Lâng c’lâng bh’rợ “Đhị ắt t’mêê lêy lấh mơ đhị ắt ty”, râu zr’nưm đhị zâp vel bhươl đhăm k’tiếc ắt t’mêê chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam n’jứah têêm ngăn cơ sở hạ tầng, k’tiếc ắt, k’tiếc bhrợ cha, n’jứah vêy đhị đoọng đhanuôr Cơ Tu ắt chi’ớh liêm glặp lâng pr’hoọm văn hoá cóh vel đông. Đợ c’moo đăn đâu, lâng bấc bhiệc bhrợ liêm lalua, chr’hoong Tây Giang nắc ơy bhrợ xang 73/95 zr’lụ đhanuôr ắt pazưm cóh zâp chr’val k’coong ch’ngai, k’noong k’tiếc. Ting đêếc, kr’bhâu pr’loọng đhanuôr Cơ Tu nắc lêy bhrợ têng c’lâng bh’rpự âng chr’hoong đoọng chô ắt đhị t’mêê lâng pr’đơợ hạ tầng lâng k’tiếc bhrợ cha liêm choom. Duy Bình-CTV Đài P’rá Việt Nam xay moon bh’nơơn nâu đhị chr’hoong Tây Giang.

Vel A Rớt, chr’val A Nông nắc mưy ooy đợ vel bơơn xay bhrợ đhăm k’tiếc ắt t’mêê đấh bhlâng cóh chr’hoong k’coong ch’ngai Tây Giang. Lướt ooy đâu bơơn lêy đợ râu tr’xăl liêm choom ooy pr’đơợ mamung âng đhanuôr acoon cóh cóh đâu bêl chô ắt đhị đhăm k’tiếc t’mêê. Pr’loọng đông t’coóh Bhling Hiêr nắc mưy pr’loọng đha’rứt tơợ đenh ahay, hân đhơ cơnh đêếc, chô ắt đhị t’mêê, pr’ắt tr’mung pr’loọng đông tr’xăl lấh mơ. Bấc c’moo đâu, bh’rợ bhrợ têng c’roọl bh’năn lêy băn đhị crâng chóh cao su âng pr’loọng đông t’coóh nắc ơy âng đơơng thu nhập dal lâng bơơn vel đông lêy pay bhrợ têng thí điểm t’bhứah đoọng ha zâp pr’loọng lơơng lâng zr’lụ đăn đâu. T’coóh Bhling Hiêr, vel A Rớt, chr’val A Nông đoọng năl:

Pr’ắt tr’mung pr’loọng đông tơợ bêl bhrợ padưr bh’rợ c’roọl bh’năn k’roóc nắc bhiệc học tập âng zâp apêê k’coon bơơn têêm ngăn. Lêy zr’nưm pr’ắt tr’mung pr’loọng đông zi xoọc đâu vêy tr’xăl liêm nhâm.

L’lăm ahay, đhanuôr Cơ Tu lấh mơ nắc ắt mamung cóh k’coong ch’ngai, cóh crâng k’coong, nắc pr’ắt tr’mung lấh mơ tự lêy băn bhrợ, tự cha đắh, băn p’lóh lơi râu bh’năn... hân đhơ cơnh đêếc, bêl chr’hoong Tây Giang xay bhrợ padưrm đhăm k’tiếc ắt t’mêê, pr’ắt tr’mung đhanuôr nắc tr’xăl, đông xang bhrợ pa’dưr nhâm mâng, bhrợ têng cha liêm choom, băn bhrợ vêy c’roọl bh’năn, lêy băn pazưm... Nâu đoo nắc râu c’jựch lêy lâng bấc ngai bêl lướt lưm đhị zâp vel đông đhăm k’tiếc cóh zr’lụ k’coong ch’ngai Tây Giang xoọc đâu. Tợơ râu liêm choom nâu, Tây Giang nắc đhị lướt tước lưm lêy liêm chr’nắp đoọng zâp đhị lơơng cóh tỉnh lêy học. T’coóh Triệu Viết Bao, chr’val Trà Giang, chr’hoong Bắc Trà My moon:

Bêl lướt lêy chi’ớh cóh đâu đhị vel Cơ Tu Tây Giang, acu lêy đhanuôr cóh đâu đoàn kết bhlâng, bhrợ têng liêm choom zâp chính sách âng Đảng, Nhà nước. Lấh mơ nắc bêl lêy ooy đhr’nông đông âng đhanuôr cóh đâu bơơn bhrợ padưr nhâm mâng, pậ bhứah, vệ sinh liêm sạch. Lấh mơ, đắh hoọng đông, zr’lụ băn a’ọc, a’tứch bơơn ta pác lalay lâng đông bhlâng. Đông hoọm, đông pr’noong nắc liêm sạch. Đắh loom đông đhanuôr nắc đợc tang pậ bhứah đoọng bhrợ đhị ắt chi’ớh ha pr’loọng đông. Ting cơnh chính quyền vel đông cóh đâu, đhanuôr nắc lêy đoọng k’tiếc bhrợ c’lâng, trường trạm... bhrợ padưr zr’lụ đhăm k’tiếc ắt t’mêê. Ooy g’lúh lêy chi’ớh nâu, acu nắc t’bhlâng chô xay moon, k’đươi đhanuôr đhị âng cu ắt mamung, zâp apêê t’coóh vel, trưởng vel đoọng lêy học tập lâng bhrợ têng cơnh zâp bh’rợ pr’hay chr’nắp nâu.

