Đăk Glei nắc muy cóh pazêng chr’hoong dzợ bấc crâng pa bhlâng đhị Kon Tum lâng Tây Nguyên. Nâu đoo nắc zr’lụ crâng cóh tu k’ruung chr’nắp pa bhlâng cóh pazêng tom đác chô hooi ooy k’ruung Sê San. Bh’rợ pazao đoọng crâng, pazao đoọng k’tiếc crâng ha đhanuôr zư lêy cóh Đăk Glei xoọc n’léh rau liêm choom bêl pa têết lâng chính sách chroót zên môi trường crâng.

  Ta luôn zập bêl ra diu thứ 5 zập tuần, c’bhúh zư lêy crâng âng cr’noon Đăk Wât, chr’val Đăk Kroong, chr’hoong Đăk Glei, tỉnh Kon Tum nắc lướt ch’mêết lêy cớ cóh zr’lụ crâng âng bhươl cr’noon. A noo A Tùng, Trưởng cr’noon Đăk Wất xay moon, crâng zazum âng đhanuôr bhứah 170 hecta, vêy 4 c’bhúh tr’xăl lướt ch’mêết lêy đoọng zư lêy crâng, tu cơnh đêếc bh’rợ pa hư crâng nắc loon đơớh ta zâl cha groong: “Crâng vêy ta pazao đoọng ooy đhanuôr nắc acu pa châng lêy: l’lăm ahay cắh ơy pazao đoọng ooy bhươl cr’noon nắc đhanuôr dzợ lướt tal crâng bhrợ ha rêê cắh cậ col pay n’loong. Bêl ơy pazao đoọng ooy bhươl cr’noon nắc zập ngai ting zư lêy liêm choom bhlâng. Đhanuôr cắh ngai pân lướt pa hư crâng. Cóh bhươl cr’noon công bhrợ cr’noọ bh’rợ. Muy tuần lướt muy chu, vêy bêl muy tuần lướt bơr chu, lướt ting c’bhúh. Ha dang doọ váih rau cắh liêm crêê nắc pác lịch pa bhrợ cơnh đêếc, ha dang vêy apêê col n’loong, xơợng xa nul âng máy nắc c’bhúh zư lêy nắc lứch lướt ch’mêết lêy. Cr’noon n’nâu công vêy muy bh’rợ, cóh 12 giờ ha dum lướt zâl c’bhúh col n’loong.”

Đhanuôr cr’noon Đăk Wất la lua bơơn bhrợ c’la crâng nắc tơợ c’moo 2015 bêl tỉnh Kon Tum bhrợ têng bh’rợ pazao đoọng k’tiếc, pazao đoọng crâng ha bhươl cr’noon zư lêy. Cóh tr’nơớp, đhăm crâng tỉnh pazao đoọng ha đhanuôr nắc 155 hecta, tu zư lêy liêm choom, đhanuôr nắc vêy apêê pr’loọng đong vêy k’tiếc cóh aral crâng tin đươi, pazao đoọng p’xoọng 16 hecta đoọng zư lêy, pa dưr crâng. A noo A Tia, muy cóh pazêng pr’loọng đong vêy k’tiếc crâng pazao đoọng ha bhươl cr’noon pa dưr crâng prá: “Bêl ahay acu công vêy ha rêê đhị đêếc. Tơợ bêl cr’noon họp xay moon crâng n’nâu nắc ắt cóh tu k’ruung đác âng cr’noon, nắc acu công pazao đoọng tu rau zazum âng zập ngai, rau bơr cậ nắc môi trường. Pr’loọng đong cu pazêng vêy k’căn cu, na noo pân juýh lâng acu nắc vêy 2 hecta k’tiếc ha rêê, xơợng bhươl cr’noon họp xay moon ooy bh’rợ zư lêy crâng nắc acu đoọng, pazao crâng ooy bhươl cr’noon zư lêy, đoọng y chroo bơơn đươi dua rau liêm choom tơợ crâng.”

Cóh chr’hoong Đăk Glei, tỉnh Kon Tum, crâng vêy ta pazao đoọng ooy bhươl cr’noon nắc vêy ta zư lêy ghít pa bhlâng lâng liêm choom. Nâu đoo công nắc chr’hoong vêy đợ bhươl cr’noon bhrợ c’la crâng bấc pa bhlâng cóh Tây Nguyên lâng mơ 18 bhươl cr’noon vêy ta đoọng bha ar bhrôông đoọng ha đhăm crâng âng bhươl cr’noon. Pa têết lâng bh’rợ pazao crâng, pazao crâng, chính sách chroót zên dịch vụ môi trường crâng ơy bhrợ đoọng ha đhauôr cóh bhươl cr’noon n’năl ghít rau chr’nắp âng crâng lâng bh’rợ zư lêy đác, môi trường cruung đác.

