Đhị đâu crêê bêl 45 c’moo, t’ngay 27/1/1973 đhị Pari, “ Hiệp định n’đắh pa đhêy zêl prúh. Pa chô cớ têêm ngăn cóh Việt Nam”, moon pa đệ nắc Hiệp định Pari ooy Việt Nam, âi bơơn ký gr’hoót. Hiệp định k’đươi Mỹ xay moon râu la lua độc lập, chủ quyền, pa zum pa zên k’tiếc k’ruung âng Việt Nam, pa chô pa zêng quân Mỹ lâng quân clai đhân  dưr mút đhị Việt Nam. Bh’rợ ký gr’hoót Hiệp định Paris c’moo 1973 cắh muy vêy chr’nắp cóh lịch sử Việt Nam, nắc dzợ c’léh cr’lặ lịch sử ặt bhrợ bha lang k’tiếc. Nắc bh’nơơn ga mắc chr’nắp bhlâng âng bh’rợ ngoại giao, chr’nắp xa nay bơơn pa chô âng Hiệp định Pari dzợ liêm chr’nắp cơnh lâng bh’rợ ngoại giao k’tiếc hêê t’ngay đâu.

G’lúh prá xay Pari đanh k’noọ 5 c’moo, tơợ 15/3/1968 tước 27/1/1973 nắc hội nghị đanh bhlâng cóh lịch sử ngoại giao bha lang k’tiếc cơnh lâng bh’nơơn ga mắc chr’nắp bhlâng nắc bh’rợ ký gr’hoót Hiệp định Pari. Bha ar pa tơ xa nay bha lang k’tiếc n’nâu nắc bh’nơơn âng g’lúh gung dưr ngoại giao zr’nắh k’đháp bhlâng, đanh bhlâng âng bh’rợ ngoại giao cách mạng Việt Nam. Bh’rợ Mỹ nắc ký Hiệp định Pari nắc muy râu bh’nơơn pa bhlâng chr’nắp ga mắc, bhrợ t’váih pr’đơợ liêm ha g’lúh gung dưr zêl prúh pa chô miền Nam, pa zum k’tiếc k’ruung âng đha nuôr Việt Nam. Hội nghị Pari lâng Hiệp định Pari dzợ nắc râu p’too moon ga mắc ga mai cơnh lâng ngai chắp kiêng têêm ngăn lâng râu liêm crêê cóh bha lang k’tiếc, bhrợ pa dưr râu mâng loom âng đha nuôr apêê c’bhúh acoon ma nứih crêê đơợ đươn cóh prang bha lang k’tiếc ooy bh’rợ gung dưr crêê liêm âng đay.

Đoọng bơơn bh’nơơn ga mắc chr’nắp n’nâu nắc râu xa nay pa chô chr’năp l’lăm bhlâng cóh cr’chăl prá xay lâng ký gr’hoót Hiệp định Pari nắc đoo k’đhơợng nhâm độc lập tự chủ. Tơợ bêl tơợp xơợng đươi prá xay tước bêl prá xay xang, ký gr’hoót hiệp định, cr’đhơợng xa nay zư nhâm độc lập tự chủ ta luôn bơơn k’đhơợng nhâm. Độc lập, tự chủ cóh c’lâng xa nay, cóh c’lâng bh’rợ, prá xay. T’coóh Nguyễn Khắc Huỳnh, ma núih ting prá xay Hiệp định Pari tơợ tr’nơợp pa tước bêl lứch xang ký gr’hoót Hiệp định moon ghít:

Đhị pa pan prá xay Pari, ahêê pa bhlâng độc lập tự chủ. Ahêê độc lập tơợ chủ trương ga mắc tước c’lâng bh’rợ, tước cr’liêng xa nay tước cr’liêng chữ. N’đhơ nắc ting cr’liêng chữ cóh Hiệp định Pari nắc k’đhơợng xay âng Bộ Chính trị cơnh lâng Hiệp định Pari nắc pa bhlâng liêm ghít.”

