Z’lâh k’nặ 200 c’moo, đhanuôr coh đâu dzợ ặt bhrợ đoong zư pa dưr bh’rợ bhrợ bhooh ty chr’năp. Lâng tước c’xêê 8 âm lịch zập c’moo, đhanuôr bhrơ bhooh năc k’rong chô ooy vel đoọng bhrợ bhiệc bhan Tế thu lâng giỗ tổ bh’rợ bhrợ bhooh. Nâu năc chr’năp liêm âng đhanuôr, bơơn zư đơc tơợ bấc lang a hay, lâng năc đhị k’rong pr’tệêt đhanuôr vel bhươl.

Đình vêêl bhooh Tuyết Diêm, chr’val Xuân Cảnh bêl g’luh bhrợ j’niêng bh’rợ Tế thu lâng giỗ Tổ bh’rợ bhooh năc bêl r’rộ r’răm bhlâng coh c’moo. Bêl đâu cung năc bêl đợ apêê đhanuôr bhrợ bhooh chô k’rong pa zưm ooy đình âng vêêl đoọng k’rang lêy bhrợ ra văng, bhuôih caih... Apêê pân jưih k’rang lêy hương pô, trà, p’lêê; pân đil k’rang lêy đăh a’pươih ch’na đoọng bhuôih ha bhô dang bh’rợ âng đay. Bêl zâp râu bh’rợ ơy ra văng bhrợ liêm xang năc bêl bhuôih caih lêy bhrợ liêm ta nih ting cơnh j’niêng ty ahay.

J’niêng bhuôih bhrợ nâu năc buôn bhrợ ooy cr’chăl 10 t’ngay m’pâng c’xêê 8 âm lịch ting cơnh j’niêng bh’rợ ty ahay, đoọng k’coon cha châu p’căh loom luônh lêy chăp tươc Thành Hoàng lâng zâp apêê lang ahay ơy bhrợ pa dưr vêêl bhươl, t’vaih bh’rợ bhooh nâu. Ting cơnh t’cooh Diệp Thế Sơn, Ban k’đhơợng zư đình Tuyết Diêm, j’niêng bh’rợ nâu vêy bơơn zâp apêê coh vêêl t’bhlâng zư lêy:“J’niêng bh’rợ la lua năc đhanuôr tr’cơnh loom đh’rưah bhrợ, câl zâp râu pr’đươi pr’dua, hương trà đoọng ha bhô Thành hoàng Bổn xứ - manưih vêy c’rơ g’lêêh bhrợ t’vaih, cha groong zư đoọng ha đhanuôr”.

Đoọng vêy t’ngay Tế thu lâng giỗ Tổ bh’rợ, Ban k’đhơợng zư đình lêy k’rang bhiệc bhuôih caih. Đhanuôr bhrợ bhooh năc lêy chrooi đoọng c’rơ, ch’na đh’năh đoọng lêy bhrợ giỗ. Xọoc đâu, ngai cung ra pặ bh’rợ chô ooy đình âng vêêl đông đoọng băt hương đhị bàn thờ zâp apêê ơy vêy c’rơ g’lêêh bhrợ t’vaih bh’rợ bhooh lâng đợ loom luônh liêm ta nih bhlâng. J’niêng bh’rợ tế thu lâng giỗ tổ bh’rợ bhooh nâu bhrợ ooy cr’chăl plêệng ơy tơợp boo, hân noo bhrợ bhooh cung ơy xang. Tu cơnh đêêc, đhanuôr bhrợ bhooh chô k’rong pa zưm coh đình âng vêêl liêm bâc lâng lêy cơnh t’ngay chr’năp bha lâng âng vêêl bhooh:

“A’dich a’bhươp a’hay moon cha p’lêê hay k’noọ tươc manưih choh. Đợ apêê ơy bhrợ t’vaih đhăm k’tiêc bhrợ bhooh, bhrợ pa dưr pa choom đoọng ha đay vêy bh’rợ t’bơơn t’mung”.

