Ma nứih Cơ Tu buôn ba boóch cơnh đâu “A coon a chịm cóh plêêng dal kiêng vêy crâng t’viêng t’vir/ a coon a xiu cóh tọom kiêng vêy đác ch’ngaach liêm/ acoon ma nứih Cơ Tu kiêng vêy a mế crâng zư lêy/ Đoọng đha nuôr vel bhươl ma mông k’rơ/ Đoọng ha hân noo ha roo a bhoo chắc váih/ Đoọng ha ma nứih Cơ Tu zấp ooy ma mông a lịng chịng dzoo…”.

Cơnh bấc ơl đha nuôr Cơ Tu n’lơơng cóh Quảng Nam, đhr’niêng bh’rợ đong n’loong bơơn đha nuôr vel A Ró, chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang zư đớc tơợ lang n’nâu tước lang n’tốh. t’ngay đâu, Bhling Ngành, ặt cóh vel A Ró kiêng chóh p’xoọng muy đhr’nong đong k’tứi đoọng buôn ặt ma mông. Đha nuôr cóh vel đh’rứah tước zooi pr’loọng đong Bhling Ngành chóh đong. Cưa lốc đoọng col n’loong Ngành âi tước đoọng ooy công an vel đong k’đhơợng lêy, nâu câi a noo nắc muy đươi a chị chung đoọng col n’loong:

Apêê pr’loọng đong bơơn năl ooy bh’rợ n’nâu nắc zêng ma tước đoọng ooy công an k’đhơợng. Râu chr’nắp bhlâng âng đha nuôr cóh đâu nắc za nươr ooy crâng đoọng ặt ma mông, đoọng zư lêy lâng râu xa nay âng cấp piing nắc xa nay crêê.

Tước đoọng cưa lốc ooy c’bhúh chức năng nắc muy cóh bấc cơnh đha nuôr Cơ Tu cóh vel A Ró zư lêy bha lâng crâng H’nghêê a bhuy. Vel công xay moon muy xa nay la lay “ ngai kiêng pay n’loong cóh crâng bhrợ đong nắc choom vêy râu t’ơơi đoọng âng vel. Nắc ting pậ tứi âng đong, nắc apêê t’coóh vel choom pa chắp ch’mêệt lêy m’mơ bấc n’loong ta col đoọng zấp bhrợ đong, cắh đoọng col n’loong chr’nắp pr’hắt. Ngai bhrợ lệt nắc vêy vel toom bhrơợng lâng cắh đoọng moọt ooy crâng, cắh đoọng bhrợ têng bấc zấp râu cóh crâng”.

Công đhị vel A Ró, 2 c’moo đâu, đha nuôr Cơ Tu cóh đâu âi veey muy bh’rợ t’mêê “ la lay âng đay”. Nắc đoo: Cắh đớp pay zên k’đhơợng zư crâng la lêếh ting pr’loọng đong, nắc chroi đoọng zên n’nắc ooy quỹ âng vel, đoọng bhrợ pa dưr apêê bh’rợ za zum âng đha nuôr. Âi vêy 2,6 km c’lâng bê tông vel bhươl, 230 đong pr’noong bơơn bhrợ têng xang tơợ bh’rợ chroi đoọng za zum zên k’đhơợng lêy crâng ting Nghị định 99 âng Chính phủ.

Vêy k’dhơợng zư crâng nắc vêy râu gâm ngút, đoọng ha đha nuôr vêy râu cha, râu xập. Bấc t’nơơm z’nươu cơnh táo mèo, đẳng sâm, ba kích, a puung êêl, … âi bơơn đha nuôr Cơ Tu t’moọt chóh cóh crâng a bhuy. Nắc đhêêng cơh cr’chăl 5 c’moo ha nua âi vêy lấh 1.000 héc ta tơơm z’nươu bơơn chóh cóh crâng. Bấc  pr’loọng đong cóh chr’hoong Tây Giang, cóh đêếc  vêy vel A Ró âi dưr triệu phú  đươi vêy chóh z’nươu cóh crâng. Pr’loọng đong a moó Zơ râm Thị Lụa, vel A Ró, chr’val Lăng vêy 15 hécta táo mèo tước cr’chăl choom pêếh pay. Xoọc đâu, cr’chăl 1kg táo mèo nắc 80.000 đồng, ha dang bhrợ têng xang vêy bơơn pa chô lấh 150 ức đồng ha pr’loọng đong. Pa chô bấc lâng yêm têêm cơnh đêếc, tu cơnh đêếc bh’rợ a moó Lụa lâng đha nuôr Cơ Tu bơơn lêy râu pa chô tơợ crâng: “Pr’loọng đong zi bơơn vel k’đươi k’đhơợng lêy 15 hécta crâng a bhuy đoọng chóh tơơm táo mèo cóh crâng. Nâu câi pa câl công z’zăng  vêy zên, pr’loọng  đong cu yêm loom bhlâng. Đha nuôr cóh vel công vêy bấc ngai chóh z’nươu cóh crâng, đươi vêy crâng nắc pr’ặt tr’mông âng zi âi ta clơ lấh a hay”.