Tu cơnh đêếc k’đhơợng nhâm cr’đhợơng xa nay độc lập tự chủ, đhị g’lúh prá xay, bơr c’bhúh Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lâng Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam âi bhrợ pa ghít lâng bha lang k’tiếc c’lâng pr’chắp: Mỹ đơơng âng quân ooy Việt Nam bhrợ t’váih tr’zêl tr’panh, tu cơnh đêếc Mỹ choom pa chô quân âng đay cắh vêy pr’đơợ. Cr’noọ xa nay l’lăm t’tun muy cơnh nắc độc lập k’tiếc k’ruung lâng pa zum k’tiếc k’ruung, k’tiếc k’ruung Việt Nam nắc muy, ma nứih Việt Nam n’đhơ ặt cóh miền Nam, n’đhơ ặt cóh miền Bắc zêng vêy quyền lâng bh’rợ gung dưr zêl prúh a rập a bhuy. Bh’rợ k’đhơợng nhâm liêm cr’đhơợng xa nay độc lập tự chủ  n’nâu dưr váih tơợ râu k’đhơợng xay mr’cơnh, bhriêl g’lăng âng Đảng lâng Chủ tịch Hồ Chí Minh cơnh lâng g’lúh zêl prúh a rập Mỹ trông dấc k’tiếc k’ruung, bh’rợ ngoại giao.T’coóh Nguyễn Mạnh Cầm, Phó Thủ tướng Chính phủ l’lăm a hay, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao l’lăm a hay xay moon:

Kiêng zêl a rập nắc choom năl a rập, tu cơnh đêếc kiêng mặ zêl a rập n’đhơ n’đắh quân sự, chính trị, ngoại giao zêng choom năl ghít a rập. Tu cơnh đêếc choom chơớc bơơn năl đhr’năng âng a rập. Tu cơnh đêếc bêl bơơn năl đoo bêl gung dưr zêl prúh, đoo bêl nắc pa đhu đoọng apêê đoo t’bhlâng. Nắc đoo râu tr’nơợp. Râu bơr, ting a cu nắc, cách mạng âng hêê p’têệt lâng cách mạng bha lang k’tiếc, tu cơnh đêếc g’lúh gung dưr âng hêê p’têệt lâng bha lang k’tiếc. Tu cơnh đêếc, râu n’đắh zooi đoọng âng bha lang k’tiếc cơnh lâng bấc bh’rợ tr’nêng âng hêê, cơnh lâng g’lúh gung dưr âng hêê moon pa zum lâng g’lúh prá xay Pari nắc pa bhlâng chr’nắp. Nắc đoo muy chủ trương crêê, ahêê choom p’loọn râu boóp p’rá âng đha nuôr.

Cóh prang cr’chăl grung dưr ngoại giao đhị Hội nghị Pari, râu pa zum bhrợ liêm ta níh bhlưa pêê mặt trận chính trị, quân sự lâng ngoại giao, bhlưa “ zêl” lâng “ prá”, bhlưa apêê binh chủng pa zum pa dưr pr’đơợ pa zêng đha nuôr prang k’tiếc k’ruung zêl panh, vêy bh’rợ pa bhlâng chr’nắp, nắc râu quyết định k’đhơợng nhâm đoọng pa chô bh’nơơn. Pa dưr đợ bh’nơơn đhị pa pan prá xay dưr váih đoọng ha râu tr’xăl, râu bh’nơơn ga mắc lấh đhị chiến trường. P’căn Nguyễn Thị Bình, Trưởng c’bhúh Mặt trân Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam l’lăm a hay ting pấh g’lúh prá xay Hiệp định Pari đoọng năl:

Pa pan prá xay nắc chiến trường quyết định prá xay n’đhang nắc g’lúh prá xay vêy muy bh’rợ chr’nắp đhị pr’đơợ âng c’bhúh bhlưa ahêê lâng a rập chơớc lêy muy c’lâng bh’rợ liêm crêê bhlâng ha hêê. Tu cơnh đêếc choom hay, bh’rợ âng ngoại giao nắc đoo tu pr’đơợ k’rơ âng k’tiếc k’ruung hêê, c’rơ âng k’tiếc k’ruung. L’lăm a hay nắc c’rơ n’đắh quân sự, nâu câi nắc c’rơ bhrơợpng n’đắh kinh tế dzợ. N’đhơ cơnh đêếc nắc prá xay vêy bh’rợ nắc choom xay pa cắh pa ghít lâng choom ha dưr bh’nơơn x’ría  bhlâng dzoóc muy bha nơớc dal lấh.

