C’moo hân đoo công cơnh đêêc, ra diu t’ngay Mùng 1 Tết, p’rá ta đang moon pa câl bhooh năc vaih prang c’lâng, bhươl cr’noon. Prang pazêng c’lâng phố k’tứi, c’lâng bhươl cr’noon coh Hà Nội, manuyh pa câl bhooh năc k’độ đơc ooy t’nôm t’tứi pr’họm bhrôông, đh’rưah lâng muy bêệ diêm đoọng bơơn râu pr’đoọng. Manuyh lươt pâh bhiệc bhan, căh cậ lươt pay râu pr’đoọng coh hân noo ha pruốt năc choom câl đợ ch’đhung bhooh k’tứi n’nâu đh’rưah lâng boóp p’rá xay moon râu pr’đoọng coh c’moo t’mêê đhị c’riing chùa. Amoó Phương Hoa, ăt coh chr’hoong Hoài Đức, Hà Nội năc k’nặ muy zệt c’moo lươt pa câl bhooh coh ra diu t’ngay 1 Tết. Bêl zập ngai dợ bếch năc tơợ 4 giờ ra diu, amoó lươt coh c’lâng pa câl bhooh. Lươt lâng xe đạp ty zir, amoó tươc ooy pazêng c’lâng k’tứi, ga măc, p’leh phố lâng bơơn lêy, xơợng hân noo ha pruốt chô coh c’lâng phố. Bhooh pa câl đoọng ha manuyh câl coh tr’nơơp c’moo, amoó Phượng Hoa buôn n’toh đơc bing chrót ooy muy bêệ chom, năc căh n’toh bing mơ boóp chom, căh cậ k’tih mơ boóp chom, tu ting cơnh j’niêng ahay: chom bhooh chrót bing năc bhrợ prang c’moo lum pr’đoọng, k’bhô ngăn. Pa câl bhooh coh t’ngay Tết lâng amoó Phương Hoa công vêy bâc râu bhui har tu zập ngai công bhui har, căh ngai pa xiêr zên, vêy bêl năc dợ vêy apêê đoọng p’xoọng: “T’ngay cơnh c’xu apêê đoo pa câl 8 r’bhâu đồng muy kg bhooh năc coh t’ngay 1 Tết, muy chom vêy chr’năp 20 r’bhâu đồng, bâc ngai câl năc tươc 8- 9 giờ ra diu năc lứch hàng. Ha dum giao thừa acu công p’loon lướt pa câl. Pazêng zập ngai năc lứch câl bhooh đoọng bơơn râu pr’đoọng coh prang c’moo, lâng zập ngai doọ moon pa xiêr zên, vêy cơnh cậ zên xưa apêê đoo công căh pay.” 

J’niêng câl bhooh tr’nơơp c’moo căh n’năl u vaih đoo bêl năc tơợ bêl dợ k’tứi, amoó Nguyễn Thúy Ngần, ăt coh quận Hoàng Mai, Hà Nội ơy lêy k’conh k’căn đay câl bhooh coh t’ngay 1 Tết. Tơợ ha bu t’ngay 30 Tết, đhanuôr coh bhươl cr’noon ơy đơơng tọ k’độ đơc bhooh dzạt pa liêm, xang n’năc pa gooh, đương tươc ra diu t’ngay 1 Tết tươc ooy chùa nhăn râu pr’đoọng lâng căh ha vil câl muy chom bhooh chrót bing. Tươc nâu cơy, pr’loọng đong amoó Ngần năc dợ bhrợ bh’rợ ty đanh câl bhooh tr’nơơp c’moo lâng p’too moon k’coon ch’chau ooy j’niêng liêm pr’hay lâng cr’noọ cr’niêng năc zư lêy râu têêm ngăn âng pr’loọng đong, pr’ăt bh’rợ ting t’ngay liêm crêê lâh mơ: “Buôn năc c’moo hân đoo azi năc xang bêl tươc ooy chùa, gluh tươc ooy c’riing chua năc azi câl bhooh lâng câl muy bêệ diêm. Lâng cơnh cr’noọ xa nay âng k’conh pa bhươp ahay đơc đoọng năc: Tr’nơơp c’moo câl bhooh, năc acu công mâng loom ooy cr’noọ xa nay n’năc, công rơơm kiêng muy c’moo pr’đoọng pr’đhooi pa bhlâng. Râu pr’đoọng n’năc năc bhrợ ha pr’loong đong công cơnh ha zập ngai. Ha dang zập ngai vêy cr’noọ kiêng zư lêy râu ty đanh âng manuyh Việt năc pr’ăt tr’mông âng pr’loọng đong liêm pr’hay lâh mơ, k’diic k’điêl, k’coon ch’chau ăt mamông bhui har, têêm ngăn.”

