Tơợ đợ bh’rợ bhrợ cha k’tứi la lêêh, đhanuôr r’dợ p’têêt pa zưm đoọng bhrợ t’vaih đợ bh’nơơn pr’đươi ha rêê đhuôch vêy chr’năp, ting bhr’dzang p’căh liêm ghit pr’ăt pr’dzoọng coh thị trường lâng pa dưr dal zên bơơn bhrợ.

Mưy zệt c’moo lăm ahay, pr’loọng đông Y Hiền năc mưy ooy đợ pr’loọng đha rưt zr’năh bhlâng coh vêêl Kon Vơng Kia. Ăt bhrợ mưy ha rêê choh ha roo, a’bhoo, bơr diịc điêl zâp t’ngay ăt pa bhrợ ha dợ cung căh choom mặ dưr ta clơ lâh. Cr’chăl đâu bơr pêê c’moo, Y Hiền vêy bơơn Chi bộ, chính quyền vêêl đông k’đươi moon ting pâh ooy hợp tác xã choh bhơi r’veh đhị k’tiêc ch’chriêt Măng Đen, bêl đêêc amoó cung lêy k’rang k’pân bâc cơnh. Hân đhơ cơnh đêêc, vêy bơơn cán bộ vêêl p’too pa choom đoọng liêm ta nih, diịc điêl Y Hiền lêy moot bhrợ coh hợp tác xã. Lâh mơ bhrợ coh HTX, diịc điêl Y Hiền dzợ choh tơơm cà phê, choh chè a’ngoọn, độp k’đhơợng zư crâng lâng băn a’ọc, a’tưch... Zên bơơn pa chô âng pr’loọng đông đươi vêy cơnh đêêc năc ting t’ngay pa dưr liêm lâh. Y Hiền moon:“Bêl ahay mưy năl bhrợ ha rêê, choh a’bhoo pr’ăt tr’mung zr’năh k’đhạp bhlâng, nâu cơy bhrợ ooy hợp tác xã, choh bhơi r’veh; choh chè a’ngoọn, cà phê... pr’ăt tr’mung têêm ngăn lâh”.

Vêêl Kon Vơng Kia vêy k’noọ 160 pr’loọng lâng lâh 500 manưih. Bêl lăm ahay, đhanuôr ăt ma mung bâc lâh mơ năc g’nưm ooy ha rêê ha lai lâng băn ta rí k’roóc, zên bơơn pa chô căh ha mơ. Đợ c’moo đăn đâu, ooy zâp xa nay bh’rợ, dự án k’rong bhrợ pa dưr pr’ăt tr’mung coh da dinh k’coong, zr’lụ đhanuôr acoon coh, đhanuôr vêy ta xay moon lêy tr’xăl cr’noọ bh’rợ, bhiệc bhrợ, vêy bơơn zooi đoọng zên vặ, pa choom đoọng, đươi dua khoa học kỹ thuật ooy đăh ch’choh, b’băn năc pr’ăt tr’mung vêy ta clơ lâh mơ. Ting cơnh t’cooh A Hùng, Trưởng vêêl Kon Vơng Kia, pa zêng u’xưa nợ zên vặ Ngân hàng chính sách xã hội âng vêêl tươc đâu ơy bơơn mơ 4 tỷ đồng. Zêng lêy đhanuôr vặ zên đoọng k’rong choh bhrợ cơnh cà phê, tơơm cha p’lêê, tơơm zanươu lâng băn a’tưch a’đha... Đươi vêy pa choom đoọng c’năl bh’rợ, đươi dua khoa học kỹ thuật ooy bhrợ cha, đhanuôr lêy đươi zên nâu liêm crêê năc bh’nơơn pa chô zăng liêm choom. Lâh mơ, râu gluh vaih âng hợp tác xã bhơi r’veh đhị k’tiêc ch’chrộ Măng Đen, căh mưy đoọng bhiệc bhrợ, zên bơơn bhrợ têêm ngăn đoọng ha 12 cha nặc coh vêêl năc dzợ zooi đoọng đhanuôr grơơ nhool lêy tr’xăl cr’noọ bh’rợ, bhiệc bhrợ, lêy đươi dua khoa học kỹ thuật liêm choom đoọng pa dưr liêm choom bh’rợ ch’choh, b’băn. T’cooh A Hùng, Tổ trưởng tổ điều hành bhrợ têng âng Hợp tác xã nâu moon, c’moo 2022 hợp tác xã năc vêy 1000 mét vuông đông màn; xang lâh 3 c’moo pa bhrợ, bơơn lêy bhiệc bhrợ cha liêm choom, zâp apêê coh đâu pr’zươc k’rong đoọng zên bhrợ pa xoọng 4000 mét vuông dzợ, pa dưr pa zêng đợ k’tiêc đông màn âng hợp tác xã dzoọc tươc 5000 mét vuông:“Zâp pr’đươi pr’dua bha lâng năc a’bhêy, xà lách mỡ, xà lách thuỷ tinh, zâp râu a’bhêy. Zên pa chô âng apêê coh đâu năc lêy ooy đợ mơ bhơi r’veh pa câl, bêl ahay choh bhơi mơ 1000 mét vuông năc vêy pa chô zên mơ 22 tươc 25 ực đồng. Căh mưy bhơi r’veh năc dzợ clang Úc lâng zâp râu lơơng dzợ. Cr’noọ bh’rợ âng HTX căh mưy đươi dua phân hoá học lâng zanươu zư lêy tơơm chr’noh, lâh mơ năc đươi dua phân chuồng ơy bhrợ pa liêm, k’đươi moon bhrợ bâc cơnh”.

