Căh năc đhị tr’lưm âng đhanuôr-zr’lụ đơơng chr’năp văn hóa âng apêê bơơn zư lêy lâng clan bhưah, chợ phiên năc dzợ pa căh bấc rau liêm pr’hay đoọng t’đang t’pâh t’mooi tơợ ch’ngai đăn tước lêy lâng pa dưr muy zr’lụ k’tiếc ngoọ lâh ta lơi

Mường Lựm (nâu kêi năc chr’val Chiềng Hặc, tỉnh Sơn La) coh p’rá Thái năc “Vel ta lơi”, căh cợ “zr’lụ k’tiếc ta lơi”. Apêê t’cooh t’ha truih, coh đâu ơy ta năl năc zr’lụ k’tiếc “ta lơi” coh m’pâng crâng ca coong Tây Bắc, tu zr’lụ t’huung nâu lalâh ch’ngai lâng crâng da ding ga ving zập prang, lướt chô k’đhap k’ra. Ha dợ, Mường Lựm doọ “ta lơi” cơnh đh’nơc năc đoo. Zr’lụ k’tiếc nâu xoọc bơơn pa dưr, đươi vêy tơợ zập c’lâng xa nay lâng cơnh bhrợ ghit liêm âng chính quyền vel đong. Coh đêêc, vêy bhiệc đơơng phiên chợ da ding ca coong Mường Lựm, Chiềng Hặc vaih năc muy pr’đươi văn hóa – du lịch chr’năp lalay.

T’ngay x’rịa tuân, tơợ pazêng tu da ding dzợ boọ đh’luuc nhưr, zập vel bhươl âng chr’val Chiềng Hặc, đhanuôr zập c’bhuh acoon coh Thái, Mông, Dao guy đơơng zập bh’nơơn chr’noh chr’bêệt, bh’năn băn tước chợ phiên Mường Lựm. Coh toor clung đh’hum ha roo t’mêê, năc pazêng pớ ta bhrợ đơơng pr’đhang chr’năp âng da ding ca coong. Năc đoo bh’nơơn âng đhanuôr choh bhrợ, băn rơơi, k’rang lêy, pêêh pay, xang năc bhrợ pa liêm lâng kinh nghiệm tơợ lang a hay… Tu cơnh đêêc, zập đhị ra pặ pa câl pr’đươi căh năc đhị tr’câl tr’bhlêy, năc dzợ đui cơnh muy “zr’lụ t’pêêh”, muy “đhăm ha rêê”, muy đăh pr’ặt tr’mông zập t’ngay âng đhanuôr bơơn đơơng xiêr ooy chợ.

Phiên chợ âng chr’val Chiềng Hặc bhrợ lâng xa nay “Chô ooy zr’lụ k’tiếc pr’hay”, ta bhrợ liêm ta nih, bấc ma nưih pâh lâng bhui har, r’rộ r’răm lâh mơ. Cung năc đhị zr’lụ chợ ơy loih ha dợ bêl đâu năc vêy pa xoọng k’zệt đhị ra pặ pr’đươi đơơng chr’năp lalay âng apêe vel bơơn ta bhrợ pa dưr, ra pặ pa câl zập rau bh’nơơn chr’noh chr’bêệt âng da ding ca coong: tơợ bhơi rơ veh, a pul, a tưch, a’ọc, p’lêê p’coo… T’cooh Sồng A Lâu, ặt vel Dạo, chr’val Chiềng Hặc, xay moon:

“Đơơng pr’đươi ooy phiên chợ cơnh đâu năc pa câl đâh lưch. Vel Dạo choh bấc rau chr’noh, zập đong zêng vêy a bhoo, a tuông, k’đấc, trọong… Nâu kêi vêy phiên chợ cơnh đâu hâng hơnh căh dzợ cơnh, bơơn pa câl lưch đợ bh’nơơn chr’noh âng đhanuôr choh bhrợ. Tơợ đâu cung bơơn pa căh đoọng ha zập ngai năl tước, đoọng apêê câl đươi pr’đươi âng đhanuôr bhrợ têng. Ha dang t’mooi dzợ kiêng câl đơơng chô năc a zi choom pa gơi xe đơơng tước đong apêê câl, căh cợ ship đăh bưu điện cung choom”.

