Coh đâu vêy bấc ngai đớc năc “Cr’noon âng đhâl” tu vêy bấc pa bhlâng công trình chr’năp liêm cơnh bảo tàng đhâl. Xoọc đâu cr’noon n’nâu dzợ bấc c’leh âng giếng đhâl ty, c’lâng đhâl, g’roong đhâl, z’đâr đhâl căh cậ pazêng đhr’nong đong đhâl ty đanh. Cr’noon âng đhâl xoọc t’pâh bấc bhlâng ta mooi tước la lêy lâng rau chr’năp liêm la lay lâng dưr vaih zr’lụ tước la lêy t’mêê coh c’lâng bh’rợ chêêc n’năl cruung k’tiếc Phú Yên ty ahay.

Doọ ng’câl vé bêl ng’moót, năc muy đhâl chăng a năm, đhơ đhơ ngai bêl tước ooy cruung Đá Đĩa lướt z’lâh cr’noon anag đhâl vêy pr’đớc Phú Hạnh. Đăn đâu, cr’noon tr’haanh coh mạng lâng t’pâh bâc ta mooi tơợ ch’ngai đăn tước lêy zr’lụ đhâl n’nâu. Coh đâu năc căh muy cruung k’tiếc liêm pr’hay, năc dzợ ha âu đớc c’leh ty đanh ahay. Rau chr’năp bhlâng năc coh cr’noon n’nâu dzợ vêy giếng đác ty lâng đhâl ta luôn bing đác lâng ch’ngaách pa bhlâng. Manuyh bhrợ bh’rợ pa chăp ch’mêệt lêy lịch sử văn hoá Nguyễn Danh Hạnh bêl lươt ch’mêệt lêy pazêng c’kir đhâl âng cr’noon Phú Hạnh xay truih ooy pazêng giếng đhâl ty:“Tơợ bh’rợ ch’mêệt lêy, azi bơơn n’năl giếng n’nâu vêy ta bhrợ coh 200 c’moo ahay. Ting cơnh acu năc ng’zư lêy đoọng ha lang ha y chroo chêêc n’năl ghít lâh mơ ooy muy lang lịch sử âng k’conh pa bhướp ting n’năc năc dzợ xay bhrợ ha bh’rợ pa dưr du lịch”.

Đh’rưah lâng giếng đhâl, cr’noon Phú Hạnh dzợ t’pâh ta mooi tu vêy c’lâng đhâl truih gớp ty đanh k’ha riêng c’moo. Đh’rưah lâng n’năc năc g’roong lâng đhâl vêy ta pa chăm lâng bấc rau pô la liêm… Chô ooy Phú Hạnh, bấc ngai c’jệ lêy bêl bơơn lêy đhr’nong đong vêy ta ta ra pặ lâng đhâl, đợ c’rol bh’năn vêy ta bhrợ tơợ đhâl lâng muy đhr’nong đong lâng đhâl. Pazêng rau đêêc năc tr’clai bhrợ t’vaih zr’lụ âng bhươl cr’noon đhâl c’kir.

Coh cr’noon Phú Hạnh vêy muy c’lâng lướt lâng đhâl tước ooy pazêng gớp ty đanh k’đơơng tươc ooy da ding êp vêy ta đớc năc da ding Cổ Thạch. Tơợ da ding n’nâu ch’lang lêy ooy biển năc choom lêy lứch Hòn Yến, vịnh Xuân Đài lâng toor biển da ding Cổ Thạch ghít bhlâng. Công cơnh bấc ta mooi n’lơơng tước ooy cr’noon đhâl Phú Hạnh lâng tươc ooy da ding Cổ Thạch, anoo Nguyễn Chí Tường, ta mooi blo tơợ tỉnh Đồng Nai lâng pr’zớc Nguyễn Hữu Nhân, phường Hoà Hiệp, tỉnh Đắk Lắk lêy pr’hay pa bhlâng:

“Da ding Cổ Thạch liêm pa bhlâng, ngoọ cơnh cruung k’tiếc Châu Âu, acu liêm pr’hay bhlâng năc gơp đhâl vêy apêê ađoo ra pặ ting bha nấc liêm pa bhlâng, acu tước ooy đâu năc la lua doọ bil c’rơ”.

“Acu lêy coh tiktok năc la liêm pa bhlâng năc tươc ooy đâu lêy p’ghit năc acu lêy la lua u liêm, đhâl coh n’dup n’chooh apêê đoo ra pặ liêm pa bhlâng, cruung k’tiếc coh đâu công la liêm”.

Z’lâh n’năl mơ zr’năh k’đhap, liêm pr’hay âng c’xêê c’moo, pazêng công trình đhâl coh cr’noon Phú Hạnh năc dzợ ăt đanh đươnh lâng c’xêê c’moo, bhrợ t’vaih rau la lay đoọng ha bhươl cr’noon. T’cooh Nguyễn Lâu, cr’noon Phú Thạnh, chr’val Tuy An Đông, tỉnh Đắk Lắk bhui har ooy c’kir đhâl dzợ vêy ta zư đớc coh cr’noon đay lâng xoọc vêy ađoo đoọng ta mooi tước lêy đoo bêl blo ooy cr’noon đhâl Phú Hạnh:“Ta mooi tước ooy đâu buôn ta đang moon ooy cu, tước ooy da ding Cổ Thạch apêê ta mooh acu đhâl n’nâu h’cơnh ooy, năc acu công prá xay ooy apêê nâu đoo năc đhâl ty đanh, bêl ahay apêê đoo ra pặ đớc căh vêy xe măng năc công dzợ u griing. Năc cơnh đêêc vêy ta bhrợ tơợ lang ahay tước nâu cơy”.

