Mưy ooy đợ văn hoá liêm chr’nắp bơơn manứih Sán Chỉ cóh tỉnh Bắc Giang zư đợc nắc j’niêng cr’bưn xay xơ, ta’moóh manứih. nâu đoo nắc đợ j’niêng cr’bưn lalay bơơn zư đợc bhrợ têng ting cơnh j’niêng cr’bưn âng acoon cóh đoọng zâp apêê n’jứih n’đil tr’pay chô ắt pazưm cóh mưy pr’loọng đông. Bha ar xrặ âng PV Lan Anh xay moon đắh j’niêng cr’bưn xay ta’moóh manứih Sán Chỉ cóh chr’hoong Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.

Bêl k’noọ tr’pay, manứih Sán Chỉ bhrợ têng liêm chr’nắp zâp j’niêng cr’bưn cơnh lướt ta’moóh lêy ơy vêy c’la doọ, lêy ta’moóh, xay moon đợ jập đô đay kiêng, xay xơ, đơơng chô ma’mai, ooy đâu bhiệc lướt ta’moóh nắc đoo j’niêng cr’bưn liêm chr’nắp bhlâng. J’niêng bh’rợ nâu buôn bhrợ têng bêl hân noo ha’pruốt cắh cậ hân noo doọ râu trơ vâng lâng bhrợ têng xang đợ bh’rợ lướt ta’moóh lêy vêy c’la dọo.

Manứih Sán Chỉ buôn lêy pay t’ngay 1 tơợp c’xêê cắh cậ t’ngay 15 bhrợ j’niêng cr’bưn lướt ta’moóh. Bhiệc ta’moóh cóh đông n’đil ta bhrợ liêm buôn, đoọng 2 anhi đắh đông n’đil, n’jứih xay moon lâng quyết định pr’đươi, jập đô đoọng ha t’ngay xay bhrợ bhiệc. t’ngay ta’moóh, đắh đông n’jứih k’đươi manứih lướt prá xay bha’lâng lâng 4 cha’nặc đha’đhâm ting âng đơơng jập đô tước đông n’đil đoọng nhăn ta’moóh. Manứih prá xay nâu bơơn pr’loọng đông đắh n’jưih lêy pay oó crêê đắh tô bhúh, nắc manứih c’la đông, dzợ vêy k’điêl, bấc k’coon, bơơn zâp ngai chắp nhêr, choom prá xay, năl gít đắh j’niêng cr’bưn acoon cóh. Râu liêm chr’nắp đắh bhiệc lướt ta’moóh âng acoon cóh Sán Chỉ nắc g’lúh thi hát, bhrợ pr’ma âng 2 đắh đông n’đil lâng n’jứih. đắh đông n’jứih kiêng moót cóh đông nắc hát lâng đông n’đil, đợ mơ pa’zươi đắh đông n’đil nắc vêy choom moót ooy đông, hadang đắh đông n’jứih hát zươi lâng đông n’đil nắc ta đoọng âm búah, hadang cắh âm nắc n’tóh ooy a’cọ.

Bêl zâp râu j’niêng cr’bưn bhrợ têng liêm xang, bêl k’noọ dưr chô đắh đông n’đil, zâp apêê lướt ta’moóh nâu zêng xứt ta’pêếh cóh mang đoọng lướt truíh c’lâng lưm bấc pr’loọng lâng a’bhưi a’lụ doọ choom bơơn lêy. T’coóh Lý Thị Năm cóh chr’val Kiên Lao, chr’hoong Lục Ngạn đoọng năl, xang bhiệc lướt ta’moóh nắc tước g’lúh 2 đắh tô bhúh lướt vốch chô cóh đông lâng anhi n’đil n’jứih chấc lêy năl đh’rứah. Cr’chăl nâu choom bhrợ đenh mơ 1 tước 3 c’moo:

Cơnh c’la cu, xang bêl lướt ta’moóh nắc đhiệp mơ 3 c’moo vêy ta xay bhrợ tu bhiệc. ooy 3 c’moo nâu, k’diịc cu lướt học, acu ắt cóh đông. Tước bêl acu xoọc 20 c’moo nắc vêy ta bhrợ têng bhiệc xay xơ. Bhiệc nâu cung đoọng bhrợ p’cắh nắc ađay ơy bơơn apêê lêy ta’moóh đợc, cắh choom đắh lơơng chấc lướt lêy ta’moóh, lâng cung bhrợ ha đay dưr pậ chr’nắp lấh mơ.