T’coóh vel Pơloong Rin ặt cóh vel A Ró, chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam moon: “Đha nuôr  zêng xơợng đươi, bêl l’lăm pác đoọng zên zư lêy crâng muy pr’loọng đong 200.000 đồng,  cắh bơơn bhrợ râu rí, tu cơnh đeếc c’moo đâu đha nuôr zi pa zum zên muy ooy đoọng brhợ c’lâng bê tông. Nâu câi lướt ra vạch buôn ga vuốt”.

Cắh đớp zên chroót zư lêy crâng, n’đhang đha nuôr công doó lơi crâng. Zấp c’xêê, đha đhâm vel A Ró công dzợ tr’xăl moọt ooy crâng đoọng ch’mêệt lêy, zư lêy lấh 500 hécta crâng a bhuy. T’coóh Bhríu Dem, ặt cóh vel A Ró, chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang đoọng năl: “Muy c’xêê bơr t’ngay lướt ch’mêệt lêy zư lêy crâng đoọng pa liêm, cắh đoọng apêê moọt pa hư crâng, óch tal. Đha nuôr cắh pay zên ha cr’nhăng đay nắc zêng đơơng đoọng ha vel đoọng bhrợ c’lâng bê tông”.

“ Crâng dzợ Tây Giang dưr k’rơ. Crâng bil Tây Giang bhrướp”. K’đhơợng xay c’lâng xa nay n’nâu, bấc c’moo ha nua, Đảng bộ, chính quyền lâng đha nuôr  Cơ Tu Tây Giang âi zư lêy crâng liêm đợ bha lang crâng a bhuy pr’hắt chr’nắp. Pa đhang moon cơnh crâng H’nghêê c’jir, crâng Đỗ Quyên đhị tu da ding A Rung, crâng Thiết Lim cóh tu da ding Zi Liêng… cơnh lâng đợ gâm ngút  dzoóc lấh 70% đhăm k’tiếc prang chr’hoong. T’coóh vel Cơlâu Bhlao đoọng năl: “Tợơ lang a hay, đha nuôr zi ta luôn zư lêy crâng, zư lêy crâng đoọng bhrợ đong, zư lêy crâng đoọng pay óih m’poóih, đoọng gâm ngút ha ma nứih , cắh pa hư crâng chr’nắp, nắc muy zư lêy a năm”.

Bh’rợ zư crâng âi lâng xoọc zư đớc đhị Tây Giang, đhị vêy bấc đha nuôr Cơ Tu ặt ma mông. Pr’ặt tr’mông n’dhdơ ting t’ngay ting tr’xăl, cóh đâu cóh tốh côngd zợ bấc g’lúh pa hư crâng bhrợ mốp loom đha nuôr, n’đhơ cơnh đêếc đợ lang ma nứih Cơ Tu Tây Giang công dzợ p’zay zư lêy lâng p’too moon ca coon cha chau năl chắp hơnh crân, zư lêy crâng. T’coóh Bhriu Liếc, Bí thư Huyện ủy Tây Giang, tỉnh Quảng Nam moon ghít: “Crâng Tây Giang zi bơơn năl ghít, nâu đoo cắh vêy âng Tây Giang a năm, nâu đoo nắc âng k’tiếc k’ruung, tu cơnh đêếc a zi vêy trách nhiệm pa bhlâng ga mắc đoọng zư lêy crâng. Lâng brương tr’nu pa dưr lấh mơ. Pa bhlâng nắc cóh ddâu, a zi vêy bhrợ t’váih muy c’bhúh zư lêy crâng, đha nuôr nắc đoo ma nứih Cơ Tu ặt ma mông lâng crâng, k’đhơợng lêy crâng liêm lấh”.