      Prá xay Pari công âi đớc đoọng pa bhlâng bấ râu liêm crêê ooy bh’rợ ngoại giao, c’lâng bh’rợ prá xay. Nắc đoo nghệ thuật p’loọn pr’đơợ lâng bhrợ t’váih pr’đơợ; năl cơnh tơợp bhrợ lâng pr’lứch prá xay đhị  pr’đơợ chủ động; mâng loom k’đhơợng xa nay n’đhơ cơnh đêếc pa bhlâng bhriêl g’lăng đhị c’lâng xa nay chr’nắp.

P’têệt cớ lâng pa dưr truyền thống grơơ k’rơ âng ngoại giao cóh cr’chăl zêl prúh a rập Mỹ trông k’tiếc, ngoại giao cr’chăl moọt ặt bhrợ đh’rưah lâng bha lang k’tiếc lâng pa dưr k’tiếc k’ruung nắc cớ muy mặt trânhj cóh đêếc apêê cán bộ ngoại giao nắc đợ ma nứih lính, cắh đhêy t’bhlâng đoọng chroi đoọng đơơng âng k’tiếc k’ruung moọt đhị pr’đơợ liêm bhlâng cóh bh’rợ chính trị, kinh tế lâng văn hóa zr’lụ lâng prang bha lang k’tiếc. Đợ pr’học chr’nắp tơợ cr’chăl prá xay lâng ký kết Hiệp định Pari công dzợ liêm chr’nắp cóh cr’chăl xoọc đâu. Dưr víah râu băr dzang ga mắc ha cán bộ bhrợ bh’rợ ngoại giao bêl đươi dua bhriêl g’lăng pr’học lịch sử đoọng xay bhrợ liêm choom c’lâng xa nay đối ngoại âng Đảng cóh cr’chăl t’mêê. T’coóh Lê Hải Bình, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao Việt Nam xay moon:

Cơnh lâng apêê ngai bhrợ bh’rợ ngoại giao dzợ pơniên, râu băr dzang ga mắc bhlâng nắc đoo đợ bh’nơơn bh’rợ ga mắc chr’nắp nắc ngoại giao Việt Nam âi bhrợ t’váih cốh lấh 70 c’moo âng đay. Hội nghị Pari công âi bhrợ t’váih bh’nơơn chr’nắp đoọng đơơng đoọng ha bh’rợ ngoại giao.

45 c’moo xang t’ngay ký gr’hoót Hiệp định Pari, Việt Nam xoọc đâu vêy bh’rợ ngoại giao lâng k’noọ 190 k’tiếc k’ruung, nắc đối tác ma mơ mr’cơnh lâng bấc k’tiếc k’ruung ga mắc, nắc k’tiếc k’ruung liêm choom lâng vêy trách nhiệm âng bấc tổ chức bhrợ têng dh’rứah lâng bấc k’tiếc k’ruung cóh bha lang k’tiếc. Cóh pr’đơợ bha lang k’tiếc dưr tr’xăl cắh đhêy, đợ pr’học ooy loom grơơ zư lêy độc lập chủ quyền k’tiếc k’ruung lâng tinh thần đoàn kết bha lang k’tiếc cóh g’lúh xay prá Hiệp định Pari c’moo đêếc công dzợ liêm chr’nắp cóh xoọc đâu. Nâu đoo nắc pr’đơợ đoọng apêê lang t’tun p’têệt pa dưr, dưr váih loom bh’rợ ngoại giao têêm ngăn, zr’ziêng cóh pr’đơợ t’mêê./.

