Tơợ trung tâm thành phố Đà Nẵng, truih c’lâng lươt ooy Hùng Sơn zi lâh bâc đhị c’năt c’lâng j’đâc vịng, lươt zi lâh đợ vêêl đông lâng crâng k’coong pr’têêt pa zưm. Ting lươt moot đhộ lâh, c’lâng lươt ting zr’năh k’đhạp lâh mơ.

Râu chr’năp pr’hay âng truih c’lâng lươt nâu năc đhị zr’lụ crâng h’nghêê ga măc đanh đhị zr’lụ da ding k’coong, coh zr’lụ crâng a’bhưy dzợ zư đợc cơnh ahay. Ting cơnh zâp tư liệu ơy moon, zr’lụ crâng h’nghêê coh A Xan - Tr’hy lăm ahay, xoọc đâu năc coh vêêl đông chr’val Hùng Sơn xang bêl ra pặ hành chính, ăt đhị dal k’dâng 1.500m ting lêy lâng đac biển, lâng zr’lụ clung k’ha riêng hecta đh’rưah lâng kr’bhâu t’nơơm h’nghêê dưr vaih ga măc liêm. Crâng vêy 725 tơơm h’nghêê ta moon năc T’nơơm k’cir Việt Nam; bâc t’nơơm ơy vaih k’dâng 300 c’moo tươc lâh 1.000 c’moo, lâh mơ năc vêy đhị ta moon lâh 1.800 c’moo.

Đhị zr’lụ crâng h’nghêê coh chr’val Hùng Sơn bhrợ pr’hay chr’năp lâh mơ tu râu bhưah ga măc lâng dưr chặt vaih mưy đhị bha nụ n’loong chr’năp. Bâc đoo tơơm ga măc mơ 1m tươc lâh 2m, riah ga măc dưr n’leh coh piing k’tiêc, coh bha lâng zêng vêy boọ vaih ma liịc lâng đoong ga măc bhưah bhlâng. Bha lâng ga măc bhlâng ơy ta moon vêy ga măc mơ 2,5m, dal 22m, bha lâng đoo bâc ngai ga vặt vêy bh’luuch. Đợ râu chr’năp liêm nâu năc bhrợ pa dưr mưy đhị crâng h’nghêê ta moon cơnh “mưy đhị k’tiêc h’nghêê” coh crâng k’coong miền Trung.

Râu k’rang moon lâh mơ đhị đâu, năc đoo vêy bâc tơơm h’nghêê ga măc đanh căh mưy vêy xrặ đợc số, cha groong lâng bhrợ bha ar pa tơ k’đhơợng zư năc dzợ vêy đhanuôr coh vêêl đông moon lâng đợ pr’đợc lalay ting pr’dzoọng, đhị ăt căh cậ xa nay t’ruih ooy zâp đoo t’nơơm. Râu pr’đợc nâu căh mưy bh’rợ hành chính, năc bhrợ p’căh liêm ghit râu lêy chăp lâng cr’noọ bh’rợ zư lêy âng đhanuôr lâng zâp “t’nơơm k’cir” coh crâng. Lâng đhanuôr zr’lụ k’coong ch’ngai, zâp đoo bha lâng h’nghêê ga măc căh nặc mưy bha lâng n’loong chr’năp, năc dzợ mưy râu cr’noọ chr’năp bêl ahay âng crâng k’coong, âng vêêl đông lâng âng bâc lang đhanuôr ăt ma mung g’nưm coh crâng, zư lêy crâng.

Đợ bha lâng ga măc coh crâng năc đhanuôr hay liêm ghit đhị ăt, pr’dzoọng lâng đợc ting đh’nơc lalay đoọng buôn năl bêl lươt ooy crâng. “Đhanuôr coh đâu căh vêy lêy h’nghêê cơnh mưy râu n’loong cơnh n’loong lơơng, năc lêy cơnh crâng ma bhưy chr’năp, năc đhị tu đac, đhị riah đoọng zư lêy k’tiêc, zư lêy vêêl đông. Bâc tơơm ga măc, đhanuôr buôn đợc lâng pr’đợc ting pr’dzoọng bha lâng căh cậ đhị âng đoo dưr vaih đoọng buôn hay, buôn xay moon đh’rưah zư lêy”.