Lalay lâng bấc acoon cóh, manứih Sán Chỉ cóh chr’hoong Lục Ngạn doọ vêy chấc zước nhăn xa’nập xập đoọng ha k’coon đay, đợ xa’nập xập nâu âng apêê pân’đil tự chóh bhrợ k’páih, chấc íh bhrợ ooy 3 c’moo ặt đương tước t’ngay bhrợ têng bhiệc. bêl k’noọ bhrợ bhiệc mơ 1 c’xêê nắc đắh đông n’đil lêy apêê nga’ngắh, va’va bhrợ ch’nai k’đươi n’đil nâu lướt âm cha bêl k’noọ chô ooy đông k’diịc. g’lúh tr’lưm nâu cung nặc g’lúh apêê ga’rựa t’ha moon p’too n’đil nâu bấc râu bêl chô ooy đông k’diịc, cơnh lêy chắp kiêng k’diịc k’coon, zay ta’níh bhrợ têng bhiệc, lêy chắp pr’loọng đông k’diịc, cắh choom tớt đhị p’loọng, cắh choom x’xập cắh liêm ta’níh, bếch đhâng cung lêy bếch cóh cr’loọng phòng,c ắh choom ắt cóh ngoai đông. 

      Khi đoàn nhà trai đến, nhà gái đặt sàng rượu chặn lối, mời rượu và thách nhà trai hát đối.

L’lăm t’ngay bhrợ bhiệc mơ 1 r’dưm, đắh đông n’jứih nắc âng đơơng zâp râu jập đô ooy đông n’đil đoọng đông n’đil bhrợ a’pướih ch’na k’đươi đhi noo bhúh xoọng, pr’zợc chô pấh cha. Xang bêl pazao đoọng liêm zâp ooy đông n’đil, c’bhúh nâu nắc cung chô đấh, cắh vêy ặt âm cha lâng bếch, hadang đông n’đil ch’ngau, đắh đông n’jứih nắc lêy dưr lướt đấh lâng ra’văng ch’na cha truíh c’lâng đoọng ha đợ apêê lướt đơơng zập đô nâu. T’coóh Lý Văn Mạc, trưởng vel Họ, chr’val Kiên Lao đoọng năl, bêl hi’bu t’ngay n’nắc, đắh đông n’jứih k’đươi c’bhúh manứih lướt ooy đông n’đil đoọng năl đơơng chô ma’mai:

Apêê đắh đông n’jứih lướt pay đơơng chô ma’mai nắc pazêng vêy manứih bha’lâng prá xay lâng 2 anhi p’niên n’đil lướt đh’rứah. Đợ jập đô âng đơơng nắc vêy đhr’nuum màn, vêy a’tứch lâng céh đơơng ta’rí. Apêê đắh đông n’jứih âng đơơng ooy đông n’đil 1,4 tạ lêệ a’ọc, a’vị đêệp, êêng đoọng đông n’đil zêệ cha, vêy a’bạ, búah lâng 60 tước 80 chai búah. Đợ jập đô nâu nắc cắh choom âng đơơng lâng xe, lêy gui đơơng zêng. Tu bêl ahay zr’nắh k’đhạp, manứih Sán Chỉ cắh vêy ắt cóh đồng bằng nắc cóh crâng dading, nắc lêy gui đơơng, oó đơơng lâng xe.

Ra’diu t’ngay t’tưn, c’bhúh đông n’jứih âng t’coóh lướt prá xay lâng 2 anhi âng đơơng chô ma’mai nắc lướt pay đơơng chô. Truíh c’lâng lướt, lướt vốch zâp đhị poong, acoon tâm, manứih lướt prá xay bha’lâng nắc glâm lướt zâp đồng xu đoọng câl c’lâng, t’mứt lơi a’bhưi a’lụ đoọng ha n’đil nâu lướt vốch. T’coóh Lý Văn Mạc đoọng năl:

Bêl chô tước đông n’jứih, n’đil nâu nắc đh’rứah lâng pr’zợc cắh vêy moót luôn ooy đông n’jứih, nắc ắt pazưm cóh ngoai. Apêê đắh dodong n’jứih nắc k’đươi mưy manứih đơơng a’bạ k’đươi đắh đông n’đil cha, vêy cơnh đâu nắc vêy bhrợ têng liêm xang bhiệc k’đươi apêê đắh đông n’đil moót ooy đông, hadang cắh bơơn lêy n’đil nắc đắh đông n’đil cắh choom moót ooy đông. Apêê pr’zợc nắc cruung đhị n’đil nâu, k’đươi moon cha a’bạ, tr’zêệng chấc lêy n’đil nâu.

