Rông âng apêê acoon cóh Tây Nguyên moon za zum lâng âng ma nứih Xơ Đăng moon la lay, bơơn lêy nắc muy c’léh văn hóa liêm pr’hay âng đhăm k’tiếc n’nâu. Cơnh lâng đha nuôr apêê acoon cóh Tây Nguyên, Rông vêy chrnắp nắc đhị ma bhuy ma dang, lâng nắc đoo pr’cắh chr’nắp âng vel bhươl. Rông âng ma nứih Xơ Đăng  nắc đoo đhr’nong đh’rơơng bhứah ga mắc, bh’bhung dal, lêy  tơợ ch’ngai cơnh pla chung c’đhâng ta toon dal zông, dzoọng đhị m’pâng vel.

“Đong Rông nắc đhị ặt bhrợ za zum âng vel bhươl, tơợ t’ngay bhiệc bhan ga mắc k’tứi, đha nuôr zêng bha bhụ dhị đong Rông đoọng dhd’rứah bhrợ têng. Rông bơơn zấp ngai cóh vel đh’rứah bhrợ têng,  pác k’đươi zấp ngai, zấp c’bhúh muy bh’rợ. Rông bêl ahay bơơn cha pợ lâng ha la, plăng, bhrợ z’đêr lâng p’oo, ra dzul.... Nâu câi vêy choom cha pợ lâng tôn”. A noo A Pháo, Chủ tịch chr’val Đăk An, chr’hoong Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum đoọng năl.

Đhăm đhị ta bhrợ Rông nắc t’coóh vel chơớih pay lâng buôn ta bhrợ đhị dal, đh’hi đhí. Rông bơơn chóh bhrợ đhị đoọng buôn choom ch’lang lêy tơợ ch’ngai, n’đhang cắh choom ặt đhị tơợp cắh cậ x’ría vel. Bh’rợ chóh bhrợ Rông xơợng đươi liêm apêê đhr’niêng bh’rợ âng vel lâng vêy chr’nắp tước a bhô dang. Ting đhr’niêng bh’rợ, t’coóh vel vêy xay trúih xa nay chóh bhrợ Rông đoọng ha zấp ngai cóh vel l’lăm 1 c’moo đoọng ra văng tr’ma, xnag nnắc bhuốih plêêng k’tiếc đoọng nhăn zước đoọng ha vel chọh bhrợ. T’coóh vel nắc ma nứih đương ch’mêệt lêy, k’đhợợng xay vel bhươl đoọng k’đhơợng nhâm râu liêm choom ting cơnh bh’rợ xa  nay ty đanh, pác k’đươi bh’rợ tr’nêng đoọng ha zấp ngai chroi đoọng c’rơ bh’rợ, chơớc lêy tr’mam, cr’van.

  Rông âng ma nứih Xơ Đăng vêy tơợ 8-10 tnoọl ga mắc, nắc cr’đơơng ting pậ tứi âng đong. C’bhúh t’noọl bơơn p’têệt pa zum dhd’rứah lâng apêê a door, n’loong, đợ apêê a door bơơn ra pặ ma mơ dưr váih muy đh’rơơng đoọng cha glớ đh’rơơng đong. T’noọl gr’mâng p’têệt lâng t’noọl k’tứi lâng apêê coong. T’coóh A Phâng, chr’val Đắk An, chr’hoong Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum đoọng năl: Cơnh lâng đha nuôr Xơ Đăng, đhr’nong Rông choom dal,  tu cơnh đêếc nắc vêy k’rong pa zêng đợ ma bhuy âng plêêng k’tiếc. Ting đha nuôr Xơ Đăng moon, Rông nắc poong p’têệt acoon ma nứih lâng a bhô dang, năc đhị pa zum lâng pa gơi đớc cr’noọ cr’niêng bhlưa acoon ma nứih lâng apêê a bhô dang:

“Chóh rông cóh đâu nắc a zi  vêy chơớc lêy đợ n’loong ga mắc, vil. Zấp râu cắh choom đươi đinh đoọng bhrợ đong, nắc zêng chọ lâng c’rêê. Năc muy t’coóh vel lâng apêê ga rứa t’ha  vêy bơơn năl cơnh bhrợ, chọ lâng k’đhợơng xay moon a coon a chau. Chóh c’đhâng đong nắc muy vêy pân jứih pân conh, tu pân jứih choom dzoóc ooy dal. Bêl đong âi c’đhâng xang, nắc vêy tước bh’rợ âng pân đil pân căn lướt pay ha la phiu, chọ đợ apêê ta clắh đoọng cha pợ Rông. Bêl a hay nắc bhrợ đanh dâng 1 c’xêê, nắc vêy xang”. T’coóh A Phâng moon.