Căh mưy chr’năp đoọng zư lêy, crâng h’nghêê coh chr’val k’noong k’tiêc Hùng Sơn dzợ xoọc bhrợ c’lâng pa dưr pa xơc du lịch coh da ding k’coong Đà Nẵng. Đợ c’moo đăn đâu, ting t’ngay ting vêy bâc apêê ta mooi lươt lêy cho ơh coh crâng k’coong lâng châc lêy năl ooy đăh văn hoá coh vêêl đông. Ting c’lâng bh’rợ nâu, Hùng Sơn ta lêy năc đhị lêy chô chi ơh vêy bâc râu liêm chr’năp đươi vêy zư đợc crâng k’coong lâng pr’ăt tr’mung cơnh ty ahay.

Crâng h’nghêê Hùng Sơn căh nặc mưy đhị lêy chô chi ơh, năc dzợ pr’đươi cr’van chr’năp đanh đươnh ooy truih c’lâng pa dưr pa xơc du lịch sinh thái pa zưm lâng zư lêy crâng k’coong âng thành phố Đà Nẵng. Bhiệc pa dưr râu chr’năp liêm âng zr’lụ crâng nâu xoọc vêy bơơn chính quyền vêêl đông lêy bhrợ liêm ghit, lêy cha mêêt đợ mơ ta mooi, zư lêy liêm nhâm zr’lụ đâu lâng đoọng bh’rợ liêm ghit lâh mơ đoọng ha đhanuôr coh vêêl đông k’đhơợng zư lâng lêy bhrợ.

Đhị râu pa dưr pa xơc đơơh âng đô thị, đợ đhăm crâng h’nghêê coh chr’val Hùng Sơn xoọc dưr n’leh vaih mưy đhị zr’lụ chr’năp liêm, đhị zư đợc căh mưy râu chr’năp liêm lalay năc dzợ zêng đợ râu cr’noọ pr’chăp âng crâng k’coong coh đâu. Bhiệc zư lêy lâng lêy bhrợ liêm choom đhị zr’lụ crâng h’nghêê căh mưy chr’năp pa dưr pa xơc du lịch, năc dzợ zư lêy mưy râu chr’năp liêm ơy vaih chr’năp đoọng ha zâp lang ha y chroo./.

Khám phá rừng pơ mu - 'Di sản sống' nơi phía Tây Đà Nẵng

Nằm ở vùng núi cao phía Tây thành phố Đà Nẵng, rừng pơ mu tại xã Hùng Sơn đang dần trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thiên nhiên và du lịch trải nghiệm. Không chỉ mang giá trị cảnh quan, quần thể rừng pơ mu nơi đây còn được xem là một “di sản sống” của đại ngàn, hội tụ nhiều giá trị về đa dạng sinh học, văn hóa bản địa và tiềm năng phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Từ trung tâm thành phố Đà Nẵng, hành trình đến Hùng Sơn kéo dài qua nhiều tuyến đường đèo dốc, băng qua những bản làng và các dải rừng tự nhiên nối tiếp nhau. Càng đi sâu, địa hình càng trở nên hiểm trở.

Điểm nhấn đặc biệt của hành trình là quần thể pơ mu cổ thụ phân bố trên khu vực núi cao, thuộc vùng rừng tự nhiên còn giữ được khá nguyên vẹn. Theo các tư liệu đã công bố, khu vực rừng pơ mu ở vùng Axan - Tr’hy cũ, nay thuộc địa bàn xã Hùng Sơn sau sắp xếp đơn vị hành chính, nằm ở độ cao khoảng 1.500 m so với mực nước biển, với vùng lõi hàng trăm ha và hàng nghìn cây pơ mu sinh trưởng tự nhiên. Rừng có 725 cây pơ mu đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam; nhiều cây có tuổi đời từ khoảng 300 năm đến hơn 1.000 năm, thậm chí có nguồn ghi nhận lên đến 1.800 năm.