T’coóh Cơ Lâu Hớp, Trưởng Phòng Dân tộc chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl:

Chính quyền vel đông cung p’têết pazưm zâp xa’nay bh’rợ, đoọng bhrợ pr’đơợ ha đhanuôr padưr pa’xớc zâp thí điểm mô hình kinh tế băn a’cọ, k’roóc, doọ dzợ p’lóh cơnh ahay... tu cơnh đâu, ooy cr’chăl xay bhrợ xa’nay bh’rợ padưr vel bhươl t’mêê, azi nắc t’bhlâng xay moon, k’đươi đhanuôr cha chêện, ôộm pứih, vệ sinh liêm sạch, bhrợ têng pazưm đoọng liêm choom bhlâng.

Chr’hoong k’coong ch’ngai Tây Giang bơơn ta xay moon nắc vel đông k’đơơng a’cọ đắh bh’rợ bhrợ têng, ra’pặ lêy đhanuôr ắt cóh k’coongc h’ngai Quảng Nam. Nâu đoo nắc đhị tr’ang liêm đắh bhiệc padưr dal chất lượng pr’ắt tr’mung đhanuôr, ting bhr’dzang k’chứt lơi ha ul đha’rứt, padưr pr’ắt tr’mung k’coong ch’ngai cóh tỉnh. T’coóh Hồ Thanh Tân, Phó trưởng ban Dân tộc tỉnh Quảng Nam đoọng năl:

Tây Giang nắc mưy ooy đợ vel đông k’coong ch’ngai tỉnh Quảng Nam bhrợ têng bh’rợ lêy ra’pặ, padưr đhị đhăm k’tiếc t’mêê, lêy đoọng k’tiếc bhrợ cha liêm choom, lấh mơ nắc bh’rợ vệ sinh. Tu cơnh đâu, azi bhrợ têng g’lúh lưm lêy lalua đoọng ha zâp vel đông, t’coóh vel, trưởng vel, manứih ta lêy chắp âng 4 chr’hoong k’coong ch’ngai cóh tỉnh pazêng Nam Trà My, Bắc Trà My, Phước Sơn lâng Hiệp Đức đoọng lêy đhr’năng lalua âng bh’rợ bhrợ têng cóh Tây Giang nâu liêm choom. Zâp apêê bh’cộ cung đoọng lêy nắc mưy g’lúh zêl penh cách mạng lêy bhrợ paliêm, zâp chr’hoong nắc lêy học tập. Zâp apêê bh’cộ cung lêy moon, ooy g’lúh lướt nâu nắc liêm chr’nắp lâng nắc xay moon đoọng ha vel đông bhrợ têng xay moon k’đươi đhanuôr đoọng xay bhrợ zâp bh’rợ liêm choom cơnh đâu.

Xoọc bêl bấc vel đông k’coong ch’ngai lơơng cóh tỉnh Quảng Nam cắh ơy bơơn chấc c’lâng lướt liêm glặp ooy đắh bh’rợ lêy ra’pặ đhị ắt, bhrợ têng đhị đhanuôr ắt, nắc chr’hoong k’coong ch’ngai Tây Giang lalua ơy padưr liêm choom. Tu cơnh đâu, bh’rợ padưr vel bhươl t’mêê, bhrợ padưr zr’lụ k’tiếc đhanuôr ắt p’têết pazưm lâng zư lêy văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu đoọng t’bhlâng padưr liêm lấh mơ./.

Kinh nghiệm tái định cư tập trung ở Tây Giang

Với phương châm “nơi ở mới phải hơn nơi ở cũ”, điểm chung tại các làng tái định cư huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam vừa đảm bảo cơ sở hạ tầng, đất ở, đất sản xuất, vừa có không gian để bà con Cơ Tu sinh hoạt phù hợp với bản sắc văn hóa bản địa. Những năm gần đây, bằng nhiều cách làm sát với thực tế, huyện Tây Giang đã hoàn thành 73/95 khu dân cư tập trung ở tất cả các xã vùng cao, biên giới. Theo đó, hàng nghìn hộ đồng bào Cơ Tu sẵn sàng thực hiện chủ trương của huyện để về nơi ở mới với điều kiện hạ tầng và đất sản xuất tốt. Duy Bình, CTV Đài TNVN ghi nhận kết quả này tại huyện Tây Giang.

