Nắc ma nứih ca coon âng đha nuôr Hre, t’coóh Đinh Công Bôn, 57 c’moo ặt cóh vel Tà Màu, chr’val Sơn Trung, chr’hoong da ding ca coong Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi p’zay zư đớc, cắh đớc văn hóa truyền thống acoon cóh đay bil pật cóh pr’đơợ văn hóa lang nâu câi dưr k’rơ moọt tước zấp vel bhươl. C’la đoo lướt prang zr’lụ đhị vêy đha nuôr Hre ặt ma mông đoọng chơớc lêy câl ching goong, zấp râu tr’coó xa nul lâng pr’đươi pr’dua âng đha nuôr cơnh lâng rơơm kiêng vêy choom chô đơơng cớ văn hóa Hrê rạch chô lâng đha nuôr.

Xa nul ta lía dưr đơơr tơợ đhr’nong đong xây liêm mâng âng muy nghệ nhân Hre xơợng ngăn ha loom. Đha nuôr Hre cóh tỉnh Quảng Ngãi, lấh nghệ nhân Đinh Ngọc Su, bấc ngai năl tước t’coóh Đinh Công Bôn nắc ma nứih dzợ zư đớc z’zăng bấc tr’coó xa nul, pr’đươi pr’dua âng đha nuôr Hre. Đha nuôr Hre cóh vel Tà Màu k’dâng lêy âi loóih lâng xa nul ta lía, xa nul ching, n’jưl Bhrok âng t’coóh Đinh Công Bôn. A dích Đinh Thị Măn, 73 c’moo ặt cóh vel Tà Màu, chr’val Sơn Trung đoọng năl: “Nâu câi muy a đoo Bôn hơớ dzợ choom ch’ớh apêê tr’coó xa nul âng Hre. T’ngay n’đoo cắh bơơn xơợng ching, ta lía lâng n’jưl Bhrok xul nắc ngoóp ngáp lâng hay bhlâng!”

Tơợ tứi, t’coóh Đinh Công Bôn âi bơơn apêê t’coóh t’ha n’toong chiing, píah Bhrok, crao, đơ đoong, plong ta lía, tà vỗ; bơơn hoọm a đay cóh bhr’ươr pr’hát ca choim ca lêu… âng ma nứih Hre. Dợ xa nul n’nắc âi ặt clấp ooy loom luônh âng t’coóh cắh năl bêl. T’coóh Bôn moon, đong đha rựt cắh mặ bơơn muy bêệ tr’coó xa nul n’đoo đoọng cha ớh. Đợ nâu a hay lướt pa bhrợ, bơơn c’bơớch m’bứi zên, t’coóh câl muy bêệ chiing. Yêm loom đợ mơ, zấp t’ngay t’coóh công bếc chiing xó prang vel pa cắh, xang n’nắc tước zấp đong, lum zấp ngai t’coóh, t’ha k’đươi apêê đoo n’toong đoọng a đay xơợng. Râu chắp hơnh n’nắc dưr ga mắc  a năm, t’coóh nắc tơợp pa choom n’toong ching tơợ đêếc.

T’coóh Đinh Công Bôn moon, pr’ặt tr’mông âng đha nuôr Hre cóh Sơn Trung n’nâu âi z’zăng ta clơ bấc râu. Đợ đhr’nong đong đh’rơơng nắc âi r’dợ xăl bhrợ apêê đhr’nong đong xay, chr’pợ ngói liêm mâng. Đha nuôr công r’dợ lơi đợ pr’đươi pr’dua, xa nập, zấp râu tr’coó xa nul acoon cóh, n’đhơ nắc ta pêếh óih, c’lóh công cắh dzợ ngai đươi dua dzợ. Apêê đoo nắc tơợp đươi đợ pr’đươi hiện đại, xập xa nập cơnh lang nâu câi… Đha đhâm c’mâr công cắh ngai dzợ lấh kiêng lâng văn hóa truyền thống, veye bấc ngai zêng đơơng pa câl apêê tr’coó xa nul ty đanh. T’coóh Bôn moon: “Acu lêy chơớ bhlâng. A cu lướt chơớc câl chô đơơng, k’rong đớc ting c’bhúh pa cắh đhị đong. Rơơm kiêng âng cu nắc ng’cơnh choom zư đớc đợ chr’nắp văn hóa ty đanh âng ma nứih Hre lâng xay trúih đoọng ha coon cha chau ma năl ooy văn hóa acoon cóh đay cơnh apêê tr’coó xa nul, pr’đươi pr’dua đhị pa brhợ ta têng, công cơnh ặt ma mông zấp t’ngay âng ma nứih Hre.”