Léh đong Rông âng ma  nứih Xơ Đăng buôn  bhrợ lâng pr’naach p’oo. Đợ p’oo bơơn đha nuôr tếch dal crêê mơ bhứah âng léh đong, xang n’nắc k’chêếh lâng lương ooy léh đong. Z’đêr bhrợ lâng t’clắh n’loong k’tứi, bhrợ c’đhâng pa cạch ga ving toor apêê t’noọl đong. P’loong âng Rông ta hơ ooy n’đắh loom, đhị vêy tang bhứah. Ha dợ p’rang a loong bơơn bhrợ lâng 1 p’nong n’loong ga mắc. Rông âng ma nứih Xơ Đăng vêy pr’đợợ pa zêng bơr zr’múh, bơơn cha pợ lâng plăng cắh cậ ha la phiu chọ pr’nó k’tứi đớc ting tnooi pa cạch, bọ t’gơn tước p’bhung.

“Ha dang vel bhươl rup ma nứih nắc bhrợ Rông ga mắc, ha hắt nắc bhrợ k’tứi. Bêl chóh bhrợ Rông nắc p’ghít lêy tước dal lâng bhứah âng Rông. Bơr râu đâu choom ma mơ. Đhị ma bhuy chr’nắp bhlâng nắc đhị bhuốih cáih. Nâu câi nắc vêy pa pan bha nuốih, bêl a hay taanh lâng ra dzul đớc cóh t’noọl Rông, cha zấp râu công t’moọt ooy đêếc m’bứi, lêy cơnh bhuốih a bhô dang”. T’coóh A Phâng, chr’val Đắk An, chr’hoong Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum đoọng năl p’xoọng.

Cóh Rông buôn váih c’bhúh tr’ngâl n’loong lâng dôông c’bhúh c’bhêy vêy x’rắ, cắh cậ x’rá pô pơlang, a chịm, c’nuung ha roong.... Đha nuôr Xơ Đăng nắc đươi pêê râu pr’hoọm bhoóc, tăm lâng bhrôông đoọng pa chăm cóh đong Rông. Ting cơnh đha nuôr pr’hoọm tăm choom prúh lơi a bhuy a lụ, pr’hoọm bhoóc pa cắh loom liêm mrcơnh lâng bhrôông nắc pa cắh râu choom bơơn bhrợ. Cóh zấp đong Rông zêng vêy đhị ma bhưy chr’nắp đoọng bhuốih apêê a đhắh dzăm, vêy bêl nắc đhêêng văng đớc muy bêệ ch’píah, c’cọ đhêl, a cọ t’rí... cóh đông Rông, bấc vel bhươl dôông đớc cha nụp, tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh, cờ k’tiếc k’ruung. Cắh muy nắc đhị bha bhụ ặt, bhrợ têng, Rông dzợ nắc đhị đha nuôr Xơ Đăng zư đớc, pa dưr đợ râu chr’nắp văn hóa  ty đanh, bh;rợ tr’nêng âng acoon cóh đay./.

Độc đáo những ngôi nhà Rông của đồng bào dân tộc Xơ Đăng

                                            (Vĩnh Phong)

Đến với đồng bào dân tộc Xơ Đăng ở Tây Nguyên, ấn tượng nhất đối với du khách là ngôi nhà Rông cao lớn, nằm ở trung tâm của mỗi buôn làng. Không chỉ độc đáo trong kiến trúc, nhà Rông còn không gian linh thiêng của buôn làng Xơ Đăng. 

Nhà Rông của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên nói chung và của người Xơ Đăng nói riêng, được coi một biểu tượng văn hóa đặc sắc của vùng đất này. Với đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, nhà Rông có vai trò trung tâm tín ngưỡng, văn hóa và là bộ mặt của cả buôn làng. Nhà Rông của người Xơ Ðăng là ngôi nhà sàn rộng, mái cao, nhìn từ xa như lưỡi rìu dựng ngược cao vút, đứng sừng sững giữa buôn làng.

“Nhà Rông là nơi sinh hoạt cộng đồng của cả buôn làng, từ ngày hội, ngày lễ lớn, dân làng đều tập trung ỏ nhà Rông để cùng tổ chức. Nhà Rông được mọi người trong buôn làng cùng nhau xây dựng, phân công nhau mỗi người, mỗi tổ một công việc. Nhà Rông xưa được lợp bằng lá, cỏ tranh, dựng vách bằng nứa… giờ có thể lợp tôn”. Anh A Pháo, Chủ tịch xã Đak Ang, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum, cho biết.