T’ngay bhrợ têng bhiệc âng mưy pr’loọng đông manứih Sán Chỉ nắc t’ngay bhui har zr’nưm âng vel bhươl. Hi’dưm mị đắh đông n’đil n’jứih ắt pazưm đh’rứah prá xay hơnh déh ma’mai, xa’xao. Đợ cr’liêng pr’hát cơnh râu hơnh déh, pa’gơi boọp p’rá liêm chr’nắp đoọng ha nhi diịc điêl ma mung k’bhộ ngăn, xang nặc moon p’too lêy chắp kiêng đh’rứah. Apêê ặt hát toong r’dưm bhrợ p’cắh râu liêm ta’níh âng zâp ngai đoọng ha diịc điêl ắt mamung pr’ắt tr’mung t’mêê./.

 Tìm hiểu Văn hóa các dân tộc                                 

                                TỤC CƯỚI HỎI CỦA NGƯỜI SÁN CHỈ

                                                                                                                   (Lan Anh VOV5)

Một trong những nét văn hóa độc đáo được người Sán Chỉ ở tỉnh Bắc Giang lưu giữ là tục cưới hỏi. Đó là những nghi thức riêng được thực hiện theo tập quán của dân tộc để mỗi đôi trai gái tạo lập nên một gia đình mới. Bài viết của phóng viên Lan Anh giới thiệu về tục cưới hỏi đặc sắc của người Sán Chỉ ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.

# Trước khi tới hôn nhân, người Sán Chỉ thực hiện trang trọng các nghi lễ như: dạm ngõ, so mệnh, ăn hỏi, thách cưới, dẫn cưới và đón dâu, trong đó lễ ăn hỏi hay còn gọi là lễ đặt gánh là một nghi lễ độc đáo. Nghi lễ này thường được tổ chức vào mùa xuân hay vào dịp nông nhàn và được thực hiện sau những nghi thức dạm ngõ, so mệnh, thách cưới. 

    Nhà trai hát thua nhà gái, phải chịu phạt đổ sàng rượu lên đầu mới được bước vào nhà.

Người Sán Chỉ thường chọn ngày mùng 1 đầu tháng hoặc ngày 15 làm thủ tục ăn hỏi. Nghi thức lễ ăn hỏi ở nhà gái diễn ra khá đơn giản, mục đích là đẻ hai họ nhà trai và nhà gái bàn bạc và quyết định đồ sính lễ cho ngày cưới. Ngày ăn hỏi, nhà trai cử đại ông mối và 4 thanh niên phụ lễ mang đồ lễ đến nhà gái để xin đặt gánh. Ông mối được gia đình người Sán Chỉ lựa chọn phải là người khác họ tộc, là người chủ gia đình, còn đủ đôi, con cái đông đúc, được mọi người tôn trọng, kính nể, thạo ăn nói, biết nhiều về phong tục, tập quán dân tộc. nét độc đáo trong lễ ăn hỏi của dân tộc Sán Chí là cuộc thi hát đối giữa nhà gái và nhà trai. Nhà trai muốn vào được trong nhà phải hát với nhà gái, bao giờ thắng thì mới được vào nhà, nếu nhà trai hát thua nhà gái thì sẽ phải chịu phạt uống rượu, không uống được thì chịu đổ lên đầu.

Khi mọi thủ tục trong lễ ăn hỏi đã xong, trước khi rời khỏi nhà gái, mỗi thành viên trong đoàn ăn hỏi, trừ ông mối đều được quệt nhọ vào mặt để đi đường gặp nhiều may mắn và ma quỷ không nhận ra. Bà Lý Thị Năm ở xã Kiên Lao, huyện Lục Ngạn, cho biết sau lễ đặt gánh là thời kỳ ăn giá bạc, tức là thời kỳ hai họ đi lại và đôi trai gái tìm hiểu về nhau. Thời gian này có thể kéo dài từ 1 đến 3 năm.

