Tước cậ g’lúh Tết tước ha’pruốt chô, đhị zâp vel đông âng manứih Hre cóh chr’hoong Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi, zâp apêê amế ama, ađhi amoó nắc ắt pazưm đh’rứah xập đợ xa’nập t’mêê liêm, đh’rứah lướt chúc c’moo t’mêê. Pân’đil p’niên Phạm Thị Xanh, cóh vel Làng Teng, chr’val Ba Thành, chr’hoong Ba Tơ xập xa’nập n’đoóh a’doóh t’mêê tự taanh bhrợ ooy đợ t’ngay đăn tết ting k’chăng moon, tết bhui har bhlâng nắc bơơn xập đợ xa’nập ty chr’nắp âng acoon cóh đay đoọng lướt chi’ớh ha’pruốt: “Acu kiêng bhlâng xập tu xơợng têêm ngăn, lâng lalay cơnh xa’nập lơơng. Hadang xa’nập pr’chăm cơnh xoọc đâu nắc ngai cung cơnh ngai nắc acu cắh kiêng xập. Cắh mưy cơnh đêếc, acu dzợ k’đươi moon lang p’niên lêu xập xa’nập n’đoóh a’doóh đoọng zư lêy văn hoá âng acoon cóh đay.”

Ooy đợ g’lúh hơnh déh c’moo t’mêê, bhiệc bhan cóh vel, xay xơ âng manứih Hre, lấh mơ chiing goong, nắc cắh choom cắh váih đợ xa’nập liêm chr’nắp ta bhrợ tơợ n’đoóh a’doóh. Tơợ lang ahay a’hươn tước đâu, lâng tr’pang têy liêm choom âng đay, lấh k’zệt pr’loọng đhanuôr cóh vel Teng, chr’val Ba Thành nắc ơy taanh bhrợ đợ n’đoóh a’doóh laliêm lâng dưr váih nắc đhr’nông vel mưy a’năm cóh Quảng Ngãi vêy bh’rợ taanh n’đoóh a’doóh. Manứih Hre vêy bấc bh’rợ ty chr’nắp taanh n’đoóh a’doóh lâng đợ râu liêm choom tơợ pr’đươi, văn hoá tước pr’hoọm bh’nơơn pr’đươi. Râu liêm chr’nắp lalay tơợ đợ xa’nập âng manứih Hre nắc buôn vêy 2 pr’hoọm bha’lâng nắc bhrông lâng tăm. Pr’chăm bơơn bhrợ p’cắh đhị đợ ta’la m’bhoong n’đoóh âng manứih Hre liêm chr’nắp, bhrợ p’cắh râu liêm tr’đăn lâng acoon manứih cơnh plêệng k’tiếc, tâm k’ruung, crâng dading, ha’rêê ha’lai... p’căn Phạm Thị Đang, cóh vel Teng, chr’val Ba Thành, manứih ơy vêy lâh 20 c’moo bhrợ bh’rợ taanh n’đoóh a’doóh đoọng năl: “Đhanuôr acoon cóh Hre âng zi kiêng bhlâng, tết apêê lướt câl bấc nắc lêy bhrợ bấc. Ooy đâu nắc mưy vêy vel Teng nắc vêy choom bhrợ, lang p’niên xoọc đâu bấc apêê năl, xoọc đâu moon pachoom đoọng ha k’coon năl cơnh bhrợ têng.”