Xang bêl ra pặ cớ đơn vị hành chính, chr’val Măng Đen xoọc vêy lâh 400ha k’tiêc a’bhưy lâng râu liêm chr’năp ga măc đăh k’tiêc bhrợ nông, lâm nghiệp lâng đợ mơ gâm ngut âng crâng, vêy lâh 75%. Pa dưr râu liêm choom nâu, Đảng bộ chr’val ơy năl ghit pa dưr pa xơc ha rêê đhuôch năc mưy ooy 3 bh’rợ gung dưr âng vêêl đông cr’chăl c’moo 2025-2030. T’cooh Nguyễn Trọng Sơn, Phó Bí thư Đảng uỷ chr’val Măng Đen moon ghit, chr’val xoọc t’đui đoọng pa dưr pa xơc ha rêê đhuôch ting c’lâng t’viêng, tuần hoàn. Vêêl đông căh mưy p’too p’zương doanh nghiệp bhrợ đoọng năc dzợ pay đhanuôr bhrợ c’la ooy zâp tổ hợp tác lâng HTX. Xọoc chr’val pa zưm pa dưr pa xơc bơr pêê tơơm chr’noh bha lâng cơnh: bhơi r’veh, pô, tơơm zanươu, tơơm cha p’lêê lâng cà phê Arabica. Cr’chăl nâu, chr’val cung xoọc lêy cha mêêt bh’rợ ha rêê đhuôch đhị dưp crâng, pa zưm đoọng vặ crâng đoọng pa dưr pa xơc tơơm za nươu lâng du lịch:“Xoọc đâu đhanuôr cung ơy năl cơnh đươi bhrợ ting c’lâng bhrợ cha t’mêê lâng ơy choh bơr pêê râu m’ma t’mêê. Zâp c’moo chr’val cung xay bhrợ zooi đoọng m’ma lâng máy móc pr’đươi pr’dua đoọng ha đhanuôr. Lăm ahay vêy 3 xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung cung zooi đoọng đhanuôr tr’xăl c’lâng bhrợ cha ha cơnh liêm choom lâh, pa zưm zâp bh’rợ lâng pa choom đhanuôr. Ooy đâu vêy mưy trung tâm pa choom bh’rợ tr’nêng zâp c’moo zêng pa choom bh’rợ tr’nêng đoọng tr’xăl c’lâng bh’rợ bhrợ cha ha đhanuôr. Xọoc đâu azu lêy bhrợ têng ha rêê đhuôch lâng 37 pr’loọng ting pâh bhrợ, k’tiêc bhưah 1.200ha. Xọoc đâu đhanuôr pa dưr pa xơc bơr pêê tơơm chr’noh zăng liêm choom. Chanh, pih ngam, chanh dây, zâp râu bhơi r’veh, k’lung lâng p’lêê p’coo”.

