Đớc đoọng lấh muy pâng lang đay đoọng lướt chơớc k’rong đớc chữ Thái ty lâng đợ c’léh liêm pr’hay cóh văn hóa âng đha nuôr Thái, nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại dưr víah nghệ nhân tr’nơợp âng tỉnh Điện Biên bơơn Chủ tịch k’tiếc k’ruung pa đớp đoọng danh hiệu Nghệ nhân c’kir văn hóa phi vật thể tu đợ râu đơơng đoọng âng a va cóh bh’rợ zư đớc lâng pa dưr c’kir văn hóa acoon cóh. Tơợ đêếc công dưr víah râu chắp kiêng, p’too moon ha bấc lang brhợ bh’rợ zư đớc c’kir âng tỉnh cóh cr’chăl xoọc đâu.

Ha bu ha ọt cha kêệt m’pâng c’xêê 10  p’căn Lương Thị Đại cóh Noong Luống, chr’hoong Điện, Biên, tỉnh Điên Biên công dzợ  tợt đhị pa pan k’tứi  p’zay đọc dịch, xrắ đớc đợbha ar x’rắ chữ Thái ty âng đay bơơn k’rong đớc. Nâu đoo bh’rợ âng a ava đớc đoọng lấh muy pâng lang đay cơnh lâng lứch loom luônh lâng trách nhiệm. Đợ bh’nọ bha ar lang a hay cr’nhọ cr’nhêệ, cloóch lặ ting c’moo c’xêê bhrợ ha t’nooi chữ công dưr váih cắh t’lăng, k’đháp đọc lấh. cr’liêng mắt âng nghệ nhân t’coóh bấc bêl  p’zay bha loọn lêy đoọng đọc ghít, phiên dịch lâng xrắ đớc pa liêm ting c’léh x’rắ âng a conh a bhướp đớc động. Cơnh lâng a va Đại bh’rợ n’nâu cắh muy nắc râu chắp kiêng cơnh lâng văn hóa dân gian tơợ tứi, nắc dzợ bh’rợ chr’nắp cắh choom lơi jợ âng ma nứih acoon ma nứih Thái đhị bh’rợ p’têệt đợ c’léh văn hóa liêm la lay âng a conh a bhướp lướt l’lăm đớc đoọng ha lang t’tun. Nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại, moon: “A zi ting pa chắp chữ Thái ty nắc chìa khóa đoọng ta hơ pa zêng zấp râu chr’nắp pr’hay âng ma nứih acoon cóh, râu chr’nắp pr’hay âng a conh a bhướp đớc đoọng. Đươi ma nứih Thái vêy chữ Thái tu cơnh đêếc a zi bơơn zư đớc bấc râu chr’nắp âng a conh a bhướp đớc đoọng tơợ a hay tước nâu câi. Ha dang cắh vêy chữ Thái xrắ đớc nắc muy trúih lâng boóp  năm, k’đhap vêy choom u zấp zêng. Ha dang a đay cắh zư đớc pa liêm, cắh lướt k’rong đớc đoọng zư đoọng ha lang cacoon cha chau brương tr’nu nắc buôn bil lứch.”

Lấh thế kỷ ha nua, âi bơơn xơợng vêy ngai moon cóh vel n’đoo dzợ vêy đợ apêê chữ Thái ty, vêy dzợ ngai năl đợ đhr’niêng bh’rợ âng lang a hay a hươn âng ma nứih Thái n’đhơ ch’ngai bha dắh zr’nắh k’đháp mơ ooy ava Dại chô chơớc tước. Đơơng âng đhị zấp g’lúh lướt nắc đoo muy bha ar, toong x’rắ, máy ghi âm, máy ch’chụp.  Mơ đợ âng ava bơơn k’rong zư đớc nắc đoo apêê bhiệc bhan ty đanh, apêê tác phẩm văn hóa ty, apêê ta la bha ar chữ  ty, đợ đhr’niêng bh’rợ ặt ma mông âng ma nứih Thái âi lâng xoọc r’dợ bil pật.