Jưah lâng rau pr’hay âng pleng zăng cha cêệt bêl đâh ra diu đhị da ding ca coong năc dzợ vêy đh’hum yêm âng a vị đêếp, a xiu booh, bánh chưng, lêệ t’priêng… Pazêng rau ch’na pr’dzăm ơy loih coh pr’ặt tr’mông âng đhauôr nâu kêi ơy vaih năc ch’na a yêm k’đhơợng dzung t’mooi ặt cha. Anoo Phạm Quang Trung, blo tơợ Thanh Hóa, g’luh tr’nơợp chơơc năl phiên chợ da ding ca coong nâu, anoo moon:

“Acu kiêng cha đợ rau ch’na đơơng chr’năp yêm âng đhanuôr cơnh đâu. Acu cung vêy câl bấc rau đơơng chô cha lâng cher ha pr’zơc, cơnh rơ veh, a pul… Lướt đhiêr lêy zập đhị ra pặ pa câl, zêng kiêng câl pa lưch, kiêng dzoọng pa prá lâng apêê pa câl”.

Đhị Mường Lựm, chợ phiên năc dzợ đhị pa căh chr’năp văn hóa ty chr’năp âng đhanuôr. Coh tơơm zri lịch sử Nóng Luông (đhị bhrợ t’vaih Chi bộ Đảng tr’nơợp âng chr’hoong Yên Châu ty mọot c’moo 1948), năc đhang âng apêê t’cooh t’ha vr’vai tớt taanh zong, a chuy; apêê a dich năc taanh adin… T’cooh Quàng Văn Quyết, 73 c’moo ặt vel Luông, chr’val Chiềng Hặc, xay moon:

“Tơợ p’niên ơy lêy a ma bhrợ, năc a cu ting pa choom taanh a chuy, a ring… Ha dang azi t’cooh t’ha căh zư pa dưr bh’rợ nâu năc lang t’tun căh choom bhrợ dzợ, bh’rợ tr’nêng âng lang a hay căh dzợ choom zư pa liêm. Nâu kêi, a cu cung t’cooh ặ, acu kiêng pa choom đoọg ha lang p’niên đoọng ha pêê zư pa dưr bh’rợ chr’năp âng lang a hay”.

Tơợ pazêng rau ơy loih coh pr’ặt tr’mông, cơnh: pa nuôl rơ veh, p’nong a tưch, t’la din, pa tước pr’ặt tr’mông bhui har đhị t’ngay bhiệc bhan cloh bánh dày, đánh tu lu… rau coh pr’ặt tr’mông, pa bhrợ ta têng lâng chr’năp văn hóa xoọc bơơn pa căh ta nih liêm đhị phiên chợ zr’lụ da ding ca coong Mường Lựm. Mường Lựm ơy vaih năc đhị pa căh chr’năp văn hóa – du lịch pr’hay, t’vaih c’lâng pa têệt, pa dưr lâng t’pâh zập pr’đơợ k’rong bhrợ đoọng pa dưr du lịch… T’cooh Cao Xuân Dũng, Chủ tịch UBND chr’val Chiềng Hặc, đoọng năl:

“Chr’val ơy pa ghit bhiệc pa dưr pr’đơợ liêm choom âng đhanuôr đhị zập vel bhươl, lêy năc đoo bh’rợ bha lầng lêy tơợp  bhrợ. Tu cơnh đêêc, pazêng bh’rợ nâu ơy chroi k’rong bhrợ têng pazêng c’lâng xa nay, c’lâng t’hước tước đoọng k’rong bhrợ pa dưr pr’ặt tr’mông đhanuôr. Bh’rợ bha lầng năc đoọng pr’ặt tr’mông âng đhanuôr đhị đâu ha dưr, năl zư pa dưr chr’năp văn hóa âng đay vaih năc chr’năp kinh tế. Coh ha y, chr’val lêy bhrợ zập lớp pa choom đoọng ha đhanuôr bơơn năl rau lalay âng đay, vêy chr’năp n’đoo vêy pa chô kinh tế”.