HIỆP ĐỊNH PARI- ĐỈNH CAO CỦA NGHỆ THUẬT NGOẠI GIAO

          Cách đây đúng 45 năm, ngày 27/1/1973 tại Pari, "Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam", gọi tắt là Hiệp định Pari về Việt Nam, đã được ký kết. Hiệp định đã buộc Mỹ phải thừa nhận độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, rút hết quân Mỹ và quân chư hầu ra khỏi miền Nam Việt Nam. Sự kiện ký kết Hiệp định Paris năm 1973 không chỉ có ý nghĩa trọng đại trong lịch sử Việt Nam, mà còn là dấu mốc trong lịch sử quan hệ quốc tế. Là đỉnh cao của nghệ thuật ngoại giao, ý nghĩa và bài học của Hiệp định Pari còn nguyên giá trị với hoạt động ngoại giao nước nhà ngày nay.

        Cuộc đàm phán Pari kéo dài gần 5 năm, từ 15/3/1968 đến 27/1/1973 là hội nghị dài nhất trong lịch sử ngoại giao thế giới với đỉnh cao là việc ký kết Hiệp định Pari. Văn kiện pháp lý quốc tế này là kết quả của cuộc đấu tranh ngoại giao cam go nhất, lâu dài nhất của nền ngoại giao cách mạng Việt Nam. Việc Mỹ phải ký Hiệp định Pari là một thắng lợi cực kỳ to lớn, tạo ra cục diện có lợi cho cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước của nhân dân Việt Nam. Hội nghị Pari và Hiệp định Pari còn là niềm cổ vũ lớn lao đối với nhân dân yêu chuộng hoà bình và công lý trên thế giới, củng cố niềm tin của nhân dân các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới vào sự nghiệp đấu tranh chính nghĩa của mình.

          Để giành được thắng lợi vẻ vang này thì bài học tiên quyết nhất trong quá trình đàm phán và ký kết Hiệp định Pari chính là giữ vững độc lập tự chủ. Từ khi bắt đầu chấp nhận đàm phán tới khi kết thúc đàm phán, ký kết hiệp định, nguyên tắc giữ vững độc lập tự chủ luôn luôn được bảo đảm. Độc lập tự chủ trong đường lối, trong chiến lược, chiến thuật đàm phán. Ông Nguyễn Khắc Huỳnh, thành viên đoàn đàm phán Hiệp định Pari từ đầu đến khi kết thúc ký kết Hiệp định nhấn mạnh:

          ““Tại bàn đàm phán Pari, ta cực kỳ độc lập tự chủ. Ta độc lập từ chủ trương lớn đến biện pháp, đến nội dung, đến câu chữ. Thậm chí từng câu chữ trong HIệp định Pari mà chỉ đạo của Bộ Chính trị đối với Hiệp định Pari là cực kỳ chặt chẽ.”

          Chính vì giữ vững nguyên tắc độc lập tự chủ, tại cuộc đàm phán, hai đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam đã làm rõ trước thế giới lập trường: Mỹ đưa quân vào Việt Nam gây chiến tranh, vì vậy Mỹ phải rút quân vô điều kiện. Mục tiêu trước sau như một là độc lập dân tộc và thống nhất tổ quốc, nước Việt Nam là một, người Việt Nam dù ở miền Nam hay miền Bắc đều có quyền và nghĩa vụ chiến đấu chống xâm lược. Việc giữ vững nguyên nguyên tắc độc lập tự chủ này xuất phát từ sự chỉ đạo thống nhất, tài tình, thông minh, sáng tạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, công tác ngoại giao. Ông Nguyễn Mạnh Cầm, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ, nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao phân tích:

          “Muốn đánh địch thì phải hiểu địch, cho nên muốn thắng địch kể cả về quân sự, chính trị, ngoại giao đều phải hiểu địch. Cho nên phải tìm hiểu tình hình của địch. Chính vì thế mà biết được lúc nào tấn công lúc nào nhượng bộ để cho nó chịu tiếp tục. Đó là cái thứ nhất. Cái thứ hai, theo tôi là, cách mạng của mình gắn với cách mạng thế giới, cho nên cuộc chiến đấu của mình gắn liền với thế giới. Do đó, vấn đề ủng hộ thế giới đối với những hoạt động của mình, đối với cuộc chiến đấu của mình nói chung và đối với cuộc đàm phán Paris là rất quan trọng, rất cần thiết.  Đó là một chủ trương đúng đắn, chúng ta còn phải tranh thủ dư luận. Trong tranh thủ dư luận thì tranh thủ dư luân của nước, chính nước là đối thủ của mình.”

