Xang lấh 20 c’moo, tơợ t’ngay n’léh váih đhị đhăm k’tiếc chr’hoong đharứt Mường Khương, tỉnh Lào Cai, t’nơơm píh mặ đhị tr’pang têy zư lêy âng đhanuôr đhị đâu ơy ắt nhâm mâng cóh xa nay bh’rợ tr’câl tr’bhlêy lâng xay moon ghít rau chr’nắp pr’hay âng đay. 

Xay moon tước ooy píh bặ Mường Khương, nắc doọ dzợ ngai chríh lâng đhanuôr Tu Dí âng đhăm k’tiếc n’nâu, lâng pr’đớc Làn Mậu Thành cóh cr’noon Sả Hồ, thị trấn Mường Khương, tỉnh Lào Cai, tu a đoo nắc manuýh tr’nơớp đơơng âng m’ma t’nơơm chr’nóh n’nâu chô chóh đhị vel đong k’nặ 20 c’moo. Xoọc đêếc đhanuôr cóh cr’noon nắc đhiệp n’năl bhrợ ha roo, a bhoo. Xang bấc chu chóh bhrợ cắh lấh liêm choom, lâng rau t’bhlâng pa choom chóh bhrợ lâng t’bhlâng t’bil lơi ha ul đharứt, cóh x’rịa t’coóh Thành ơy xay moon choom, t’nơơm píh cắh muy chắt váih liêm cóh zr’lụ da ding k’coong Mường, ting n’nắc nắc choom bhrợ t’váih cr’van cr’bhộ. Xoọc đâu, t’coóh Thành xoọc nắc manuýh chóh bhrợ bhươn píh ga mác pa bhlâng cóh Mường Khương, lâng đợ đhăm k’tiếc 7 hecta, zập c’moo pay pa chô tơợ 500- 600 ức đồng zên pa câl p’lêê: “Nhứh chóh bhrợ đợ t’nơơm chr’nóh rau lơơng nắc công cắh bơơn lêy đợ rau liêm choom, tu cơnh đêếc nắc a cu chêếc pa choom chóh t’nơơm píh n’nâu đoọng t’bil ha ul pa xiêr đharứt đoọng ha c’la cu lâng ha xã hội. Hân đhơ cơnh đêếc, đhr’năng bhrợ têng nắc công g’lêếh lấh mơ nắc t’nơơm píh liêm choom lấh 10 chu lâng t’nơơm a bhoo, ha roo lâng crêê lâng đhăm k’tiếc cóh đâu.”

Ting lướt đh’rứah lâng t’coóh Làn Mậu Thành, k’ha riêng pr’loọng đong manuyh Tu Dí, Pa Dí, manuýh Dao cóh Mường Khương công ơy tr’xăl cr’noọ nắc chóh bhrợ píh. Đợ t’nơơm acoon ting t’ngay dưr ch’mắt váih, váih pô, váih p’lêê prang thị trấn Mường Khương, ting n’nắc tước ooy apêê chr’val Tung Chung Phố, Pha Long, Tả Gia Khâu, Tả Ngải Chồ… Lâng đhị zr’lụ thị trấn nắc vêy lấh 180 hecta t’nơơm píh, cóh đêếc bấc bhlâng nắc apêê pr’loọng đong đharứt manuýh acoon cóh ting chóh bhrợ. Đươi vêy t’nơơm píh, bấc pr’loọng đong ơy choom t’bil đharứt, bhrợ têng đong xang liêm nhâm, câl xe lâng ting t’ngay dưr k’van k;’bhộ. Vêy đoo bhươl cr’noon 100% pr’loọng đong pr’zước chóh bhrợ píh, đợ bhươn píh n’jứah chô đơơng rau liêm choom bấc ha đhanuôr, n’jứah bhrợ t’váih zr’lụ cruung đác k’đơơng bấc ta mooi zập n’đắh tước lêy. T’coóh Trần Văn Thắng, Phó Chủ tịch UBND thị trấn Mường Khương prá: “Cóh pazêng c’moo ha y azi t’bhlâng p’loon pazêng rau zên zúp zooi âng nhà nước đoọng pa dưr, bhrợ têng zr’lụ chóh bhrợ píh. Xoọc đâu azi xoọc bhrợ t’bhứah đhăm chóh bhrợ píh âng đhanuôr lâng âng dự án zúp zooi.”