Đhị Mường Lựm, zập zr’lụ ra pặ pr’đươi pa câl, zập bh’nơơn chr’noh chr’bêệt, bh’năn băn, ch’na cha, coh zập xa nay t’ruih âng đhanuôr lâng pazêng tr’pang têy xoọc zư pa dưr bh’rợ ty chr’năp âng ma nưih đay… năc zêng pa căh muy chr’năp âng vel đong xoọc ha dưr tơợ pazêng vêy coh pr’ặt tr’mông zập t’ngay. Phiên chợ đhị “Vel ta lơi” năc căh muy ặt coh cr’noọ pr’chăp dzợ năc ơy pa dưr đoọng đâh vaih năc “zr’lụ hay tước”, muy đhị đương apêê t’mooi zập tơợ kiêng tước zr’lụ da ding ca coong đoọng pâh lêy./.

CHỢ PHIÊN MƯỜNG LỰM, “MIỀN NHỚ THƯƠNG” NƠI VÙNG CAO TÂY BẮC

Từ lâu, chợ phiên đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của bà con vùng cao Mường Lựm, xã Chiềng Hặc, tỉnh Sơn La. Không chỉ là điểm hẹn của đồng bào, nơi bản sắc văn hóa của họ được gìn giữ và lan tỏa, chợ phiên còn là lời mời gọi mộc mạc, để du khách gần xa cùng tới thưởng ngoạn và đánh thức một vùng đất Mường tưởng đã trôi vào quên lãng

Mường Lựm (nay thuộc xã Chiềng Hặc, tỉnh Sơn La) trong tiếng Thái nghĩa là "Mường quên lãng” hay “Vùng đất bị lãng quên". Các bậc cao niên kể rằng, nơi đây từng được mệnh danh là miền đất "ngủ quên" giữa đại ngàn Tây Bắc, vì địa hình thung lũng biệt lập, bao bọc bởi những dãy núi cao và những cánh rừng nguyên sinh trùng điệp. Nhưng, Mường Lựm không “ngủ quên” như tên gọi ấy. Miền đất này đang tiếp tục được đánh thức, bởi những chủ trương, quyết sách và cách làm cụ thể của chính quyền địa phương. Trong đó, việc đưa phiên chợ vùng cao Mường Lựm, Chiềng Hặc trở thành một sản phẩm văn hóa – du lịch đặc trưng.

Ngày cuối tuần, từ trên những đỉnh núi mờ sương, khắp các bản làng của xã Chiềng Hặc, đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Dao gùi đủ loại sản vật đến chợ phiên Mường Lựm. Nép mình bên cánh đồng thơm hương lúa, là những sạp hàng mang đậm bản sắc vùng cao. Đó là thành quả mà bà con tự tay nuôi trồng, chăm sóc, thu hoạch, rồi sơ chế, chế biến bằng những kinh nghiệm bao đời... Vì thế, mỗi gian hàng không chỉ là nơi mua bán, mà còn giống như một “gian bếp”, một “mảnh nương”, một phần cuộc sống thường ngày được đưa xuống phiên chợ.

Phiên chợ do xã Chiềng Hặc tổ chức với chủ đề "Về miền nhớ thương", quy mô hơn, đông vui và rộn ràng hơn. Vẫn ở khu chợ quen thuộc nhưng dịp này có thêm hàng chục gian hàng mang sắc màu riêng của các bản được dựng lên, bày bán đủ loại nông sản của miền núi: từ rau xanh, củ, quả, lợn, gà... Ông Sồng A Lâu ở bản Dạo, xã Chiềng Hặc, chia sẻ:

“Một phiên chợ như này xuống là bán hết, không còn tí nào mang về luôn. Bản Dạo trồng rất nhiều loại, nhà nào cũng có, ngô, dưa, đậu, bí, cà pháo, su su… Nên nay có phiên chợ như này rất mừng, tiêu thụ được mặt hàng của bà con. Qua đây có thể giới thiệu cho mọi người, để mọi người thử xong đặt hàng với bà con trong bản. Nếu khách mà có nhu cầu chúng tôi còn gửi xe, ship bưu điện cho khách.