Vị trí đất dựng nhà Rông do Già làng chọn và thường ở chỗ đất cao, thoáng mát. Nhà Rông được dựng ở vị trí để có thể nhìn thấy từ xa nhưng tuyệt đối không được nằm ở đầu hay cuối làng. Quy trình dựng nhà Rông tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của cộng đồng buôn làng và chứa đựng nhiều yếu tố tâm linh. Theo phong tục, Già làng sẽ thông báo quyết định làm nhà Rông cho tất cả thành viên trong làng trước một năm để chuẩn bị vật liệu, sau đó làm lễ cúng trời đất để xin phép cho dân làng dựng nhà. Già làng là người trực tiếp giám sát, chỉ huy dân làng để đảm bảo hiệu quả thẩm mỹ theo kiến trúc truyền thống, phân công trách nhiệm cho từng hộ dân đóng góp công sức, tìm vật liệu và tiền của.

Nhà Rông của người Xơ Đăng có từ 8 đến 10 trụ chính, tùy theo kích thước của ngôi nhà. Hệ thống cột được kết nối với nhau bằng các cây “dầm” (đà) gỗ, những cây đà được bố trí ngang nhau thành một mặt phẳng để làm bệ đỡ cho sàn nhà. Cột chính kết nối với cột phụ bằng các kèo. Ông A Phâng, xã Đăk Ang, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum, cho biết: Đối với đồng bào Xơ Đăng, ngôi nhà Rông phải cao, vươn lên trời bởi như vậy mới hội tụ được khí thiêng của trời đất. Đồng bào Xơ Đăng quan niệm nhà Rông là cầu nối giữa con người với vũ trụ, là nơi giao hòa và gửi gắm niềm tin giữa con người với các vị thần linh:

“Dựng nhà Rông ở đây thì chúng tôi sẽ đi tìm những cây gỗ lớn, tròn. Tất cả không dùng đinh để dựng nhà mà đều buộc bằng mây. Chỉ Già làng và những người cao tuổi mới biết cách thiết kế, cách buộc và chỉ đạo con cháu. Dựng nhà chỉ có người đàn ông làm vì đàn ông leo trèo được. Khi nhà đã dựng xong thì mới đến việc của người phụ nữ đi lấy lá mây, buộc thành những tấm, để lợp nhà Rông. Ngày xưa thì làm khoảng hơn 1 tháng thì xong một nhà Rông”. Ông A Phâng cho biết.

Sàn nhà Rông của người Xơ Đăng thường làm bằng cây lồ ô. Những cây lồ ô được đồng bào chặt dài đúng bằng chiều dài của ngôi nhà, sau đó đập dập và trải ra thành sàn nhà. Vách nhà làm bằng những tấm gỗ xẻ mỏng, đóng dựng đứng sát vào nhau bao quanh hàng cột xung quanh ngôi nhà. Cửa của nhà Rông mở về phía trước, nơi có sân rộng. Cầu thang lên xuống nhà được làm bằng một thân gỗ to. Nhà Rông của người Xơ Đăng có kết cấu gồm hai mái chính, lợp bằng cỏ tranh hay lá mây bó nhỏ đặt sát vào nhau theo từng hàng, xếp dần lên trên đỉnh.

“Nếu buôn làng đông người thì sẽ làm nhà Rông to, còn ít sẽ làm nhỏ. Khi dựng nhà Rông phải chú ý chiều cao và chiều dài, hai cái này phải cân bằng. Nơi linh thiêng nhất là nơi thờ cúng. Giờ thì có bàn thờ, ngày xưa là đan cái rổ, đặt ỏ cột nhà Rông, bất kỳ ăn gì cũng bỏ vào đó một ít, coi như là cúng tổ tiên”. Ông A Phâng, xã Đăk Ang, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum, cho biết thêm.

Trong nhà Rông thường có những pho tượng gỗ và treo các tấm phù điêu có hoa văn, hoạt tiết hình hoa pơ lang, con chim, bông lúa… Đồng bào Xơ Đăng chỉ sử dụng ba màu là trắng, đen và đỏ để trang trí trong nhà Rông Màu. Quan niệm của đồng bào là màu đen sẽ xua đuổi ma quỷ, màu trắng thể hiện tấm lòng chung thủy và màu đỏ thể hiện cho chiến thắng. Trong mỗi nhà Rông đều có một nơi thiêng liêng để thờ các vật thiêng, có khi chỉ là một con dao, hòn đá, chiếc sừng trâu... Trong nhà Rông, nhiều buôn làng treo ảnh, tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh, cờ Tổ quốc. Không chỉ là nơi tụ họp, sinh hoạt, nhà Rông còn là nơi đồng bào Xơ Đăng gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, tín ngưỡng của dân tộc mình./.