Lâng prang tơợ apêê c’moo 1963, bêl xoọc pa bhrợ cóh Phòng K’rong đớc văn hóa âng Ty Văn hóa Lai Châu ty a hay tước nâu câi, ava Đại âi zư đớc k’rơ bhâu c’bhúh văn hóa dân gian liêm pr’ay âng ma nứih Thái, đoọng xuất bản k’noọ 10 bêệ sách, cơnh lâng k’rơ bhâu ta la xrắ ooy đhr’niêng cr’bưn lâng tác phẩm văn hóa ty acoon cóh Thái tr’haanh cơnh: “ Đhr’niêng a bhuy ma nứih Thái” ( pa chắp ch’mêệt lêy, dịch thuật), Đong xuất bản Văn hóa acoon cóh, c’moo 2005, cơợng k’noọ 500 ta la; “ Cr’liêng pr’hát cóh bhiệc bhan bhrợ t’váih vel bhươl âng ma nứih Thái ( pa chắp ch’mêệt lêy), Đong xuất bản Văn hóa acoon cóh, c’moo 2009, cơợng k’noọ 500 ta la; “ Xên phắn bẻ”….

Cơnh lâng đợ râu đơơng đoọng n’nắc, c’moo 2015 ava Đại bơơn Chủ tịch k’tiếc k’ruung pa đớp đoọng danh hiệu nghệ nhân ưu tú n’đắh râu p’rá, chữu xrắ, đhr’niêng cr’bưn tr’nơợp âng tỉnh Điện Biên. Tơợp c’moo 2017 nắc cớ bơơn đoọng Ch’ner Nhà nước ha 3 tác phẩm sách chr’nắp chroi đoọng ooy bh’rợ bhrợ pa dưr chủ nghĩa xã hội lâng zư lêy k’tiếc k’ruung cóh cr’chăl t’mêê.

Ha dợ cơnh lâng apêê pa bhrợ dhd’rứah cóh bh’rợ zư lêy văn hóa c’kir acoon cóh âng tỉnh Điện Biên, a va Đại cắh muy nắc ma nứih thầy chắp hơnh, muy c’bhúh c’năl ma mông nắc dzợ ma nứih pa trơơi đoọng bấc ha cán bộ p’niên pân bhrợ têng, t’bhlâng xơợng bhrợ liêm bh’rợ zr’năh k’đháp n’nâu cóh cr’chăl xoọc đâu. A moó Dương Thị Chung, Phó phòng Phòng c’kir văn hóa, Sở Văn hóa thể thao lâng Du lịch Điện Biên moon: “Bấc c’moo ha nua, a zi bơơn đớp râu zooi đoọng pa bhlâng bấc tơợ nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại. Cắh muy a cu nắc apêê cóh phòng c’kir công đớc đoọng loom luônh pa bhlâng chr’nắp ha va, muy cóh bấc ma nứih thầy n’đắh văn hóa acoon cóh Thái. Lêy cơnh ava tợt xơợng, pa prá lâng apêê nghệ nhân công cơnh đha nuôr acoon cóh n’đắh văn hóa acoon cóh Thái, đợ râu ava dzợ k’đháp loom, đợ râu rơơm kiêng pa bhlâng nắc  cóh lang p’niên nắc đợ ma nứih p’niên, đợ ma nứih xoọc bhrợ têng ha bh’rợ văn hóa cơnh a zi vêy bh’nhăn t’bhlâng lấh.”

  Ava Đại tr’pác muy bơr c’moo tước vêy đoọng pa glúh bấc sách n’lơơng nắc “ T’rúih trúih vel bhươl” ( Quán Tố Mướng) lâng “ Lịch vạn niên” ( Sổ Chóng Bang). Nâu đoo nắc 2 tác phẩm bơơn pa chắp ch’mêệt lêy, dịch thuật za nươr đhị apêê ta la bha lâng ty, âng bha bhướp, da dích – muy thầy mo, âi  zư đớc đhị k’ha riêng c’moo lâng trúih đoọng ha va bêl k’noọ cắh dzợ. Đh’rứah lâng pa chắp ch’mêệt lêy cớ đợ c’léh liêm âng ngành Thái bhoóc cóh Mường lay n’đắh 2 râu hát Then lâng Kim Pang Then. Đhêêng cơnh cr’liêng n’nâu, a va đoọng năl âi bơơn xrắ lấh 1.000 ta la lâng pa gơi đoọng ha Hội văn học dân gian Việt Nam.