Quyện trong không khí se dịu của buổi sớm vùng cao còn có hương thơm của cơm nếp, cá nướng, bánh chưng, thịt khô gác bếp... Những món ăn vốn quen thuộc trong bữa cơm của đồng bào nay trở thành hương vị níu chân du khách. Anh Phạm Quang Trung, đến từ Thanh Hóa, lần đầu trải nghiệm chợ phiên vùng cao, bày tỏ:

"Tôi thấy rất thích những món ăn mang đậm bản sắc như vậy, tôi cũng mua được rất nhiều đặc sản, mua cả rau, củ, quả các loại, mang về vừa để gia đình dùng, vừa làm quà cho bạn bè. Đi một vòng chợ thôi mà sạp hàng nào cũng muốn ghé lại để thưởng thức thử và trải nghiệm, trò chuyện với mọi người."

Ở Mường Lựm, chợ phiên còn là nơi tái hiện những không gian văn hóa truyền thống của đồng bào. Ngay bên gốc Cây đa lịch sử Nóng Luông (nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Yên Châu cũ vào năm 1948), là hình ảnh những cụ ông chậm rãi ngồi đan lát; còn các cụ bà bên khung dệt, miệt mài với từng sợi vải… Ông Quàng Văn Quyết, 73 tuổi, ở bản Luông, xã Chiềng Hặc, chia sẻ:

"Từ bé thấy bố làm, tôi cũng học hỏi, từ cái giỏ, cái sọt phải làm thế nào… Nếu lớp già chúng tôi mà không giữ nghề, không truyền cho con cháu thì mai sau sẽ không giữ được nghề của cha ông nữa. Nay tôi cũng đã có tuổi rồi, nên cũng muốn truyền lại nghề này cho con cháu mình, để giữ lại những truyền thống của cha ông”.

Từ những thứ rất đỗi thân thuộc, như: bó rau, con gà, tấm vải, cho đến không khí sôi động của hội thi giã bánh dày, đánh tu lu… câu chuyện của nhịp sống, lao động sản xuất và bản sắc văn hóa đang được kể theo cách gần gũi nhất ở phiên chợ vùng cao Mường Lựm. Mường Lựm đã trở thành một sản phẩm văn hóa – du lịch đặc trưng, mở thêm cơ hội kết nối, thu hút các nguồn lực đầu tư phát triển du lịch…Ông Cao Xuân Dũng, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Chiềng Hặc, cho biết:

"Xã xác định việc phát huy lợi thế của người dân ở cơ sở là nhiệm vụ ưu tiên, vì vậy những hoạt động này đang góp phần thực hiện những chủ trương, định hướng đầu tư phát triển của xã. Mục tiêu là nhân dân khu vực này sẽ thay đổi tư duy, biến bản sắc, văn hóa của mình thành giá trị kinh tế. Trong thời gian tới, xã sẽ tổ chức các lớp tập huấn để người dân hiểu được những điều khác biệt của mình có giá trị thế nào và mang lại kinh tế ra sao”.

Ở Mường Lựm, từng gian hàng, từng sản vật, món ăn, trong mỗi câu chuyện của bà con và những bàn tay đang lặng lẽ giữ nghề, giữ bản sắc dân tộc... là hình ảnh một miền quê đang vươn mình từ những điều bình dị nhất. Phiên chợ ở “Mường quên lãng” sẽ không chỉ nằm trong ký ức mà sẽ được đánh thức để sớm trở thành "miền nhớ thương" - một điểm hẹn mới với những người khách yêu mến vùng cao./.