Ting cơnh j’niêng âng manuyh bêl ahay, bhooh pa câl coh tr’nơơp c’moo năc bhooh râu pr’đoọng. Xang bêl chô đơơng bhooh ooy đong, apêê đoo pac tộm coh bâc t’nôm k’tứi, cơnh tộm lâng bhai, nilon… n’jưah đoọng la liêm, n’jưah buôn ng’ha âu đơc. Manuyh bhrợ bh’rợ tr’câl tr’bhlêy buôn đớc ch’đhung bhooh coh pơ loọng đong pa câl hàng đoọng bơơn râu pr’đoọng, lươt du lịch ch’ngai công choom đơơng bhooh coh vali đoọng lươt chô liêm crêê. Amoó Nguyễn Thuý Phượng, ăt coh quận Thanh Xuân, Hà Nội xay moon: “Coh truyền thống âng manuyh Việt Nam, bhooh năc zr’ma căh choom căh vêy âng đhanuôr. Bhooh năc xay p’căh đoọng ha pr’ăt tr’mông k’bhố ngăn, zập ngai coh pr’loọng đong k’er dadêr, đh’rưah ăt mamông liêm pr’hay. Ba bi cơnh coh chr’na đha năh ta bhuch rau k’rịa âng bhooh năc căh choom bhrợ ha đha năh dưr yêm. Năc j’niêng coh tr’nơơp c’moo, zập c’moo ahay bêl giao thừa, lươt ooy chùa năc zập ngai công câl đoọng ha đay m’bưi bhooh lâng diêm, 2 râu bhrợ t’vaih râu pr’đoọng pr’đhooi, rơơm kiêng đoọng muy c’moo têêm ngăn, k’bhộ k’van, zập ngai coh pr’loọng đong bhui har, têêm ngăn, tr’dêr cr’er.”

Ting cơnh apêê bhrợ bh’rợ pa chăp ch’mêệt lêy văn hoá ty đanh, xa nay: Tr’nơơp c’moo câl bhooh, x’rịa c’moo câl vôi, năc, đhanuôr câl bhooh tr’nơơp c’moo rơơm vêy muy c’moo k’bhố ngăn, x’rịa c’moo câl vôi năc đoọng bhrợ t’mêê đhr’nong đong, g’roong c’riing sạch liêm, ra văng đương hơnh deh c’moo t’mêê. Đhanuôr rơơm kiêng đươi vôi đoọng pa liêm đong xang năc t’bil lơi râu căh liêm crêê coh c’moo ty, năc tơơp xay bhrợ, bhr’lậ pa liêm cớ pazêng râu căh liêm choom coh c’moo ty ahay. Râu chr’năp cơnh lơơng cậ âng bh’rợ câl bhooh tr’nơơp c’moo công năc đoọng k’conh k’căn p’too pa choom k’coon k’miah, oó lâh cha đăh bâc, đơc zên tươc x’rịa c’moo năc câl vôi bhrợ đong t’mêê. T’cooh Trần Đức Nguyên, Phó Trưởng khoa Di sản văn hoá (Đại học Văn hoá) prá: “Nâu đoo năc j’niêng cr’bưn âng đhanuôr đồng bằng Bắc Bộ, năc đhị manuyh Việt tơợp vaih, xang n’năc năc tr’tươc zập ooy. Coh pazêng c’moo đăn đâu, acu lêy j’niêng n’nâu năc vêy đhanuôr pa dưr cớ. Ting cơnh acu năc ahêê zư lêy, tu nâu đoo căh muy vêy chr’năp ooy pr’đươi năc dợ vêy chr’năp ooy tinh thần ga măc pa bhlâng. Ha dang manuyh bhui har, mâng loom, vêy pr’đơợ nhâm mâng năc coh c’moo n’năc manuyh n’năc vêy râu bơơn bhrợ, bơơn cha, coh bh’rợ tr’nêng năc vêy bâc râu liêm buôn lâh mơ.”