Moọt apêê t’ngay bhiệc bhan ga mắc âng vel, đha nuôr Hre chr’val Sơn Trung moon la lay lâng chr’hoong Sơn Hà moon za zum cắh dzợ bơơn xơợng đơơr chr’va câng ching; Apêê bhr’ươr ca choi, ca lêu bhrợ l’boọt loom ma nứih, râu yêm đha hum âng n’dza lâng pr’mua liêm pr’hay ting xa nul ching goong công r’dợ ch’ngai đh’vớch. T’coóh Đinh Công Bôn moon, lang p’niên nâu câi nắc muy kiêng xơợng đợ tr’coó xa nul điện tử cơnh xoọc đâu: “Nắc đoo râu k’đháp bhlâng cóh bh’rợ zư đớc lâng pa dưr apêê chr’nắp văn hóa acoon cóh. Tơợ cắh kiêng n’nắc, pa bhlâng k’đháp p’too moon, đoọng pa choom đoọng ha lang p’niên công k’dháp. N’đhơ cơnh đêếc, ha dang p’zay t’bhlâng acu pa chắp công mặ bhrợ. P’zay chơớc lêy ma nứih Hre ngai dzợ chắp kiêng văn hóa truyền thống acoon cóh đoọng pa choom đoọng.”

T’coóh Đinh văn Công, Phó trưởng phòng Văn hóa, Thông tin chr’hoong Sơn Hà, pa cắh, t’coóh Bôn nắc cơnh muy bảo tàng ma mông âng đha nuôr Hre: “C’la cu công bơơn a dêy Bôn pa choom đoọng ng’cơnh n’toong ching, píah Bhrok… A dêy nắc muy cha nắc chr’nắp bặt pa jôông loom chắp kiêng ha lang p’niên, chroi đoọng zư đớc văn hóa Hre.”

Bêl chr’nắp văn hóa cắh dzợ vêy, đha nuôr vel bhươl âng muy acoon cóh công r’dợ bil pật. Nắc đoo râu âng t’coóh Đinh Công Bôn k’rang k’uôl. T’coóh rơơm kiêng zấp cấp, chính quyền, zấp ngành crêê tước k’rang lấh mơ dzợ cóh bh’rợ p’too moon zư đớc lâng pa dưr râu liêm chr’nắp văn hóa acoon cóh, đoọng đợ chr’nắp văn hóa ty đanh âng đha nuôr Hre bơơn t’méh lâng ặt ma mông ting c’moo c’xêê…./.

Người nặng lòng với văn hóa Hre

 (Alăng Lợi)

Là người con của đồng bào Hre, ông Đinh Công Bôn, 57 tuổi ở thôn Tà Mầu, xã Sơn Trung, huyện miền núi Sơn Hà, tỉnh Quảng ngãi luôn nỗ lực bảo tồn, không để văn hóa truyền thống dân tộc mình bị ngủ quên trong thời điểm văn hóa hiện đại phát triển đến từng thôn bản. Đích thân ông đi khắp vùng nơi có đồng bào Hre sinh sống để tìm mua về cồng chiêng, các loại nhạc cụ và các vật dụng sinh hoạt của đồng bào với mong muốn có thể  đưa văn hóa Hre quay về với cộng đồng.

Tiếng ta lía (sáo) réo rắt phát ra từ ngôi nhà xây khang trang và kiên cố của một nghệ nhân Hre nghe thật ấm lòng người. Đồng bào Hre ở tỉnh Quảng Ngãi, ngoài nghệ nhân Đinh Ngọc Su, nhiều người biết đến ông Đinh Công Bôn là người còn lưu giữ tương đối đầy đủ các loại nhạc cụ, đồ dùng sinh hoạt của đồng bào Hre. Bà con Hre ở thôn Tà Mầu hầu như đã quen với tiếng ta lía, tiếng chiêng, tiếng đàn Bhrok của ông Đinh Công Bôn. Cụ Đinh Thị Măn, 73 tuổi, thôn Tà Mầu, xã Sơn Trung cho biết: “Giờ chỉ mỗi ông Bôn còn chơi được các loại nhạc cụ của Hre. Ngày nào không được nghe tiếng chiêng, tiếng ta lía hay đàn Bhrok  lòng buồn lắm, nhớ lắm!”