Cung cơnh zâp acoon cóh lơơng cóh Tây Nguyên, búah nắc râu pr’âm chr’nắp lâng đươi dua bấc âng zâp acoon cóh miền Tây Quảng Ngãi, lấh mơ nắc cóh đhanuôr Hre. Búah âng manứih Hre bơơn ta bhrợ zâp cơnh tơợ đợ ch’na đh’nắh băn t’mung acoon manứih nắc đhanuôr chắp bhlâng pr’đươi lêy bhrợ búah nâu nắc cha’nếêh, a’bhô cắh cậ a’rong. Zâp râu nắc vêy âng đơơng râu đha’hưm yêm lalay, hân đhơ cơnh đêếc, yêm bhlâng nắc búah ta bhrợ tơợ ha’roo chóh cóh ha’rêê. Pazưm lâng bhrợ búah nâu nắc bhiệc bhrợ m’piêng ty chr’nắp. Manứih Hre đươi m’piêng tơợ râu hi’la, ríah n’loong cóh crâng. Lâng mưy búah nâu ta bhrợ lâng m’piêng tự bhrợ cơnh truyền thống nắc vêy đha’hưm yêm lalay. Amoó Phạm Thi Lạng, cóh chr’val Ba Vinh, chr’hoong Ba Tơ đoọng năl: “Búah nâu vêy pr’đươi bhrợ tơợ hi’la crâng, k’lung ríah cóh crâng nắc bhrợ m’piêng cơnh đâu. M’piêng nâu bêl zêệ búah nắc lêy clóh pa’nhoonh, xang nặc púah r’lục lâng a’vị yêm bhlâng.”

Đh’rứah lâng bh’rợ taanh n’đoóh a’doóh lângbúah nâu, Ba Tơ dzợ bơơn ta mooi ch’ngai đăn năl tước nắc lâng bh’rợ taanh dzặc. Tơợ ahay, manứih Hre bhrợ padưr bấc râu pr’đươi taanh dzặc, tơợ pr’đươi pr’dua âng đơơng cơnh zong tước 2, 3 pr’đươi ta đươi ooy zâp j’niêng cr’bưn. Ting lêy zâp râu bh’nơơn pr’đươi âng đhanuôr đươi lâng đợ pr’đươi lalay cơnh, cơnh am, cr’đêê, trúc. T’coóh Phạm Văn Lâm, vel Nước Lá, chr’val Ba Tô đoọng năl: “Taanh nâu đoo xang nặc lướt ooy ha’rêê, guy đơơng ha’roo liêm choom cóh zong, nâu đoo nắc pr’đươi chr’nắp âng đay lêy đươi đợc cóh đông.”

Lâng râu zay ta bách, đợ manứih Hre cóh chr’hoong Ba Tơ nắc ơy bhrợ t’váih r’vai cóh am, cr’đêê, n’đoóh a’doóh, hân đhơ lâng đợ zợ búah chr’nắp lalay bhrợ padưr đợ bh’nơơn pr’đươi chr’nắp hân đhơ cơnh đêếc chr’nắp pậ bhlâng ooy pr’ắt tr’mung âng đhanuôr ắt cóh kruung đác. Hân đhơ cơnh đêếc, cung cơnh zâp acoon cóh lơơng, bh’rợ truyền thống âng đhanuôr Hrê cóh Ba Tơ xoọc r’dợ k’noọ bil pất. Tu cơnh đâu, bhiệc zư lêy, padưr pr’hoọm văn hoá ty chr’nắp âng manứih Hre cóh Ba Tơ liêm chr’nắp bhlâng. T’coóh Phạm Giang Nam, phó chủ tịch UBND chr’hoong Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi đoọng năl: “Ooy cr’chăl hanua, UBND tỉnh k’đươi moon Sở Văn hoá k’đươi zâp vel đông ooy đâu vêy Ba Tơ đoọng zư lêy, bhrợ ha cơnh đoọng p’têết pazưm du lịch vêy lịch sử ma bhưy chr’nắp lâng văn hoá. C’moo 2017 Sở văn hoá lâng chr’hoong bhrợ têng tua du lịch đoọng p’cắh bh’nơơn pr’đươi nâu, ooy đâu lêy cha’mêết đợ n’đoóh a’doóh, lêy đợ râu ta taanh bhrợ, xơợng nghệ nhân bhrợ p’cắh đợ pr’hát âng manứih Hre nắc công ty lữ hành apêê kiêng bhlâng bêl Ba Tơ vêy đợ bh’nơơn pr’đươi chr’nắp cơnh đâu.”