Lâh ooy cr’noọ xa nay bhrợ t’vaih k’rịa bặ, manuyh Việt ng’moon la lay lâng manuyh n’đăh mặt t’ngay looh moon zazum vêy cr’noọ, bhooh năc c’bhuh zr’ma chr’năp pa bhlâng, bhrợ pa dưr pr’ăt tr’mông âng acoon manuyh. Hân đhơ bhooh zập đhị công vêy lâng câl mơ ooy công choom, năc j’niêng câl bhooh tr’nơơp c’moo năc dợ u vaih lâng râu chr’năp liêm âng acoon manuyh, vêy ta zư đơc tươc lang nâu cơy./.

Tục mua muối đầu năm:

Mong một năm mới no đủ, mặn mà và ấm áp

“Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi”, đó là tục lệ có từ nhiều đời nay được người dân Việt duy trì. Với ước nguyện mua muối đầu năm, gia đình sẽ gặp nhiều điều may mắn, gia đạo hiếu thuận , ấm áp nên vào ngày đầu tiên của năm mới, thậm chí ngay sau thời khắc Giao thừa, nhiều người đã  mua muối về nhà để lấy may mắn, ấm no, hạnh phúc cho cả năm.

Năm nào cũng vậy, mới rạng sáng ngày Mùng 1 Tết, tiếng rao bán muối đã len lỏi khắp mọi ngả đường, ngõ xóm. Khắp các con phố cũ, đường làng ở Hà Nội, người bán muối đóng thành những gói nhỏ bên trong một chiếc túi màu đỏ, kèm theo một bao diêm để lấy may. Người đi lễ hay hái lộc đầu xuân có thể mua dược những túi muối nhỏ xinh kèm theo lời chúc may mắn ngay tại cổng chùa. Chị  Phương Hoa, ở huyện Hoài Đức, Hà Nội đã có thâm niên gần chục năm đi bán muối vào sáng Mùng 1 Tết. Khi mọi người đang chìm trong giấc ngủ thì từ 4 giờ sáng, chị đã rong ruổi lên đường đi bán muối. Trên chiếc xe đạp cũ kỹ, chị len lỏi vào từng ngõ phố và cảm nhận xuân về ngay trên phố. Muối dành cho những khách hàng đầu năm, chị Phương Hoa thường đong vào một bát đầy, có ngọn chứ không đong vơi hay gạt ngang miệng bởi theo quan niệm xưa: bát muối có ngọn mới mang lại sự trọn vẹn, giúp cả năm may mắn, no đủ.  Bán muối ngày Tết với chị Phương Hoa cũng có nhiều niềm vui vì ai cũng hoan hỉ, không mặc cả như ngày thường,  đôi khi còn được khách hàng mừng tuổi:“Ngày bình thường tôi bán 8.000 đồng một kg muối nhưng mùng Một Tết, mỗi bát muối giá 20.000 đồng, nhiều người mua thì đến 8-9 giờ sáng là hết hàng. Đêm giao thừa tôi cũng tranh thủ đi bán. Hầu hết mọi người đều muối lấy may cho cả năm, và không ai kỳ kèo mặc cả bao giờ, thậm chí tiền thừa họ cũng không lấy lại”