"Như bản thân tôi, ăn hỏi xong đúng 3 năm mới được tổ chức cưới. Trong 3 năm ấy, ông ấy đi học còn mình ở nhà. Ai ở nhà người đó. Đến năm tôi 20 tuổi mới tổ chức cưới. Việc này cũng nhằm thể hiện là mình đã được họ đã ngắm rồi thì không nhà nào được ngó vào nữa và phần nữa cũng để mình phát triển trưởng thành" 

                                                     Ông mối bày lễ xin phép nhà gái.

Khác với nhiều dân tộc, người Sán Chỉ ở huyện Lục Ngạn không thách cưới bằng quần áo cho con gái mình mà số quần áo ấy do cô gái tự trồng bông dệt vải, may vá trong ba năm chờ đợi ngày cưới. Trước lễ cưới một tháng, phía nhà gái lần lượt các gia đình cô dì chú bác ruột làm cơm mời cô gái đến liên hoan chia tay trước khi về nhà chồng. Buổi gặp gỡ này cũng là dịp người lớn tuổi dặn dò cô gái rất nhiều điều khi về nhà chồng như phải yêu thương chồng con, chăm chỉ lao động, lễ độ với gia đình chồng, không được ngồi ở cửa, không được ăn mặc hở hang, ngủ trưa cũng phải ngủ trong buồng, không được ngủ ở ngoài nhà.

Trước ngày cưới một hôm, nhà trai mang các đồ dẫn lễ sang nhà gái để nhà gái làm cỗ mời họ hàng, bạn bè. Sau khi giao đủ lễ vật cho nhà gái, đoàn dẫn lễ về ngay, không ăn uống và không ngủ lại, nên nếu nhà gái ở xa, nhà trai phải đi thật sớm và chuẩn bị đồ ăn đường cho những người mang lễ. Ông Lý Văn Mạc, trưởng thôn Họ, xã Kiên Lao, cho biết, buổi chiều cùng ngày, nhà trai cử đoàn đến nhà gái để xin dâu:

 "Họ nhà trai đi đón dâu bên họ nhà gái gồm có một ông mối và hai đứa bé gái đi cùng. Đồ lễ mang theo có chăn màn, có con gà và dắt theo con trâu. Họ nhà trai mang sang họ nhà gái 1,4 tạ thịt lợn, 1 gánh nếp tẻ, 1 gánh gạo tẻ để nhà gái nấu ăn, có trầu cau, rượu là 60 đến 80 chai rượu. Lễ vật phải gánh chứ không chở bằng xe máy. Vì ngày xưa lúc khó khăn, người Sán Chỉ không ở đồng bằng mà ở khe núi nên phải gánh lấy chứ xe máy không đi được"

 Sáng hôm sau, đoàn nhà trai do ông mối và hai phù dâu lại sang đón dâu. Trên đường đi, qua mỗi cây cầu, con suối, ông mối tự tay vứt các đồng xu để mua đường, xua đuổi ma quỷ cho cô gái tự đi qua. Ông Lý Văn Mạc cho biết

Khi về đến nhà trai, cô dâu cùng bạn bè không vào nhà trai ngay mà quây quần đứng ở phía ngoài. Họ nhà trai sẽ cử một người mang trầu câu ra mời họ nhà gái nhưng với điều kiện phải tìm được cô dâu thì bạn bè của cô dâu mới nhận miếng trầu cau thì thủ tục mới hoàn thành nhiệm vụ mời họ nhà gái vào nhà chứ không tìm thấy cô dâu thì nhà gái nhất quyết không vào nhà. Cô dâu bị bạn bè quây tròn, người mời trầu cau thì phải tranh mời tìm bằng được cô dâu.

        ...và quệt nhọ đen vào má các thành viên trong đoàn nhà trai, cầu may mắn và trừ ma quỷ.

Ngày cưới của một gia đình người Sán Chỉ cũng là ngày vui chung của cả thôn. Tối đến trai gái quây quần hát đối đáp mừng cô dâu chú rể. Tiếng hát lúc rộn ràng như lời chúc đôi vợ chồng trẻ trăm năm hạnh phúc, rồi lúc thì thủ thỉ như lời tâm tình dặn dò họ hãy yêu thương nhau, sống vẹn nghĩa trọn tình. Tiếng hát kéo dài cả đêm thể hiện sự chân tình của tất cả mọi người dành cho đôi vợ chồng trẻ bước vào cuộc sống mới.