Ting cơnh t’coóh Đinh Trọng Khôi, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Mường Khương, c’moo đâu, cóh prang chr’hoong xoọc vêy k’nặ 400 hecta píh, cóh đêếc 130 hecta tước hân noo pay pa chô đợ bấc k’dâng 800 tấn. Lâng chr’nắp pa câl tơợ 15- 20 r’bhâu đồng muy kg, muy hecta píh nắc chô đơơng k’nặ 100 ức đồng. Tơợ bấc c’moo chóh bhrợ, píh bặ Mường Khương ting t’ngay nắc vêy manuýh đươi dua cóh bấc n’đắh đươi dua, zập hân noo píh tước nắc cắh vêy zập píh đoọng pa câl, tu apêê pa câl lâng ta mooi pr’zớc nắc lướt chêếc câl đhị bhươn chóh bhrợ. T’mêê đâu, Cục k’đhơợng lêy rau tr’béch g’lăng nắc ơy xay moon đhơ nớc âng píh Mường Khương, bhrợ p’xoọng rau liêm crêê đoọng ha bh’nơơn bh’rợ âng vel đong n’nâu bơơn pa câl cóh prang k’tiếc k’ruung hêê. T’coóh Đinh Trọng Khôi prá: “Chr’hoong nắc t’bhlâng lướt xay moon, ta đang moon đhanuôr zư lêy, pa dưr bh’nơơn bh’rợ âng đay. Đh’rứah lâng n’nắc a zi t’bhlâng pa dưr dal rau liêm choom âng píh sạch đoọng pa câl ooy thị trường. Cóh cr’chăl c’moo 2016- 2020, chr’hoong bhrợ t’bhứah đhăm chóh bhrợ p’xoọng mơ 120 hecta, pa dưr đhăm chóh bhrợ cóh prang chr’hoong tước 450 hecta.”

Xoọc đâu, píh Mường Khương xoọc cóh hân noo u đọm, cóh pazêng da ding k’coong, bhươn t’viêng ch’ngaách liêm, đợ p’lêếh píh rơợc riíc, p’pân l’liêm, rau đham hum nắc rau k’đháp đoọng ha vil ha ngai tước ooy đhăm k’tiếc Mường cóh hân noo n’nâu. Tu rau bặ yêm cóh pazêng đhr’nong âng píh nắc bh’nơơn bh’rợ ta níh đha nâng âng pazêng manuýh chóh bhrợ, âng pazêng đhanuôr acoon cóh pân tr’xăl cr’noọ bh’rợ, pân bhrợ têng đhị đhăm k’tiếc âng vel đong đay./.

Lào Cai: Triển vọng lớn từ cây quýt ngọt xứ Mường

  An Kiên

        Sau gần 20 năm, kể từ khi xuất hiện trên mảnh đất huyện nghèo Mường Khương, tỉnh Lào Cai, cây quýt ngọt dưới bàn tay chăm sóc của đồng bào bản địa đã đứng vững được trên thương trường và khẳng định thương hiệu.