Tập tục mua muối đầu năm không biết có từ bao giờ nhưng ngay từ khi còn nhỏ, chị Nguyễn Thúy Ngần, ở quận Hoàng Mai, Hà Nội đã thấy cha mẹ mình thường mua muối vào sáng mùng Một Tết. Từ chiều 30 Tết, người dân trong làng đã đem những cái âu đựng muối ra cọ rửa sạch sẽ rồi hong khô, chờ đến sáng mùng 1 Tết lên chùa cầu may và không quên mua một bát muối đầy. Đến bây giờ, gia đình chị Ngần vẫn giữ truyền thống mua muối đầu năm và nhắc nhở con cháu về tập tục tốt đẹp đầy ý nghĩa ấy với mong muốn giữ được sự ấm áp của gia đình, tình cảm ngày một đậm đà, gắn kết hơn:“Thông thường năm nào chúng tôi là sau khi lễ chùa xong, ra khỏi cổng chùa thì chúng tôi thường mua muối và đi kèm đó là bao diêm. Với quan niệm của cha ông ta để lại “Đầu năm mua muối” thì mình cũng tin tưởng vào tâm linh cũng như mong muốn một năm may mắn. Sự may mắn đó sẽ đem lại cho gia đình cũng như cho tất cả mọi người. Nếu như chúng ta cũng có những cái tâm nguyện giữ gìn truyền thống của người Việt thì  cuộc sống gia đình sẽ đậm đà hơn và mặn mà hơn, vợ chồng con cái đầm ấm và hạnh phúc”

Theo quan niệm của người xưa, muối bán trong ngày đầu năm mới là “muối lộc”. Sau khi mang muối về nhà, người ta có thể chia ra thành từng gói nhỏ, cho vào túi nilon hay túi vải, phong bao lì xì... vừa cho đẹp mắt mà lại tiện cất giữ. Người làm kinh doanh buôn bán có thể đặt túi muối ở quầy hàng để cầu may mắn về tài lộc, đi du lịch xa cũng đặt túi muối trong vali để lộ trình được bình an. Chị Nguyễn Thúy Phượng, ở quận Thanh Xuân, Hà Nội cho biết: “Trong truyền thống của người Việt Nam thì muối là gia vị không thể thiếu của người dân. Nó thể hiện cho một cuộc sống no đủ, mọi người trong gia đình thì yêu thương, ấm áp, gắn kết với nhau. Ví dụ trong đồ ăn mà thiếu đi vị mặn của muối thì không thể làm nên vị ngon của món ăn. Là phong tục đầu năm, mỗi năm qua giao thừa, đi lễ chùa thì ai cũng sẽ mua cho mình một chút muối và diêm, 2 thứ mang lại may mắn, cầu cho một năm mới an lành, thịnh vượng, mọi người trong gia đình được hạnh phúc, yêu thương”.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, thành ngữ “Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” có nghĩa, người dân mua muối đầu năm mong một năm no đủ, ấm áp. “cuối năm mua vôi” là để làm mới căn nhà, tường cổng cho sạch sẽ, trắng tinh tươm, chuẩn bị đón năm mới. Người dân hy vọng dùng vôi quét nhà để xóa đi những điểu không hay trong năm cũ, thể hiện một sự khởi đầu lại để sửa chữa những gì chưa thật trọn vẹn trong năm đã qua. Ý nghĩa của việc “mua muối đầu năm” cũng là để cha mẹ nhắc nhở con cái “ăn dè”, tiết kiệm để dành tiền “cuối năm mua vôi” xây nhà. Ông Trần Đức Nguyên, Phó Trưởng khoa Di sản văn hóa (Đại học Văn hóa) giải thích:“Đây là phong tục của người dân đồng bằng Bắc Bộ, là cái nôi của người Việt, sau đó thì mới lan tỏa. Trong những năm gần đây, tôi thấy phong tục này được nhiều người dân có ý thức khôi phục lại. Theo tôi thì chúng ta rất cần gìn giữ và bảo tồn, bởi đây không chỉ mang ý nghĩa vật chất mà còn có ý nghĩa tinh thần rất lớn. Nếu người ta có tinh thần, có nền tảng vững chắc thì trong năm đó người ta sẽ có sự phát triển tốt hơn, trong công việc sẽ đưa lại nhiều sự thuận lợi hơn”

 Ngoài quan niệm muối mang lại vị mặn mà, đậm đà, người Việt nói riêng và người phương Đông nói chung còn có quan niệm muối nằm trong danh mục nhóm thực phẩm quan trọng nhất, thiết yếu nhất giúp nuôi sống con người. Mặc dù muối có thể dễ dàng ở đâu cũng được và mua với số lượng bao nhiêu tùy ý nhưng tục mua muối đầu năm vẫn tồn tại đầy ý nghĩa nhân văn, được lưu truyền đến mãi sau này./.