Bhiệc zư lêy lâng padưr zâp bh’rợ tr’nêng ty chr’nắp âng đhanuôr acoon cóh Hre đhị pr’đơợ bh’rợ lướt moót lâng padưr pa’xớc nắc đoo chr’nắp bhlâng. Tu cơnh đâu, ooy cr’chăl nâu a’tốh, chr’hoong Ba Tơ nắc t’bhlâng padưr k’rơ bh’rợ xay moon p’cắh bh’nơơn pr’đươi, ooy đâu chrooi pa’xoọng zư lêy đợ râu văn hoá, đợ râu chr’nắp liêm ty chr’nắp lâng trực tiếp lêy chrooi pa’xoọng padưr thu nhập, padưr dal chất lượng pr’ắt tr’mung âng đhanuôr acoon cóh Hre./.

Độc đáo những làng nghề truyền thống của người Hre

Xuân Yến

Vùng đất Ba Tơ anh hùng, tỉnh Quảng Ngãi từ lâu đã nổi tiếng với những những điệu dân ca như: Talêu, Ca choi, điệu múa Hre cùng tiếng cồng chiêng bên bếp lửa nhà sàn. Quê hương của Đội du kích Ba Tơ kiên trung như núi Cao Muôn hùng vĩ còn được nhiều người biết đến bởi những làng nghề truyền thống khá đặc sắc như nghề đan lát, dệt thổ cẩm, nấu rượu cần.

Cứ mỗi dịp Tết đến Xuân về, tại các làng bản của người Hre ở huyện Ba Tơ tỉnh Quảng Ngãi, các bà, các mẹ, các chị em gáilại xúng xính trong bộ quần áo thổ cẩm mới, cùng nhau đi chúc tụng đầu năm. Cô gái trẻ Phạm Thị Xanh, ở thôn Làng Teng, xã Ba Thành, huyện Ba Tơ diện bộ trang phục thổ cẩm vừa tự tay dệt vào những ngày giáp tết cười tươi chia sẻ, tết vui nhất là được mặc bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình để du xuân: “Em rất thích mặc vì nó thỏa mái, thứ hai nó có sự khác biệt. Nếu mặc đồ thời trang như bây giờ thì ai cũng như ai nên em không thích mặc. Không chỉ vậy em còn kêu gọi lớp trẻ mặc đồ thổ cẩm để giữ gìn nét văn hóa của dân tộc mình”.

Trong những dịp mừng năm mới, hội làng, lễ cưới của người Hre, ngoài cồng chiêng, thì không thể thiếu được những trang phục độc đáo được làm từ thổ cẩm. Từ bao đời nay, bằng đôi tay khéo léo của mình, hơn chục hộ dân ở Làng Teng, xã Ba Thành đã dệt những tấm thổ cẩm khá công phu và đẹp mắt và đã trở thành ngôi làng duy nhất ở Quảng Ngãi có nghề dệt thổ cẩm. Thổ cẩm của người Hre có những nét độc đáo riêng từ nguyên liệu, hoa văn đến màu sắc sản phẩm. Điểm nổi bật dễ nhận thấy ở những bộ trang phục của người Hre là thường có 2 màu chủ đạo là đỏ và đen. Hoa văn thể hiện trên những tấm thổ cẩm biểu hiện sự gần gũi với con người như mây trời, sông suối, núi rừng, nương rẫy...Bà Phạm Thị Đang, ở thôn Làng Teng, xã Ba Thành, người đã có trên hai mươi năm làm nghề dệt thổ cẩm cho biết: “Bà con đồng bào dân tộc Hre của mình rất thích, tết họ mua nhiều lắm nên mình làm nhiều. ở đây chỉ có làng Teng mới làm được, lớp trẻ giờ nhiều nghười biết, bây giờ mình truyền lại cho con cái khi mình có chết thì con cái cũng biết làm”.