Nhắc đến quýt ngọt Mường Khương, không ai còn lạ người nông dân Tu Dí của xứ này, với cái tên Làn Mậu Thành ở thôn Sả Hồ, thị trấn Mường Khương, tỉnh Lào Cai vì ông chính là người đầu tiên đem giống cây này về trồng tại quê hương từ cách đây gần 20 năm. Khi ấy đồng bào bản xứ quanh quẩn cũng chỉ biết bám vào cây ngô, cây lúa. Sau không ít thất bại, bằng quyết tâm học hỏi và ước mơ vượt khó thoát nghèo, cuối cùng ông Thành đã chứng minh được rằng, cây quýt không chỉ sống tốt ở vùng cao xứ Mường, mà còn có thể làm giàu được. Hiện, ông Thành đang là người sở hữu vườn quýt rộng nhất Mường Khương, với diện tích 7 hecta, mỗi năm mang về doanh thu 500 – 600 triệu đồng tiền bán quả: “Làm mãi những cây khác thì cũng chẳng thấy có hiệu quả vì vậy mình phải tìm tòi trồng cây quýt này để xóa đói giảm nghèo cho bản thân và cho xã hội. Tất nhiên là công lao sẽ vất vả hơn nhưng cây quýt hiệu quả hơn 10 lần cây ngô cây lúa và rất phù hợp với thổ nhưỡng.”

Theo chân ông Làn Mậu Thành, hàng trăm gia đình người Tu Dí, Pa Dí, người Dao  ở Mường Khương cũng thay đổi tư duy chuyển sang trồng quýt. Những cây con lần lượt bén rễ, ra hoa, kết trái khắp thị trấn Mường Khương, rồi các xã Tung Chung Phố, Pha Long, Tả Gia Khâu, Tả Ngải Chồ… Riêng tại khu vực thị trấn đã có trên 180 hecta quýt, trong đó đa phần là các hộ nghèo người đồng bào tham gia trồng. Nhờ cây quýt, nhiều hộ đã thoát được nghèo, dựng được nhà xây, tậu được xe và từng bước đi lên làm giàu. Có những thôn 100% số hộ rủ nhau tham gia trồng quýt, những vườn quýt vừa mang về lợi nhuận lớn cho bà con, vừa tạo thành vùng sinh thái thu hút đông đảo du khách thập phương tới tham quan. Ông Trần Văn Thắng, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thị trấn Mường Khương nói: “Trong những năm tới chúng tôi sẽ tiếp tục tranh thủ các nguồn hỗ trợ của nhà nước để tiếp tục phát triển, xây dựng vùng quýt. Hiện tại chúng tôi đang nhân rộng diện tích quýt của cả bà con nhân dân và của dự án hỗ trợ.”

Theo ông Đinh Trọng Khôi, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Mường Khương, năm nay, trên toàn địa bàn huyện đang có gần 400 hecta quýt, trong đó 130 hecta đã đến kỳ thu hoạch cho sản lượng ước đạt 800 tấn. Với giá bán từ 15 – 20 nghìn đồng/Kg, mỗi hecta quýt có thể mang lại doanh thu gần 100 triệu đồng. Qua nhiều năm gây tạo, phát triển, quýt ngọt Mường Khương đã dần được người tiêu dùng khắp nơi ưa chuộng, mỗi mùa quýt đến thường không đủ bán vì lái buôn và du khách bảo nhau tự tìm vào tận vườn thu hái. Mới đây, Cục Sở hữu trí tuệ đã chính thức công nhận cho nhãn hiệu quýt Mường Khương, chắp thêm cánh cho sản phẩm của địa phương này thêm cơ hội đi xa khắp mọi miền. Ông Đinh Trọng Khôi cho biết: “Huyện sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân giữ gìn, phát huy sản phẩm thương hiệu của mình. Cùng với đó chúng tôi sẽ tập trung nâng cao chất lượng sản phẩm quýt sạch để cung ứng ra thị trường. Trong giai đoạn 2016 – 2020, huyện sẽ mở rộng diện tích quýt thêm 120 hecta nữa, nâng tổng diện tích quýt trên toàn huyện lên 450 hecta.”

Hiện, quýt Mường Khương đang vào kỳ chín rộ, trên những đồi, vườn xanh mướt mát, những quả quýt đỏ mọng, chắc nịch, vỏ mỏng, vị thơm ngon là một dấu ấn khó quên cho bất cứ ai đặt chân lên xứ Mường mùa này. Vị ngọt mát đọng trong từng múi quýt là thành quả chân chính của những con người lao động, những đồng bào dân tộc dám khát khao thay đổi, dám nghĩ dám làm ngay trên mảnh đất quê hương./.