Bấc zr’lụ coh cr’noon Phú Hạnh xoọc dzơ zư đớc đợ công trình đhâl đh’rưah lâng pr’ăt tr’mông âng đhanuôr. Nâu đoo năc cahư muy bảo tàng đhêl âng plêệng k’tiếc lâng đợ pr’đươi k’ha riêng c’moo ting n’năc năc dzợ cơnh ta la tranh liêm pr’hay pa bhlâng, zooi ta mooi bơơn n’năl lịch sử lâng rau liêm pr’hay dzợ cơnh ty đanh ahay âng muy zr’lụ cruung k’tiếc âng pazêng rau c’kir./.

LÀNG DI SẢN ĐÁ, ĐIỂM ĐẾN MỚI NỔI THU HÚT DU KHÁCH

Tại thôn Phú Hạnh, xã Tuy An Đông,tỉnh Đắk Lắk (trước đây thuộc xã An Ninh Đông, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên) có một ngôi làng cổ hàng trăm năm tuổi. Nơi đây được nhiều người gọi là “Làng của đá” bởi có nhiều công trình độc đáo như một bảo tàng đá thiên nhiên. Hiện ngôi làng này vẫn còn nhiều dấu tích của giếng đá cổ, đường đá, thành đá, bờ tường đá hay những ngôi nhà đá cổ xưa. “Làng của đá” hiện đang thu hút nhiều du khách đến tham quan bởi sự độc đáo riêng có và trở thành điểm đến mới nổi trong hành trình khám phá vùng đất Phú Yên xưa.

Không vé vào cổng, chỉ có không gian của đá và đá, bất kỳ ai khi đến danh thắng gành Đá Đĩa sẽ đi qua ngôi làng của đá mang tên Phú Hạnh. Gần đây, ngôi làng bỗng nổi tiếng trên mạng và thu hút nhiều du khách gần xa đến khám phá những không gian của đá. Nơi đây không chỉ sở hữu cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, mà còn lưu giữ nhiều vết tích xưa cũ. Điều đặc biệt là tại ngôi làng này vẫn còn giữ những giếng đá cổ luôn đầy ăm ắpvàmát ngọt. Nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa Nguyễn Danh Hạnh khi khảo sát về các di sản đá của làng Phú Hạnh đánh giá về các giếng đá cổ:"Qua khảo sát chúng tôi thấy rằng những giếng này nó có ít nhất cách ngày nay khoảng 200 năm. Tôi nghĩ rằng cái đó cần phải bảo tồn để sau này không những chúng ta tìm hiểu thêm về một thời kỳ lịch sử của cha ông mà còn phục vụ phát triển về du lịch".

 Bên cạnh giếng đá, làng Phú Hạnh còn thu hút du khách bởi những con đường đá cổ men theo những hàng duối cổ thụ trăm tuổi. Cùng với đó là những tường rào bằng đá được điểm xuyết bằng những khóm hoa ngũ sắc, hoa sống đời, xương rồng... Về Phú Hạnh, nhiều người từ ngạc nhiên khi tận mắt thấy những ngôi nhà được xếp bằng đá, những chuồng gia súc được làm hoàn toàn từ đá và cả những ngôi mộ đá. Tất cả hòa quyện tạo thành không gian của làng di sản đá.

Ở làng Phú Hạnh có một con đường đá cổ len qua những hàng duối cổ thụ dẫn lên ngọn đồi thấp được gọi là đồi Cổ Thạch. Từ ngọn đồi này hướng mắt ra phía biển có thể ngắm trọn Hòn Yến, vịnh Xuân Đài và bãi biển đồi Cổ Thạch trong tầm mắt. Cũng như nhiều du khách lần đầu đến làng đá Phú Hạnh và lên đồi Cổ Thạch, anh Nguyễn Chí Tường, du khách đến từ tỉnh Đồng Nai và bạn Nguyễn Hữu Nhân, Phường Hoà Hiệp, tỉnh Đắk Lắk cảm thấy rất ấn tượng và thích thú:

"Đồi cổ thạch rất đẹp, cổ kính như Châu Âu, em ấn tượng với hàng đá được người ta xếp thành từng tầng rất cuốn hút, em thấy lên đây rất xứng đáng”.

"Em coi trên tiktok thấy đẹp nên lên coi xem thử thì em thấy nó đẹp thiệt, đá dưới kia người ta sắp xếp đẹp, phong cảnh trên này cũng rất đẹp”.

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, những công trình đá tại làng Phú Hạnh vẫn tồn tại mãi với thời gian, tạo nét riêng cho ngôi làng. Ông Nguyễn Lâu, Thôn Phú Hạnh, xã Tuy An Đông, tỉnh Đắk Lắk rất tự hào về di sản đá vẫn còn lưu giữ lại ở làng mình và hiện ông đang phục vụ du khách tham quan khi đến với làng đá Phú Hạnh:"Khách tới đây thường thường gọi chú, lên đây đồi cổ thach họ hỏi chú đá này là sao, thì chú cũng giới thiệu đây là đá cổ, ngày xưa người ta xếp không có xi măng mà vẫn cứng cáp hết. Hồi đó cấu tạo cho tới hiện giờ luôn”.

Rất nhiều nơi trong làng Phú Hạnh hiện còn lưu giữ những công trình đá gắn liền với đời sống người dân. Đây không chỉ là một bảo tàng đá thiên nhiên với những di vật hàng trăm năm tuổi mà còn là bức tranh thiên nhiên độc đáo, sống động, giúp du khách kết nối với lịch sử và vẻ đẹp nguyên sơ của một vùng đất- vùng đất của những di sản./.