Cũng như các dân tộc khác ở Tây Nguyên, rượu cần là thức uống quý và phổ biến của các dân tộc thiểu số ở miền tây Quảng Ngãi, nhất là trong cộng đồng dân tộc Hre. Rượu cần của người Hre được làm công phu từ lương thực nuôi sống con người nên bà con rất quý. Nguyên liệu chính làm rượu cần có thể bằng gạo, bắp  hoặc củ mì... Mỗi loại cho một hương vị riêng, nhưng ngon nhất là loại rượu cần được làm từ lúa rẫy. Gắn với làm rượu cần là cách thức làm men truyền thống. Người Hre dùng chất liệu từ những thứ lá, rễ cây tự nhiên trên rừng. Và chỉ loại rượu cần được làm từ men tự chế theo kiểu truyền thống như vậy mới cho được hương vị thơm ngon riêng biệt.  Chị Phạm Thi Lạng, ở xã Ba Vinh, huyện Ba Tơ cho biết: “Rượu cần có nguyên liệu làm từ lá rừng củ rừng nên làm men như thế này. Men này khi nấu rượu cần giả ra nấu, rồi trãi ra nong rồi trộn đều vào cơm nên rất ngon”.

Cùng với nghề dệt thổ cẩm và rượu cần, Ba Tơ còn được du khách gần xa biết đến với nghề đan lát. Từ xa xưa, người Hre tạo ra được rất nhiều loại sản phẩm đan lát, từ đồ đựng, phương tiện vận chuyển như gùi đến một số vật dụng được dùng trong các nghi lễ. Tuỳ từng loại sản phẩm mà bà con sử dụng những nguyên liệu khác nhau như tre, nứa, trúc. Ông Phạm Văn Lâm, thôn Nước Lá, xã Ba Tô cho biết: “Đan cái này rồi lên rẫy, đeo lưng tốt lúa rẫy đỏ vô gùi  đây là đồ rất quý mà mình dùng  để trong nhà.”

Với sự cần cù khéo léo, những người Hre ở huyện Ba Tơ đã “thổi hồn” vào tre, trúc, thổ cẩm, kể cả những chóe rượu cần độc đáo riêng biệt, tạo ra những sản phẩm giản dị nhưng đầy tiện ích, mang ý nghĩa lớn trong cuộc sống thường nhật của người dân miền sơn cước. Tuy nhiên, cũng như các dân tộc thiểu số khác, nghề truyền thống của đồng bào Hre ở Ba Tơ đang đứng trước nguy cơ mai một. Vì thế, việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Hre ở Ba Tơ có ý nghĩa rất quan trọng. Ông Phạm Giang Nam, phó chủ tịch UBND huyện Ba Tơ cho biết: “Trong thời gian qua UBND tỉnh chỉ đạo Sở Văn hóa chỉ đạo cho các địa phương trong đó có Ba Tơ để gìn giữ, làm thế nào để kết nối du lịch có lịch sử thiên nhiên và văn hóa. Năm 2017 Sở văn hóa cùng với huyện tổ chức được tua du lịch để quản bá sản phẩm này, qua đó xem dệt thổ cẩm, xem đan lát, nghe nghệ nhân thể hiện làn điệu dân ca của người Hre thì công ty lức hành thì người ta rất thích khi mà Ba Tơ có những đặc sản như thế này.”

Việc giữ gìn và phát huy các làng nghề truyền thống của đồng bào dân tộc Hre trong bối cảnh hội nhập và phát triển là hết sức cần thiết. Do đó, trong thời gian đến, huyện Ba Tơ sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền quảng bá sản phẩm; qua đó góp phần gìn giữ những tinh hoa văn hóa, những giá trị truyền thống đồng thời trực tiếp góp phần tăng thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống của bà con đồng bào dân tộc Hre./.