Cung cơnh Măng Đen, chr’val Kon Plông năl ghit pa dưr pa xơc ha rêê đhuôch năc mưy ooy đợ bh’rợ bha lâng âng vêêl đông xang bêl pa zưm. T’cooh Đặng Đình Toán, Phó Chủ tịch UBND chr’val nâu moon, xang bêl bhrợ pa dưr chr’val t’mêê, Ban chấp hành Đảng bộ chr’val ơy pa gluh mưy Nghị quyết chuyên đề đăh pa dưr pa xơc đươi dua công nghệ dal. Ting đêêc, chr’val pa zưm tr’xăl k’rơ đăh tơơm chr’noh, bh’năn băn; xăl đợ tơơm chr’noh căh vêy chr’năp liêm đoọng lêy choh đợ tơơm chr’noh liêm chr’năp lâh, glặp liêm lâng pr’đơợ plêệng k’tiêc coh vêêl đông:“Ghit lêy azi pa zưm k’rơ ooy 2 tơơm chr’noh bha lâng đhị zr’lụ chr’val Ba Lê lâng chr’val Hiếu Cũ, năc liêm glặp lâng pr’đơợ plêệng k’tiêc, nâu đoo năc tơơm chè lâng cà phê. Bơr dzợ, azi pa zưm pa dưr pa xơc zâp râu tơơm cha p’lêê chr’năp dal coh zr’lụ chr’val Ngọc Tem. Coh zr’lụ chr’val Ngọc Tem năc plêệng k’tiêc liêm glặp lâng bhiệc choh zâp râu tơơm cha p’lêê”.

Tỉnh Quảng Ngãi xoọc vêy 2 zr’lụ nông nghiệp đươi dua công nghệ dal pa zêng zr’lụ choh bhơi r’veh, p’lêê p’coo đhị k’tiêc ch’chrộ, bhưah lâh 550ha coh chr’val Măng Đen lâng zr’lụ cà phê bhưah k’noọ 2000ha, pa zưm đhị zâp chr’val Đắc Pxi, Đắc Ma, Đắc Ui, Ngọk Réo lâng Đắc Hà. T’cooh Hồ Trọng Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp lâng Môi trường tỉnh Quảng Ngãi đoọng năl, xang bêl pa zưm, tỉnh Quảng Ngãi t’mêê vêy bâc râu liêm choom đoọng pa dưr pa xơc ha rêê đhuôch, ooy đâu vêy bâc đhị liêm choom đoọng pa dưr pa xơc zr’lụ bhrợ cha, đươi dua công nghệ dal:“Ahêê vêy đợ đhị zr’lụ choh cà phê k’tiêc ch’chrộ, vêy đợ đhị zr’lụ choh mắc ca lâng lâh mơ vêy bâc râu liêm choom ơy vaih đoọng pa dưr pa xơc zâp đhị lêy bhrợ bh’nơơn pr’đươi OCOP. Đoọng lêy p’căh liêm ghit cr’liêng xa nay âng pa dưr pa xơc ha rêê đhuôch nhâm mâng năc azi xoọc lêy cha mêêt đhr’năng la lua đoọng vêy số liệu cung cơnh năl ghit râu la lua, đăh plêệng k’tiêc đoọng pa gluh moon, tỉnh lêy pa gluh zâp cơ chế chính sách liêm glặp đoọng pa dưr pa xơc ha rêê đhuôch nhâm mâng. Ooy đâu bh’nơơn pr’đươi OCOP năc mưy ooy đợ cr’liêng xa nay âng zi vêy xay moon bhrợ đoọng bhrợ ha cơnh zâp đhanuôr vêy bơơn đươi râu liêm choom tơợ bh’nơơn pr’đươi âng đay. Tươc đâu azi ơy bơơn 350 bh’nơơn pr’đươi OCOP, ooy đâu vêy 2 bh’nơơn pr’đươi 5 sao, 16 bh’nơơn pr’đươi 4 sao lâng 332 bh’nơơn pr’đươi 3 sao”./.

VÙNG CAO QUẢNG NGÃI: PHÁT HUY TIỀM NĂNG, THẾ MẠNH ĐỂ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG

Sở hữu vùng đất đỏ bazan màu mỡ và điều kiện khí hậu ôn hòa, quanh năm mát mẻ, những năm gần đây nhiều địa phương vùng núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi đã đẩy mạnh chuyển đổi cơ câú cây trồng, vật nuôi theo hướng bền vững. Từ những mô hình canh tác nhỏ lẻ, bà con dần liên kết để tạo ra những sản phẩm nông nghiệp có giá trị, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường và nâng cao nguồn thu nhập.