T’coóh A Nhác, trưởng cr’noon Đông Nay, chr’val Đăk Man, chr’hoong Đăk Glei xay moon, đươi vêy crâng zư đác nắc pazêng pr’loọng đông đhanuôr cóh cr’noon doọ pếch giếng. Pazêng đhanuôr nắc lứch đươi đác tơợ tom hooi tơợ crâng chô ooy bhươl cr’noon, đươi cóh zập c’moo cắh choom lứch. Đh’rứah lâng bh’rợ nhâm mâng vêy đác đươi, bh’rợ zư lêy crâng công bhrợ đoọng ha đhanuôr zập c’moo bơơn đớp zên dịch vụ môi trường crâng. Đợ zên n’nâu nắc ting pa liêm pa crêê pr’ắt tr’mông âng đhanuôr: “Vêy đhăm crâng, zư lêy crâng nắc bơơn ta zư đác, zư môi trường cruung đác, zư lêy pr’ắt tr’mông âng đhanuôr, zâl đhr’năng hr’lang hr’cấh. C’lâng xa nay âng nhà nước, ng’lêy nắc z’zăng liêm crêê ha pr’ắt tr’mông âng đhanuôr. Đợ zên dịch vụ môi trường crâng zập c’moon zúp zooi đoọng ha đhanuôr bhr’lậ c’lâng đác lấh hư, c’lâng lướt, xang n’nắc bhr’lậ rau đơ hư cóh đong rông.”

Lâng chính quyền vel đong, pa bhlâng nắc cấp chr’val, zr’nắh k’đháp cóh bh’rợ zư lêy crâng nắc vêy ta pác bêl vêy ting pấh xay bhrợ ta níh đha nâng âng đhanuôr. T’coóh A Quang, Phó Chủ tịch UBND chr’val Đăk Man, chr’hoong Đăk Glei xay moon, cóh pazêng c’moo ahay, 340 hecta crâng âng bhươl cr’noon đhị chr’val ta luôn vêy ta zư lêy liêm choom, zên dịch vụ môi trường crâng cũng pa liêm pa crêê nắc mơ a tốh pr’ắt tr’mông âng đhanuôr. Ooy đanh đươnh, nhà nước nắc ch’mêết lêy pa dưr dal đợ rau bơơn pay pa chô tơợ crâng đoọng ha đhanuôr cóh bhươl cr’noon, đoọng bhrợ têng crêê cơnh cr’noọ pa liêm pa crêê pr’ắt tr’mông âng đhanuôr công cơnh pa dưr dal trách nhiệm zư lêy crâng: “Bh’rợ pazao đoọng k’tiếc, pazao đoọng crâng ooy bhươl cr’noon nắc tơợ bêl vêy c’lâng xa nay âng nhà nước zúp zooi zên dịch vụ môi trường crâng, đhanuôr nắc vêy trách nhiệm, ta luôn lướt ch’mêết lêy, nhâm mâng crâng doọ ta tal pa hư, cắh đoọng bil crâng. Tơợ c’moo 2016 mơ 1 hecta nắc vêy ta đoọng 400 r’bhâu đồng. Chính quyền vel đong công xay moon p’xoọng, nhà nước zúp zooi p’xoọng, 1 hecta tơợ 600- 700 r’bhâu đồng, đoọng bhrợ cơnh ooy pr’ắt tr’mông âng đhanuôr nhâm mâng lấh mơ, vêy trách nhiệm zư lêy crâng liêm choom lấh mơ.”

Rau la lua đoọng lêy, chính sách chroót zên dịch vụ môi trường crâng đhị chr’hoong Đăk Glei xoọc bhrợ t’váih rau liêm choom ha bơr cơnh, rau đêếc nắc crâng vêy ta zư lêy, pa dưr lâng đhanuôr cóh bhươl cr’noon vêy zên đoọng pa liêm pa crêê bh’rợ bhrợ cha./.

Hiệu quả từ quản lý rừng cộng đồng ở Đăk Glei, Kon Tum

  Đăk Glei là một trong những huyện còn nhiều rừng nhất Kon Tum và Tây Nguyên. Đây cũng là vùng rừng đầu nguồn rất quan trọng trong hệ thống sông Sê San. Việc giao đất, giao rừng cho cộng đồng dân cư làm chủ ở Đăk Glei đang cho thấy sự hiệu quả khi gắn với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Cứ sáng thứ 5 hàng tuần, các tổ bảo vệ của làng Đăk Wất, xã Đăk Kroong, huyện Đăk Glei, tỉnh Kon Tum, lại đi tuần tra trong khu vực rừng cộng đồng của làng. Anh A Tùng, Trưởng làng Đăk Wất cho biết, rừng cộng đồng của bà con rộng 170 ha, được 4 tổ luân phiên tuần tra bảo vệ, nên các hành vi xâm hại rừng đều được ngăn chặn kịp thời: “Rừng khi giao cho cộng đồng thì mình so sánh: trước chưa giao cho cộng đồng thì bà con vẫn đi phát rẫy hoặc khai thác lâm sản phụ, khai thác gỗ. khi mà giao cho cộng đồng thì cộng đồng đã quản lý chặt chẽ. Bà con không có ai dám vào xâm hại. Trong làng thì vẫn lập kế hoạch. Một tuần đi một lần, có khi một tuần hai lần đi theo từng tổ. Nếu không có chuyện gì thì phân theo lịch như thế, còn nếu mà nghe người ta xẻ gỗ, nghe máy thì tổ tuần tra vẫn đi ngoài lịch phân. Thôn đây đã có 1 vụ, 12h đêm đi bắt vụ khai thác gỗ.”