Không gian rừng pơ mu ở xã Hùng Sơn tạo ấn tượng mạnh bởi quy mô và cấu trúc hiếm có của một quần thể gỗ quý. Nhiều cây có đường kính thân từ 1m đến hơn 2m, rễ nổi lớn, thân phủ rêu dày và tán cây vươn cao giữa nhiều tầng sinh thái rừng. Cây lớn nhất từng được ghi nhận có đường kính khoảng 2,5 m, cao 22 m, thân cây lớn đến mức nhiều người ôm mới xuể. Chính quy mô này đã tạo nên một quần thể pơ mu được ví như “vương quốc pơ mu” giữa đại ngàn miền Trung.

Điều đáng chú ý là tại đây, nhiều cây pơ mu cổ thụ không chỉ được đánh số, khoanh vùng và lập hồ sơ quản lý mà còn được người dân địa phương gọi bằng những tên riêng theo hình dáng, vị trí hoặc câu chuyện gắn với từng cây. Cách gọi ấy không mang tính hành chính, nhưng thể hiện rõ thái độ trân trọng và ý thức gìn giữ của cộng đồng đối với từng “cá thể di sản” trong rừng. Với người dân vùng cao, mỗi cây pơ mu lớn không đơn thuần là một thân gỗ quý, mà là một phần ký ức của núi rừng, của bản làng và của nhiều thế hệ cư dân sống dựa vào rừng, giữ rừng.

Những cây lớn trong rừng thường được người dân nhớ rất rõ vị trí, hình dáng và gọi theo cách riêng để dễ nhận biết khi đi rừng. “Người dân ở đây không nhìn pơ mu như một loại thực vật thông thường, mà coi đó là rừng thiêng, là nguồn nước, là cái gốc để giữ đất, giữ bản làng. Nhiều cây lớn, người dân quen gọi tên theo dáng cây hoặc nơi nó đứng để dễ nhớ, dễ bảo nhau cùng giữ”.

Không chỉ có giá trị bảo tồn, rừng pơ mu ở xã biên giới Hùng Sơn còn đang mở ra hướng phát triển mới cho du lịch miền núi Đà Nẵng. Những năm gần đây, ngày càng có nhiều nhóm du khách lựa chọn các cung đường trekking, trải nghiệm thiên nhiên và tìm hiểu văn hóa bản địa thay cho các loại hình tham quan ngắn ngày. Trong xu hướng đó, Hùng Sơn được xem là điểm đến có nhiều lợi thế nhờ giữ được vẻ nguyên sơ của rừng và không gian sinh thái đặc trưng.

Rừng pơ mu Hùng Sơn không chỉ là một điểm đến để tham quan, mà còn là tài nguyên có giá trị lâu dài trong chiến lược phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên của thành phố Đà Nẵng. Việc phát huy giá trị của khu rừng này đang được chính quyền địa phương quy hoạch bài bản, kiểm soát số lượng khách, bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi và trao vai trò rõ hơn cho cộng đồng địa phương trong quản lý và khai thác.

 Giữa nhịp phát triển nhanh của đô thị, những cánh rừng pơ mu ở xã Hùng Sơn hiện diện như một khoảng xanh quý giá, nơi lưu giữ không chỉ hệ sinh thái đặc hữu mà còn cả ký ức của đại ngàn. Việc bảo tồn và khai thác hợp lý quần thể rừng pơ mu không chỉ mang ý nghĩa phát triển du lịch, mà còn là cách gìn giữ một giá trị tự nhiên đặc biệt cho các thế hệ mai sau./.