  Từ nhỏ, ông Đinh Công Bôn đã được nghe các cụ đánh chiêng, chơi đàn bhrok, đàn crao, đàn đơ đoong, thổi ta lía, tà vỗ; được tắm mình trong làn điệu ca choi, ca lêu... của dân tộc Hre. Những âm thanh đó đã ngấm vào máu thịt của ông từ lúc nào không hay. Ông Bôn tâm sự, nhà ông nghèo không có được một nhạc cụ nào để chơi. Mãi sau này đi làm, dành dụm được ít tiền, ông mua được một cái chiêng. Vui mừng đến nỗi, ngày nào ông cũng ôm chiêng chạy quanh khắp làng khoe, rồi đến từng nhà, gặp các cụ, các bác nhờ đánh chiêng cho mình nghe. Niềm đam mê càng lên cao, ông bắt đầu học đánh chiêng từ đó.

  Ông Đinh Công Bôn bảo, cuộc sống của bà con Hre ở Sơn Trung này đã khấm khá hơn rất nhiều. Những ngôi nhà sàn dài đã dần được thay thế bằng các ngôi nhà xây lợp ngói khang trang, kiên cố. Bà con cũng bỏ dần những đồ dùng sinh hoạt, trang phục, hay các loại nhạc cụ dân tộc mình, thậm chí bếp lửa, cối giã gạo cũng chẳng ai dùng tới nữa. Họ bắt đầu dùng những đồ hiện đại, mặc quần áo thời trang,… Thanh niên lớp trẻ cũng không còn ai tha thiết với văn hóa truyền thống nữa, thậm chí nhiều người đã đem bán đi các loại nhạc cụ truyền thống. Ông Bôn chia sẻ: “Tôi thấy rất tiếc. Tôi đi tìm mua về, sưu tầm và xếp thành các bộ trình bày tại nhà đây thôi. Mong muốn của tôi làm thế nào để gìn giữ được các giá trị văn hóa truyền thống của người Hre và giới thiệu cho con cháu mai sau biết về văn hóa của dân tộc mình như các loại nhạc cụ, các đồ dùng, vật dụng phục vụ trong sản xuất, lao động cũng như trong sinh hoạt của người Hre.”

Vào các ngày mùa, ngày vui, ngày hội lớn của làng, bà con Hre xã Sơn Trung nói riêng và huyện Sơn Hà nói chung thưa dần tiếng chiêng vang cả núi rừng; Các làn điệu ca choi, ca lêu làm say lòng người, cảm giác ngất ngây của men rượu cần và điệu múa truyền thống dập dìu theo nhịp cồng nhịp chiêng cũng dần xa lạ. Ông Đinh Công Bôn ngậm ngùi, lớp trẻ giờ chỉ mê các loại nhạc cụ điện tử, hiện đại: “Đó là điều khó khăn nhất trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc. Từ không tha thiết đó, rất khó vận động, để truyền dạy lại cho lớp trẻ rất là khó. Tuy nhiên, nếu kiên trì tôi nghĩ vẫn có thể làm được. Phải tìm những người con Hre nào còn tâm huyết, còn yêu văn hóa truyền thống dân tộc để truyền dạy.”

  Ông Đinh Văn Công, Phó Trưởng Phòng Văn hóa, Thông tin huyện Sơn Hà thổ lộ, ông Bôn như một bảo tàng sống của đồng bào Hre: “Bản thân tôi cũng được chú Bôn dạy cho cách đánh chiêng, đàn Bhrok… Chú là một nhân tố quan trọng trong việc truyền lửa cho thế hệ trẻ, góp phần bảo tồn văn hóa Hre.”

Khi bản sắc văn hóa không còn, cộng đồng dân tộc cũng sẽ tàn theo. Đó là điều ông Đinh Công Bôn trăn trở. Ông mong muốn các cấp chính quyền, các ngành chức năng quan tâm nhiều hơn trong công tác vận động tuyên truyền gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc, để những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Hre được đánh thức và sống mãi với thời gian…./.