 Crâng nắc đoo tr’mông, nắc đhi zư lêy bấc lang đha nuôr. Đoọng tơợ đêếc, đợ t’rúih ooy bh’rợ zư crâng, chắp hơnh crâng âng đha nuôr Cơ Tu đhị n’dúp dzung ca coong Trường Sơn  ta luôn ặt chr’va./.

NGƯỜI CƠ TU KỂ CHUYỆN GIỮ RỪNG

CTV Tấn Sỹ

Năm 2016, quần thể rừng Pơmu nguyên sinh với hơn 2.000 cây hàng trăm năm tuổi bao bọc cả làng A Ró, xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam nơi đã được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Mỗi dịp đầu Xuân, dưới cánh rừng nguyên sinh quý hiếm, độc đáo này, người Cơ Tu tổ chức nghi lễ cúng rừng tại khu rừng thiêng này. Đồng bào tâm niệm, rừng là mạch nguồn của sự sống, là nơi che chở bao thế hệ dân làng nên phải biết ơn và bảo vệ rừng.

“Con chim trên trời cao cần rừng xanh bát ngát.

Con cá dưới nguồn cần dòng nước trong veo.

Con người Cơ Tu cần mẹ rừng che chở.

Cho dân làng ta sinh sôi nảy nở.

Cho mùa màng ta luôn bội thu.

Cho người Cơ Tu khắp muôn nơi mãi mãi trường tồn…”

Như bao đồng bào Cơ Tu khác ở Quảng Nam, tập quán nhà gỗ truyền thống luôn được đồng bào ở thôn A ró, xã Lăng, huyện Tây Giang giữ gìn và lưu truyền từ nhiều đời nay. Hôm nay, Bling Ngành, ở thôn A Ró muốn dựng thêm một gian nhà nhỏ để tiện sinh hoạt. Bà con trong thôn đến cùng giúp gia đình Bling Ngành làm nhà. Cưa lốc dùng để hạ cây Ngành đã tự nguyện giao nộp cho công an địa phương quản lý rồi, bây giờ anh chỉ dùng dao để chặt cây:“Các hộ gia đình nhận biết về vấn đề công tác này thì đã tự giác đem và giao nộp cho công an giữ. Cái quý giá nhất của nhân dân ở đây thì dựa vào rừng để sinh sống, để bảo vệ và cái chủ trương của cấp trên là chủ trương đúng đắn”

Tự nguyện giao nộp cưa lốc cho lực lượng chức năng là một trong những cách đồng bào Cơ Tu ở thôn A Ró bảo vệ cánh rừng Pơ Mu nguyên sinh. Làng cũng đưa ra một quy ước riêng “ai muốn lấy gỗ trong rừng làm nhà thì phải có sự đồng ý của tập thể. Tùy từng quy mô của ngôi nhà mà hội đồng già làng có thể tính toán để đốn hạ những cây gỗ phù hợp, không đốn những cây gỗ quý hiếm. Ai vi phạm quy định thì sẽ bị làng phạt vạ và nghiêm khắc hơn là cấm vào rừng, cấm khai thác những sản vật do rừng mang lại”.

Cũng tại thôn A Ró, 2 năm nay, bà con Cơ Tu nơi đây đã có một sáng kiến “không giống ai”. Đó là: Không nhận tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng riêng lẻ từng hộ gia đình, mà góp số tiền đó vào quỹ thôn, để xây dựng các công trình phúc lợi dân sinh. Đã có 2,6km đường bê tông nông thôn, 230 nhà vệ sinh được hoàn thành từ cách làm góp chung tiền quản lý bảo vệ rừng theo Nghị định 99 của Chính phủ.