“T’ngay nâu cung cơnh t’ngay giỗ tổ a’conh a’bhươp cung cơnh đêêc, apêê chăp lêy. Zươc rơơm đoọng đhanuôr coh vêêl đông têêm ngăn, doọ râu bhrêy tăh, zên pa câl bhooh têêm ngăn”.

Ting cơnh tư liệu ty ahay, vêêl bhooh nâu bhrợ t’vaih c’moo 1832, đhị lang bhua Minh Mạng. chô ooy vêêl bhooh nâu, ta mooi căh mưy bơơn lêy c’lâng bhrợ bhooh năc dzợ vêy chơơc lêy năl ooy lịch sử coh vêêl bhươl bh’rợ tr’nêng, đình vêêl lâng j’niêng bh’rợ Tế thu - giỗ Tổ bh’rợ bhooh. Nâu đoo cung năc c’lâng bh’rợ vêy bơơn Dự án pa dưr pa xơc chr’năp liêm bh’nơơn pr’đươi bhooh Tuyết Diêm, âng xa nay bh’rợ pa dưr pa xơc Liên hiệp quốc UNDP Việt Nam zooi đoọng, lêy cha mêêt bhrợ. Pr’căn Trần Thị Lan, chuyên gia âng tổ chức UNDP Việt Nam moon:“Azi pa zưm lâng chính quyền chr’val đoọng đợc p’căh moon đợ bh’nơơn pr’đươi âng đhanuôr. Đợ râu p’têêt pa zưm lâng tổ bh’rợ bhooh nâu, azi vêy âng đơơng đợ p’căh. Lâh mơ, azi dzợ đợc p’căh zâp tour, tuyến, bh’nơơn pr’đươi du lịch căh cậ đợ đhị lêy chô lăm đoọng ha đhanuôr coh zr’lụ nâu. Azi bhrợ mưy trung tâm cr’liêng xa nay du lịch tr’nơợp âng vêêl. Bêl ta mooi chô, azi năc vêy xay moon đhị đâu vêy đợ tour tuyến liêm pr’hay n’đoo, lươt ha ooy, tươc ooy, ăt cha ha ooy, ha cơnh”.

J’niêng bh’rợ Tế thu lâng giỗ Tổ bh’rợ bhooh coh vêêl bhooh Tuyết Diêm, chr’val Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk căh năc mưy g’luh đoọng hay k’noọ ooy apêê lang ahay, năc dzợ zooi đoọng đhanuôr năl lêy cha mêêt đợ râu chr’năp liêm xoọc vaih đoọng zư lêy lâng pa choom đoọng ha lang t’tưn. Bêl manưih bhrợ bhooh bhrợ bha lâng ooy xa nay bh’rợ âng đay, k’cir nâu vêy choom zư pa dưr, vaih pr’đơợ đoọng ha pr’ăt tr’mung xoọc đâu./.

LỄ TẾ THU VÀ GIỖ TỔ NGHỀ MUỐI Ở TUYẾT DIÊM

Làng muối Tuyết Diêm, xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk được hình thành từ đầu thế kỷ 19 và tồn tại cho đến ngày nay. Trải qua gần 200 năm, người dân nơi đây vẫn bám đất, bám làng để giữ gìn nghề làm muối truyền thống. Và cứ đến tháng 8 âm lịch hằng năm, diêm dân lại tề tựu về đình làng để tổ chức Lễ Tế thu và giỗ tổ nghề muối. Đây là nét đẹp văn hóa cộng đồng đặc sắc, được gìn giữ và lưu truyền qua nhiều thế hệ và là nơi cố kết cộng đồng.  

Đình làng muối Tuyết Diêm, xã Xuân Cảnh trong dịp Lễ Tế thu và giỗ tổ nghề muối là thời điểm nhộn nhịp nhất trong năm. Đây là lúc những diêm dân tề tựu về đình làng để lo việc chuẩn bị, cúng tế... Đàn ông lo hương hoa, trà, quả; phụ nữ lo mâm lễ để dâng lên ông tổ nghề. Khi mọi việc đã xong xuôi là lúc việc cúng tế được tiến hành trang trọng theo nghi thức cổ truyền.

