản, thủ phủ tỉnh Sa -vẳn- na- khệt, dài 180 cây số. Tuyến đường này được coi là nhánh chính và rất quan trọng của Đường mòn Hồ Chí Minh ở Tây Trường Sơn. Thời kỳ đó, Sê- Pôn, bản- Đông, Mường- Phìn, Mường Nọng là chiến trường ác liệt nhất trên đất Lào. Trong suốt những năm tháng ác liệt ấy, quân và dân Lào đã phối hợp với quân tình nguyện Việt Nam bắn rơi hơn 2.400 máy bay các loại; đánh lui gần 1.300 trận tấn công của địch. Ông Bun- tả Nit- tha (Bountanitha), Chủ tịch Hội Cựu chiến binh tỉnh Sa –vẳn- na- khệt, nhận định: đường 9 luôn là đỉnh cao của biểu tượng về ý chí kiên cường, bất khuất và tình đoàn kết đặc biệt của quân và dân hai nước Việt- Lào. “Những hình ảnh anh lính quân tình nguyện Việt Nam vẫn còn in đậm trong trái tim nhân dân Lào chúng tôi. Các anh đã đi từ Bắc chí Nam qua Đường Hồ Chí Minh trên đất Lào để vào giải phóng miền Nam Việt Nam. Đó là con đường huyết mạch qua dãy Trường Sơn của Lào và Việt Nam vì sự nghiệp giải phóng đất nước của Lào cũng như giải phóng miền Nam Việt Nam”.

Ông Khăm- mạt Na –vông- pha- chẳn (Khammath Navongphachanh), Bí thư kiêm Chủ tịch huyện Mường- Phìn, tỉnh Sa -vẳn-na- khệt, huyện nằm trên tuyến Đường 9, cho biết huyện đang đề xuất cho xây dựng một cột mốc về dấu tích Đường Hồ Chí Minh ở Tây Trường Sơn tại Mường- phìn. “Nếu như không có Đường Hồ Chí Minh, không có con đường của lực lượng cách mạng Việt Nam và Lào trải dài qua các huyện Mường- Phìn, Sê- pôn, Mường -Nọng của chúng tôi để xuyên xuống tới tận các tỉnh Nam Lào và miền Nam Việt Nam, thì công cuộc giải phóng của chúng ta sẽ gặp khó khăn rất nhiều, bởi vì chúng ta không chỉ vận chuyển nhân lực, mà còn vận chuyển cả xe tăng, ô tô chở lương thực, vật tư thiết bị và các nhu yếu phẩm nên phải có những con đường. Chính Đường Hồ Chí Minh, đã giúp chúng ta tiến vào phía Nam nhanh hơn và thắng lợi cũng nhanh hơn”.

Những chứng tích lịch sử vẫn còn đó để nhắc nhớ các thế hệ mãi khắc ghi về những mất mát hy sinh mà thế hệ cha ông đã trải qua; Nhắc nhớ về một mối quan hệ đặc biệt Việt Nam Lào, đó là mối quan hệ mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững./.