          Trong suốt quá trình đấu tranh ngoại giao tại Hội nghị Pari, sự phối hợp nhịp nhàng giữa ba mặt trận chính trị, quân sự và ngoại giao, giữa "đánh" và "đàm", giữa các binh chủng hợp thành thế trận chiến tranh nhân dân, có ý nghĩa vô cùng quan trọng, là nhân tố quyết định đảm bảo thắng lợi. Biến thắng lợi trên chiến trường thành thắng lợi trên bàn đàm phán, ngược lại những thắng lợi trên bàn đàm phán lại tạo thế cho những biến chuyển, thắng lợi lớn hơn trên chiến trường. Bà Nguyễn Thị Bình, nguyên Trưởng phái đoàn Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tham gia đàm phán Hiệp định Pari cho biết:

          “Bàn đàm phán là chiến trường quyết định đàm phán nhưng mà cuộc đàm phán có một vai trò quan trọng là trên cơ sở tương quan lực lượng giữa ta và địch tìm ra một giải pháp có lợi nhất cho ta. Cho nên phải nhớ, vai trò của ngoại giao là phải do cái nội lực của đất nước, sức mạnh của đất nước. Trước đây là sức mạnh về quân sự, bây giờ là sức mạnh về kinh tế nữa. Nhưng mà đàm phán có vai trò là phải phản ánh cho được và phải phản ánh cho được và phải nâng kết quả cuối cùng lên một mức mà có thể được.”

          Đàm phán Pari cũng đã để lại rất nhiều bài học về nghệ thuật ngoại giao, nghệ thuật đàm phán. Đó là nghệ thuật tranh thủ thời cơ và tạo thời cơ; biết mở đầu và kết thúc đàm phán trên thế chủ động; kiên trì nguyên tắc song hết sức mềm dẻo trên sách lược. “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nhắc nhở.

          Kế tục và phát huy truyền thống vẻ vang của ngoại giao thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, ngoại giao thời kỳ hội nhập quốc tế và phát triển đất nước tiếp tục là một “mặt trận”, trong đó các cán bộ ngoại giao là những “người lính“, không ngừng phấn đấu góp phần tích cực đưa đất nước vào vị thế có lợi nhất trong nền chính trị, nền kinh tế và văn hóa khu vực và toàn cầu. Những bài học quý báu từ quá trình đàm phán và ký kết Hiệp định Pari vẫn còn nguyên giá trị trong thời đại ngày nay. Trở thành nguồn cảm hứng to lớn cho các cán bộ làm công tác ngoại giao khi vận dụng sáng tạo các bài học lịch sử để triển khai thắng lợi đường lối đối ngoại của Đảng trong thời kỳ mới. Ông Lê Hải Bình, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao Việt Nam chia sẻ:

          “Đối với những người làm ngoại giao trẻ, nguồn cảm hứng to lớn nhất chính là những thành tựu, những kỳ tích mà ngoại giao Việt Nam đã tạo ra trong hơn 70 năm tồn tại của mình. Hội nghị Pari cũng đã tạo nên được kỳ tích để cống hiến cho ngành ngoại giao.”

          45 năm sau ngày ký kết Hiệp định Pari, Việt Nam hiện nay có quan hệ ngoại giao với gần 190 quốc gia và vùng lãnh thổ, là đối tác bình đẳng với nhiều nước lớn, là thành viên tích cực và có trách nhiệm của nhiều tổ chức hợp tác quốc tế đa phương lớn trên thế giới. Trong bối cảnh thế giới biến động không ngừng với xu hướng phân cực đang trở lại, những bài học về ý chí bảo vệ độc lập chủ quyền dân tộc và tinh thần đoàn kết quốc tế trên bàn đàm phán Hiệp định Pari năm nào vẫn còn nguyên giá trị thời sự. Đây sẽ là nền tảng để các thế hệ sau tiếp nối, phát huy, chắt lọc và hình thành tư tưởng ngoại giao hòa bình, hữu nghị trong điều kiện mới./.