N’đhơ cơnh đêếc, đoọng xơợng bhrợ xang đợ apêê bh’rợ n’nâu nắc râu a va Đại k’rang k’pân xoọc đâu bhlâng nắc bh’rợ c’rơ âng c’la đay cắh vêy, đhị bêl đợ xrắ đớc văn hóa a coon cóh dzợ bấc râu cắh âi tân léh cóh pr’ặt tr’mông.” Pệch đhộ pr’chắp, lướt t’bấc, xrắ t’bấc” nắc doo cơnh lâng râu âng nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại rơơm kiêng cơnh lâng lang p’niên xoọc đâu. Tơợ đêếc đoọng zư đớc apêê chr’nắp văn hóa la lay âng acoon cóh tơợ k’rơ bhâu c’moo ha nua ting c’moo c’xêê, râu cr’đơơng âng c’bhúh văn hóa xoọc đâu xoọc bhrợ bil pật r’dợ. Nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại xay trúih: “Acu rơơm kiêng zấp ngai lang p’niên công choom t’bhlâng k’rang tước lâng t’bhlâng pa chắp ch’mêệt lêy, k’rong đớc chữ Thái ty. Tu bêl âi lấh bil nắc cắh mơ choom pay pa chô cớ, pa bhlâng chơớ. Nắc đoo đợ râu chr’nắp âng a conh a bhướp lâng cắh năl mơ lang âi p’teeẹt zư đớc đoọng pa tước nâu câi, ha dang bil pật nắc pa bhlâng chơớ”./.

Người phụ nữ nặng lòng với văn hóa dân tộc Thái

                               Vũ Lợi

Dành hơn nửa cuộc đời để đi sưu tầm chữ Thái cổ và những nét đặc sắc trong văn hóa của cộng đồng dân tộc Thái, nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại trở thành nghệ nhân đầu tiên của tỉnh Điện Biên được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân di sản văn hóa phi vật thể bởi những cống hiến của bà trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa dân tộc. Từ đó cũng trở thành niềm cảm hứng, khích lệ cho rất nhiều thế hệ làm công tác bảo tồn di sản của tỉnh trong thời gian hiện nay.

Chiều đầu đông se lạnh giữa tháng mười bà Lương Thị Đại ở Noong Luống, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên vẫn bên chiếc bàn nhỏ quen thuộc miệt mài đọc dịch, ghi chép lại những tài liệu chữ Thái cổ mà mình thu thập được. Đây là công việc mà bà dành hơn nửa đời người  để theo đuổi bằng cả lương tâm và trách nhiệm. Những tập giấy gió nhàu nhĩ, sờn mòn, bạc theo năm tháng khiến những dòng chữ cũng trở nên nhòe hơn, khó đọc hơn. Đôi mắt của người nghệ nhân già nhiều khi phải mở căng để đọc thật kỹ, phiên dịch và ghi chép cẩn thận từng nét bút mà cha ông để lại. Đối với bà Đại công việc này không chỉ là niềm say mê đối với văn học dân gian từ nhỏ, mà còn là trọng trách không thể nào bỏ được của một người con dân tộc Thái trong việc nối truyền những nét văn hóa đặc trưng của cha ông đi trước để lại cho thế hệ mai sau. Nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại, nói. “Chúng tôi quan niệm rằng chữ Thái cổ là chìa khóa để mở hết tất cả những vốn quý văn hóa của dân tộc, vốn quý của cha ông để lại. Nhờ người Thái có chữ Thái nên chúng tôi gìn giữ được rất nhiều tư liệu quý của cha ông để lại từ trước đến nay. Nếu không có chữ Thái ghi lại mà chỉ bằng truyền miệng thôi thì sẽ không đầy đủ. Nếu mình không gìn giữ lại, không đi thu thập lại để mà giữ lại cho con cháu mai sau thì sẽ mất hết.”

Hơn thế kỷ qua, hễ “phong phanh” nghe nói ở bản, làng heo hút nào có những bản chữ Thái cổ, có những người còn biết những nghi lễ của tổ tiên người Thái xa xưa là bà Đại lần tìm về. Hành trang trong mỗi chuyến đi chỉ vẻn vẹn giấy, bút, máy ghi âm, máy ảnh. Tư liệu mà bà thu thập là các lễ hội cổ truyền, các tác phẩm văn học cổ, các bản chữ cổ, những phong tục, tập quán sinh sống của người Thái đã và đang dần mất đi.