Mươi năm trước, gia đình Y Hiền từng là một trong những hộ nghèo khó nhất thôn Kon Vơng Kia. Quẩn quanh với mấy rẫy lúa, thửa bắp, 2 vợ chồng sớm hôm bán mặt cho đất, bán lưng cho trời mà cũng chẳng khá lên được. Cách đây vài năm, Y Hiền được Chi bộ, chính quyền thôn vận động tham gia hợp tác xã rau xứ lạnh Măng Đen, lúc đầu chị cũng cân nhắc, đắn đo. Thế nhưng, được cán bộ thôn thuyết phục, chỉ dẫn tận tình, vợ chồng Y Hiền quyết định gia nhập hợp tác xã. Ngoài tham gia HTX, vợ chồng Y Hiền còn trồng cây cà phê xứ lạnh, trồng chè dây, nhận khoán rừng và chăn nuôi heo, gà…Thu nhập của gia đình nhờ đó, ngày càng cải thiện. Y Hiền chia sẻ:“Trước đây chỉ biết làm rẫy, trồng bắp cuộc sống khó khăn lắm, giờ được vào hợp tác xã, trồng rau, củ xứ lạnh; trồng chè dây, cà phê…cuộc sống ổn định hơn nhiều”.

Thôn Kon Vơng Kia có gần 160 hộ với hơn 500 khẩu. Trước đây, bà con trong thôn sống chủ yếu dựa vào nương rẫy và chăn nuôi trâu, bò, thu nhập bấp bênh. Những năm gần đây, thông qua các chương trình, dự án đầu tư phát triển kinh tế-xã hội miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, bà con được tuyên truyền thay đổi nếp nghĩ, cách làm, được hỗ trợ vốn vay, tập huấn, chuyển giao ứng dụng khoa học kỹ thuật vào trồng trọt, chăn nuôi nên đời sống có phần khởi sắc. Theo ông A Hùng, Trưởng thôn Kon Vơng Kia, tổng dư nợ vốn vay Ngân hàng chính sách xã hội của thôn đến thời điểm này đã xấp xỉ 4 tỷ đồng. Hầu hết bà con vay vốn để đầu tư trồng rau củ xứ lạnh, cà phê, cây ăn quả, dược liệu và chăn nuôi gia súc, gia cầm...Nhờ được trang bị kiến thức, chuyển giao ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, bà con sử dụng vốn vay đúng mục đích nên hiệu quả mang lại khả quan. Đặc biệt, sự ra đời của hợp tác xã rau xứ lạnh Măng Đen, không chỉ đem lại công ăn việc làm, nguồn thu nhập ổn định cho 12 thành viên trong thôn; mà còn giúp bà con mạnh dạn thay đổi nếp nghĩ, cách làm, tiếp cận với ứng dụng khoa học kỹ thuật tiên tiến để nâng cao hiệu quả trồng trọt, chăn nuôi. Ông A Hùng, Tổ trưởng tổ điều hành sản xuất của Hợp tác xã này cho biết, năm 2022 hợp tác xã chỉ có 1000 m2 nhà màn; sau hơn 3 năm hoạt động, nhận thấy việc làm ăn hiệu quả, các thành viên rủ nhau góp vốn mở thêm 4000 m2 nữa, nâng tổng diện tích nhà màn của HTX lên 5000 m2.“Các mặt hàng chính là cải ngọt, xà lách mỡ, xà lách thủy tinh, các loại rau cải. Thu nhập của xã viên phụ thuộc vào số lượng rau bán ra, trước đây riêng về rau 1000m2 thu tầm 22 đến 25 triệu đồng. Không riêng rau còn có khoai lang Úc và các loại khác nữa.Tiêu chí của HTX là không sử dụng phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, chủ yếu sử dụng phân chuồng đã qua xử lý, đòi hỏi công nhiều”.

Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, xã Măng Đen hiện có hơn 400 ha đất tự nhiên với lợi thế lớn về diện tích nông, lâm nghiệp và độ che phủ rừng cao, chiếm hơn 75%. Phát huy lợi thế và tiềm năng này, Đảng bộ xã đã xác định phát triển nông nghiệp là 1 trong 3 lĩnh vực đột phá của địa phương giai đoạn 2025-2030. Ông Nguyễn Trọng Sơn, Phó Bí thư Đảng ủy xã Măng Đen, khẳng định, xã đang ưu tiên phát triển nông nghiệp theo hướng xanh, tuần hoàn. Địa phương không khuyến khích doanh nghiệp làm thay mà lấy người dân làm chủ thể thông qua các tổ hợp tác và HTX. Hiện xã đang tập trung phát triển một số cây trồng chủ lực như: rau hoa xứ lạnh, cây dược liệu, cây ăn quả và cà phê Arabica. Bên cạnh đó, xã cũng đang nghiên cứu mô hình nông nghiệp dưới tán rừng, kết hợp cho thuê rừng để phát triển dược liệu và du lịch:“Hiện nay cơ bản bà con cũng đã tiếp cận được phương pháp sản xuất mới rồi và đã trồng một số giống mới. Vốn sự nghiệp hàng năm của xã cũng triển khai hỗ trợ giống và máy móc thiết bị cho bà con. Trước đây có 3 chương trình mục tiêu quốc gia cũng hỗ trợ bà con chuyển đổi canh tác làm sao hiệu quả hơn, tập trung các cái mô hình và đào tạo bà con. Ở đây có một trung tâm dạy nghề hàng năm đều đào tạo nghề nông nghiệp để chuyển đổi phương thức sản xuất cho bà con. Hiện nay chúng tôi đang quy hoạch chuyên sản xuất nông nghiệp với 37 hộ dân tham gia,  diện tích khoảng 1.200 ha. Hiện nay trong đó bà con đang phát triển một số cây trồng trồng tương đối rồi. Chanh, cam, chanh dây, các loại rau, củ và cây ăn quả".

Cũng như Măng Đen, xã Kon Plông xác định phát triển nông nghiệp là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của địa phương sau sáp nhập. Ông Đặng Đình Toán, Phó Chủ tịch UBND xã này cho biết, sau khi thành lập xã mới, Ban chấp hành Đảng bộ xã đã ban hành một Nghị quyết chuyên đề về phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Theo đó, xã tập trung chuyển đổi mạnh về cơ cấu cây trồng, vật nuôi; chuyển từ những cây trồng không có giá trị kinh tế sang những cây trồng có giá trị kinh tế cao, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng tại địa phương:“Cụ thể là chúng tôi tập trung mạnh vào 2 cái cây trồng, cây trồng chủ lực ở khu vực xã Ba Lê và xã Hiếu Cũ, là có phù hợp với khí hậu và thổ nhưỡng, đó là cây chè và cây cà phê kỹ năng.Hai nữa là chúng tôi sẽ tập trung phát triển các loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao là ở khu vực xã Ngọc Tem. Trong khu vực xã Ngọc Tem thì cái khí hậu nó sẽ phù hợp với việc trồng các loại cây ăn trái".

Tỉnh Quảng Ngãi hiện có 2 vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao gồm vùng rau, hoa củ quả xứ lạnh, diện tích hơn 550 ha ở xã Măng Đen và vùng cà phê rộng gần 2.000 ha, tập trung ở các xã Đắc Pxi, Đắc Ma, Đắc Ui, Ngọk Réo và Đắc Hà. Ông Hồ Trọng Phương, Giám đốc sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi cho biết, sau khi sáp nhập, tỉnh Quảng Ngãi mới có nhiều lợi thế đề phát triển nông nghiệp, trong đó nhiều nơi có tiềm năng, lợi thế để phát triển vùng sản xuất chuyên canh, ứng dụng công nghệ cao.“Chúng ta có những cái vùng trồng cà phê xứ lạnh, có những vùng trồng mắc ca và ngoài ra có rất nhiều cái lợi thế tiềm năng để phát triển các sản phẩm OCOP. Để khẳng định nội dung mà phát triển nông nghiệp bền vững thì chúng tôi đang rà soát, đi kiểm tra thực tế để có số liệu cũng như là nắm bắt kỹ cái thực tế, cái thời tiết khí hậu để ban hành tham mưu, tỉnh ban hành các cơ chế chính sách phù hợp phát triển nông nghiệp bền vững. Trong đó sản phẩm OCOP là một trong những nội dung chúng tôi sẽ tham mưu triển khai thực hiện để làm sao các chủ thể, người dân hưởng lợi từ chính cái sản phẩm của mình. đến giờ này chúng tôi đã đạt được 350 sản phẩm OCOP, trong đó có 2 sản phẩm 5 sao, 16 sản phẩm 4 sao và 332 sản phẩm 3 sao”./.