 Lễ tế thường diễn ra trong thời gian 10 ngày giữa tháng 8 âm lịch theo nghi thức cổ truyền, để con cháu bày tỏ lòng thành kính đến vị Thành Hoàng làng và các vị tiền nhân đã có công lập làng, khai sinh nghề muối. Theo ông Diệp Thế Sơn, Ban Quản lý đình Tuyết Diêm, phong tục được các thế hệ trong làng kế tục gìn giữ:"Nghi thức thực tế là bà con nhân dân tự nguyện đồng tâm hiệp lực sắm sửa lễ vật, hương đăng, trà quả để dâng lên cúng vị thần Thành hoàng Bổn xứ - người có công khai mở, che chở, bảo bọc cho nhân dân."

Để có ngày Lễ tế thu và giỗ tổ nghề, Ban quản lý đình đứng ra lo liệu việc cúng tế. Bà con diêm dân tự nguyện góp công, góp của để giỗ. Ngày này, ai cũng thu xếp công việc đến đình làng để thắp nén hương lên bàn thờ các vị tiền hiền, hậu hiền đã có công khai sinh nghề muối với tất cả lòng thành kính. Lễ tế thu và giỗ ông tổ nghề muối diễn ra trong thời điểm trời đã bắt đầu mưa, vụ muối gần như kết thúc. Bởi thế, bà con diêm dân tề tựu về đình làng rất đông đủ và xem như ngày lễ trọng của làng muối.

"Ông bà mình nói 'ăn quả nhớ kẻ trồng cây'. Những người đã tạo ra cánh đồng muối, gầy dựng nên và truyền đạt lại cho mình có cái nghề mưu sinh."

"Ngày này cũng như ngày giỗ tổ ông cha vậy, người ta rất coi trọng. Cầu cho dân làng ở đây được bình an, tai qua nạn khỏi, giá muối ổn định."

 Theo tư liệu lịch sử, làng muối hình thành năm 1832, dưới thời vua Minh Mạng. Đến làng muối, du khách không chỉ được trải nghiệm quy trình làm muối mà còn tìm hiểu lịch sử làng nghề, đình làng và Lễ Tế thu - giỗ Tổ nghề muối. Đây cũng là định hướng được Dự án phát triển đa dạng sản phẩm muối Tuyết Diêm, do Chương trình Phát triển Liên hiệp quốc UNDP Việt Nam hỗ trợ, nghiên cứu triển khai. Bà Trần Thị Lan, chuyên gia của tổ chức UNDP Việt Nam cho biết:"Chúng tôi phối hợp với chính quyền xã để trưng bày và giới thiệu sản phẩm cho bà con. Những gì gắn liền với ông tổ nghề muối, chúng tôi sẽ mang đến trưng bày. Ngoài ra, chúng tôi sẽ trưng bày các tour, tuyến, sản phẩm du lịch hoặc những nơi tiếp cận đầu tiên cho khách ở khu vực này. Chúng tôi sẽ làm một trung tâm thông tin du lịch đầu tiên của làng. Khi khách đến, chúng tôi sẽ thông báo tại đây có những tour tuyến đẹp nào, đi đâu, đến đâu, ăn ở đâu và lưu trú như thế nào."

Lễ Tế thu và giỗ Tổ nghề muối ở Làng muối Tuyết Diêm, xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk không chỉ là dịp để tưởng nhớ tiền nhân, mà còn giúp cộng đồng nhận diện những giá trị đang có để gìn giữ và trao lại cho thế hệ sau. Khi người làm muối trở thành chủ thể kể câu chuyện của mình, di sản mới có thể vừa được bảo tồn, vừa trở thành nguồn lực cho sinh kế hôm nay./.