Và suốt từ năm 1963, khi đang công tác ở Phòng sưu tầm văn hóa của Ty Văn hóa Lai Châu cũ cho đến nay, bà Đại đã lưu giữ lại được hàng ngàn kho tàng văn hóa dân gian độc đáo, kỳ thú của người Thái, cho xuất bản gần 10 đầu sách, với hàng ngàn trang viết về phong tục tập quán và tác phẩm văn học cổ dân tộc Thái nổi tiếng, như: “Tang lễ người Thái” (nghiên cứu, dịch thuật), Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, năm 2005, dày gần 500 trang; “Tạo Sông Ca, nàng Si Cáy” (truyện thơ cổ, song ngữ Thái - Việt),  “Lời ca trong lễ hội xên bản, xên mường của người Thái” (Nghiên cứu), Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, năm 2009, dày gần 500 trang; , “Xên phắn bẻ”…

Với những cống hiến  đó, năm 2015 bà Đại được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú loại hình tiếng nói, chữ viết, tập quán xã hội và tín ngưỡng đầu tiên của tỉnh Điện Biên. Đầu năm 2017 tiếp tục được tặng Giải thưởng Nhà nước cho 3 tác phẩm sách quan trọng góp phần vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới.

Còn đối với các đồng nghiệp đang làm việc trong lĩnh vực bảo tồn văn hóa di sản dân tộc của tỉnh Điện Biên, bà Đại không chỉ là người thầy đáng kính, một kho kiến thức sống mà còn là người truyền rất nhiều cảm hứng cho các cán bộ trẻ dám dấn thân, tiếp tục phấn đấu thực hiện tốt công việc khó khăn này trong gia đoạn hiện nay. Chị Dương Thị Chung, Phó phòng Phòng Di sản văn hóa, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Điện Biên nói: “Trong những năm qua chúng tôi nhận được sự hỗ trợ rất nhiều từ nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại. Không chỉ cá nhân tôi mà các thành viên trong phòng di sản cũng dành tình cảm đặc biệt dành cho bác, một trong những người thầy về văn hóa dân tộc Thái. Nhìn cách bác ngồi nghe, chuyện trò với các nghệ nhân cũng như bà con dân tộc về văn hóa dân tộc Thái, những vấn đề bác còn trăn trở, những vấn đề mong mỏi đặc biệt ở thế hệ trẻ thì những người trẻ, những người đang tham mưu cho lĩnh vực văn hóa như chúng tôi sẽ càng phải cố gắng hơn.”

Bà Đại chia sẻ một vài năm tới sẽ cho “ra lò” những đầu sách có sức nặng khác là “Chuyện kể bản mường” (Quán Tố Mướng) và “Lịch vạn niên” (Sổ Chóng Bang). Đây là 2 tác phẩm được nghiên cứu, dịch thuật dựa trên cơ sở những bản gốc cổ, mà ông nội bà - một thầy mo, đã gìn giữ qua hàng trăm năm và truyền lại cho bà trước lúc mất. Đồng thời tiếp tục nghiên cứu những nét đặc sắc của ngành Thái trắng ở Mường Lay về 2 loại hình hát Then và Kim Pang Then. Riêng về nội dung này bà cho biết đã viết được tài liệu hơn 1.000 trang và gửi cho Hội văn học dân gian Việt Nam.

Tuy nhiên, để thực hiện xong được những phần việc này thì điều bà Đại lo lắng hiện nay nhất đó là việc sức khỏe bản thân hạn chế, trong khi những ghi chép văn hóa dân tộc vẫn còn tiềm ẩn rất nhiều trong đời sống. “Đào sâu suy nghĩ, đi thật nhiều, ghi chép thật nhiều” đó cũng là cách và là điều mà nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại mong muốn nhất đối với các thế hệ trẻ hiện nay. Từ đó để lưu giữ lại các giá trị văn hóa riêng biệt của dân tộc từ hàng ngàn năm qua trước dòng chảy thời gian, sự tác động của những trào lưu văn hóa hiện đại đang làm mai một dần.

Nghệ nhân ưu tú Lương Thị Đại chia sẻ: “Tôi mong muốn là tất cả những thế hệ trẻ cũng nên cố gắng quan tâm và tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm chữ Thái cổ. Bởi vì khi đã mất đi rồi thì không bao giờ lấy lại được, rất là phí. Đó là những vốn quý của cha ông mà hàng bao nhiêu đời tiếp nối nhau lưu lại được cho đến bây giờ, nếu mất đi thì rất uổng phí”./.