Bà con làng Đăk Wất được làm chủ rừng thực sự từ cuối năm 2015 khi tỉnh Kon Tum triển khai chương trình giao đất, giao rừng cho cộng đồng. Ban đầu, diện tích tỉnh giao cho bà con là 155ha, nhưng do bảo vệ hiệu quả, bà con được các hộ dân có đất nương rẫy sát với rừng tín nhiệm, giao thêm 16 ha để khoanh nuôi, phát triển rừng. Anh A Tia, một trong số những hộ dân có đất rẫy giao lại cho làng phát triển rừng, cho biết: “Hồi trước tôi cũng có rẫy trên đó. Từ khi thôn họp, nói rừng đây thuộc về đầu nguồn nguồn nước của thôn, thì tôi cũng đồng ý bởi vì chung của cộng đồng, thứ hai là môi trường. Gia đình tôi gồm mẹ tôi, anh trai tôi và tôi có 2ha đất rẫy, nghe thôn họp tuyên truyền về công tác rừng ộng đồng nên đồng ý, tự nguyện giao lại cho thôn quản lý, để sau này hưởng lợi về rừng.”

Ở huyện Đăk Glei, tỉnh Kon Tum, rừng giao cho cộng đồng được quản lý khá chặt chẽ và hiệu quả. Đây cũng là huyện có số cộng đồng làm chủ rừng nhiều nhất Tây Nguyên với 18 thôn, làng được cấp “bìa đỏ” cho diện tích rừng cộng đồng. Gắn với giao đất, giao rừng, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã giúp bà con ở các cộng đồng nhận thức rõ tầm quan trọng của rừng đối với bảo vệ nguồn nước, môi trường sinh thái.

Ông A Nhác, trưởng làng Đông Nay, xã Đăk Man, huyện Đăk Glei cho biết, nhờ có rừng giữ được nguồn nước  cả làng ông không nhà nào cần đến giếng. Tất cả bà con đều dùng nước suối dẫn từ rừng cộng đồng về làng, dùng quanh năm suốt tháng không hết. Cùng với đảm bảo nguồn nước sinh hoạt, việc bảo vệ rừng cũng giúp bà con hàng năm nhận được tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng. Khoản tiền này bước đầu đáp ứng một phần nhu cầu cuộc sống của bà con:“Có diện tích rừng, bảo vệ rừng thì giữ được nước, giữ được môi trường sinh thái, bảo vệ được đời sống của bà con, chống sạt lở, xói mòn. Chủ trương của nhà nước, nhìn nhận thì tương đối đảm bảo cuộc sống của bà con. Số tiền dịch vụ môi trường rừng hàng năm hỗ trợ cho cho bà con sửa chữa công trình nước tự chảy hư hỏng, đường dân sinh, rồi nhà rông bị hư hỏng gì đó.”

Đối với chính quyền địa phương, nhất là cấp xã, khó khăn trong công tác bảo vệ rừng đã được chia sẻ khi có sự tham gia tích cực của người dân. Ông A Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Đăk Man, huyện Đăk Glei cho biết, những năm qua, 340ha rừng cộng đồng ở xã luôn được bảo vệ tốt, tiền dịch vụ môi trường rừng cũng đã phần nào đáp ứng cuộc sống người dân. Về lâu dài, nhà nước cần xem xét nâng mức hưởng lợi từ rừng cho bà con các làng, để đáp ứng tốt hơn nhu cầu cuộc sống của bà con cũng như nâng cao hơn nữa trách nhiệm bảo vệ rừng: “Công tác giao  đất, giao rừng cho cộng đồng thôn, làng thì từ khi có chủ trương nhà nước hỗ trợ tiền dịch vụ môi trường rừng, bà con đã có trách nhiệm, thường xuyên tuần tra, truy quét, đảm bảo rừng, không để mất rừng. Từ năm 2016 1 ha là được 400 nghìn. Chính quyền địa phương cũng đề xuất thêm, nhà nước hỗ trợ thêm, 1ha từ 600-700 nghìn, làm sao để cuộc sống bà con ổn định hơn, có trách nhiệm bảo vệ rừng tốt hơn.”

Thực tế cho thấy, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại huyện Đăk Glei đang tạo ra hiệu quả kép, đó là rừng được bảo vệ, phát triển và bà con ở các cộng đồng dân cư có nguồn kinh phí đáng kể để cải thiện sinh kế./.