Có giữ rừng thì rừng mới che chở, cho bà con cái ăn, cái mặc. Những cây thảo dược như táo mèo, đẳng sâm, ba kích, sa nhân tím, thảo quả… đã được đồng bào Cơ Tu đưa vào trồng dưới tán rừng nguyên sinh. Chỉ trong vòng 5 năm qua đã có hơn 1.000ha cây dược liệu được trồng dưới tán rừng. Nhiều gia đình ở huyện Tây Giang, trong đó có thôn A Ró đã trở thành triệu phú nhờ trồng dược liệu dưới tán rừng. Gia đình chị Zơ Râm Thị Lụa ở thôn A Ró, xã Lăng có 15ha cây táo mèo đến kỳ khai thác. Hiện nay, giá 1kg táo mèo là 80.000 đồng, nếu khai thác xong sẽ thu về hơn 150 triệu đồng cho gia đình. Thu nhập cao và ổn định như vậy, nên việc chị Lụa và bà con Cơ Tu nhìn thấy được nguồn lợi từ rừng: “Gia đình chúng tôi được thôn giao quản lý 15ha rừng tự nhiên để trồng cây Táo mèo dưới tán rừng, giờ bán ra cũng có kha khá tiền, gia đình tôi vui lắm, bà con trong thôn cũng có nhiều người trồng dược liệu dưới tán rừng, nhờ có rừng mà cuộc sống của chúng tôi đã ổn định, no đủ hơn trước nhiều lắm.”

Già làng Pơ Loong Rin ở làng A ró, xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam kể thêm:“Bà con mình nhất trí hết, lúc trước chia tiền quản lý bảo vệ rừng một hộ 200.000 đồng, không giải quyết được vấn đề gì, nên năm nay bà con mình chung tiền lại để xây dựng đường bê tông thành công, giờ đi lại sướng hơn, cả xe cộ đi được.”

Không nhận tiền chi trả bảo vệ rừng, song người dân vẫn không bỏ rừng. Hàng tháng, thanh niên làng A Ró vẫn thay phiên nhau vào rừng để tuần tra, bảo vệ hơn 500ha rừng nguyên sinh. Với họ rừng như máu thịt, như mạng sống của mình. Ông Bríu Dem ở làng A Ró, xã Lăng, huyện Tây Giang cho biết: “Một tháng hai ngày đi kiểm tra bảo vệ rừng, giữ rừng cho tốt đừng cho họ phá họ đốt, bảo vệ rất tốt, rất đẹp. dân không lấy tiền cá nhân mà đưa vào tập thể để làm đường bê tông.”

“Rừng còn Tây Giang phát triển. Rừng mất Tây Giang suy vong”. Quán triệt quan điểm này, nhiều năm qua, Đảng bộ, chính quyền và bà con Cơ Tu Tây Giang đã bảo vệ được nguyên vẹn những cánh rừng nguyên sinh quý hiếm. Tiêu biểu như rừng Pơmu di sản, rừng Đỗ Quyên trên đỉnh A Rung, rừng Thiết Lim trên đỉnh Zi Liêng….với độ che phủ rừng lên đến hơn 70% diện tích tự nhiên toàn huyện. Già làng Clâu Blao cho biết: “Từ thời xưa, bà con chúng tôi luôn luôn bảo vệ rừng, bảo vệ rừng để làm nhà cửa, bảo vệ rừng để lấy củi, cho mát con người, không phá rừng già đầu nguồn, chỉ bảo vệ rừng thôi.”

Chuyện giữ rừng đã và đang lưu giữ tại Tây Giang, nơi có đông đồng bào Cơ Tu sinh sống. Cuộc sống dẫu ngày một đổi thay, đây đó vẫn còn có những vụ phá rừng gây xôn xao dư luận, nhưng những lớp người đồng bào Cơ Tu Tây Giang vẫn kiên định lưu giữ và truyền dạy cho con cháu muôn đời luôn biết ơn và giữ lấy rừng. Ông Bhriu Liếc- Bí thư Huyện ủy Tây Giang, tỉnh Quảng Nam khẳng định:“Rừng Tây Giang, chúng tôi nhận thức rằng, đây không phải của Tây Giang mà của quốc gia dân tộc, cho nên chúng tôi có trách nhiệm rất lớn để bảo vệ bằng mọi giá cho được và sau này phát triển thêm. Đặc biệt ở đây chúng tôi sẽ hình thành một đội quản lý bảo vệ rừng, mà người đó chính là người dân Cơ Tu ở trong rừng, quản lý rừng.”

Rừng là nguồn sống là nơi che chở bao thế hệ dân làng. Để từ đó, những câu chuyện giữ rừng, tạ ơn rừng của đồng bào Cơ Tu dưới chân dãy đại ngàn Trường Sơn này luôn vọng mãi!./.