 Thôn A Rớt, xã A Nông là một trong những thôn được triển khai tái định cư sớm nhất tại huyện miền núi Tây Giang. Nhìn bằng mắt thường, có thể thấy sự thay đổi rõ rệt về điều kiện sống của đồng bào thiểu số nơi đây khi về nơi ở mới. Hộ ông Bling Hiêr vốn là một hộ nghèo lâu nay, thế nhưng khi về nơi ở mới, kinh tế gia đình ông thay đổi hẳn. Mấy năm nay, mô hình gia trại chăn nuôi bò dưới tán rừng cao su của gia đình ông đã cho thu nhập cao và được địa phương chọn làm mô hình thí điểm nhân rộng cho các hộ khác và vùng lân cận. Ông Bling Hiêr, thôn A Rớt, xã A Nông cho biết:

 Kinh tế gia đình từ khi xây dựng mô hình trang trại bò thì việc học tập của các con được đảm bảo. Nhìn chung, kinh tế gia đình tôi hiện nay có thể xem là khá bền vững. 

Trước đây, đồng bào Cơ Tu chủ yếu sống ở trên cao, trong rừng sâu, nên đời sống chủ yếu là tự cung tự cấp, chăn thả rông… Tuy nhiên, khi huyện Tây Giang triển khai thực hiện tái định cư, đời sống của bà con hoàn toàn thay đổi, nhà cửa xây dựng kiên cố; canh tác sản xuất có sự đầu tư hơn; chăn nuôi có chuồng trại, tập trung… Đây là điều khá bất ngờ đối với nhiều người khi đến thăm các ngôi làng tái định cư ở vùng cao Tây Giang hiện nay. Từ thành công này, Tây Giang thường là điểm đến tham quan thực tế về làng vùng cao mẫu cho các nơi khác trong tỉnh học tập. Ông Triệu Viết Bao, xã Trà Giang, huyện Bắc Trà My cảm nhận:

 Khi đến đây tham quan thực tế tại làng Cơ Tu Tây Giang, tôi thấy bà con nơi đây rất là đoàn kết, thực hiện tốt các chính sách của Đảng, Nhà nước. Nhất là khi nhìn vào ngôi nhà của bà con nơi đây được xây dựng kiên cố, khang trang, gọn gàng, vệ sinh sạch sẽ. Đặc biệt, phía sau ngôi nhà, khu chăn nuôi heo, gà được tách biệt riêng với nhà chính. Nhà tắm, khu vệ sinh rất là bài bản. Phía trước ngôi nhà, được bà con chừa khoảng không gian khá rộng để làm nơi sinh hoạt, vui chơi giải giá cho gia đình. Theo như chính quyền địa phương nơi đây, bà con luôn sẵn sàng hiến đất làm đường, trường, trạm… xây dựng khu tái định cư mới. Qua buổi tham quan này, tôi sẽ cố gắng phổ biến và vận động đến bà con nơi mình sinh sống, các già làng, trưởng bản để học tập và làm theo các mô hình hay này.

Ông Cơ’Lâu Hớp, Trưởng phòng Dân tộc huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết:

Chính quyền địa phương cũng lồng ghép các chương trình, để tạo điều kiện cho người dân phát triển các thí điểm mô hình kinh tế chăn nuôi heo, bò khoanh vùng, không thả rông như ngày xưa… Chính vì thế, trong quá trình triển khai thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới, chúng tôi cố gắn tuyền truyền, vận động người dân ăn chín, uống sôi, vệ sinh sạch sẽ, sản xuất tập trung cho có hiệu quả nhất.  

Huyện miền núi Tây Giang được đánh giá là địa phương đi đầu trong công tác quy hoạch, sắp xếp bố trí dân cư ở miền núi Quảng Nam. Đây cũng là điểm sáng trong việc nâng cao chất lượng đời sống người dân, từng bước đẩy lùi đói nghèo, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng miền núi của tỉnh. Ông Hồ Thanh Tân, Phó Trưởng ban Dân tộc tỉnh Quảng Nam cho biết:

Tây Giang là một trong những địa phương miền núi tỉnh Quảng Nam thực hiện công tác, bố trí, sắp xếp tái định cư, bố trí đất sản xuất có hiệu quả, đặc biệt khâu hợp vệ sinh. Chính vì thế, chúng tôi tổ chức 1 chuyến đi tham quan thực tế cho các già làng, trưởng bản, người có uy tín của 4 huyện miền núi trong tỉnh gồm Nam Trà My, Bắc Trà My, Phước Sơn và Hiệp Đức để nhìn thấy thực tế công tác quy hoạch dân cư ở Tây Giang rất là hiệu quả. Các vị cũng cho đây là một cuộc cách mạng cải tổ, các huyện cần phải học tập. Các vị cũng nói rằng, qua chuyến đi này rất là bổ ích và sẽ về tham mưu cho địa phương tổ chức tuyên truyền, vận động cho bà con để triển khai các mô hình hiệu quả như thế này.

Trong khi nhiều địa phương miền núi khác ở tỉnh Quảng Nam chưa tìm được hướng đi phù hợp trong công tác bố trí sắp xếp, quy hoạch dân cư, thì ở huyện vùng cao Tây Giang công tác này đã thật sự phát huy hiệu quả. Nhờ đó, phong trào xây dựng nông thôn mới, xây dựng khu dân cư kiểu mẫu gắn liền với bảo tồn văn hóa của đồng bào Cơ Tu tiếp tục phát triển khởi sắc hơn./.