N’niên đhị vel đong zr’lụ đhanuôr Dao Khâu lâng bấc chr’nắp văn hoá acoon cóh, tợơ dzợ p’niên pa căn Tẩn San Chiêm ơy kiêng I’íh, t’taanh. Tu cơnh đếêc mơ chu lêy apêê a mế, a dích cóh vel tớt íh nắc a đoo ting pa choom. Cơnh đếêc nắc bh’rợ taanh íh xa nập truyền thống váih rau chắp kiêng bhlầng cóh loom âng a đoo. Tợơ tr’pang têy g’lăng z’hai âng đay nắc ơy bhrợ  váih pazêng xa nập đơơng chr’nắp văn hoá acoon cóh Dao Khâu. Zập bộ xa nập ơy ta íh, pa căn nâu nắc đớc loom luônh liêm ta níh đoọng ma nuýh đong, k’bhúh xoọng. Nâu kêi nắc k’nặ 70 c’moo, ha dợ pa căn Chiêm dzợ ta luôn tớt íh, lâng rơơm kiêng nắc lang apêê acoon cha châu t’tun đâu dzợ năl zư lêy chr’nắp văn hoá âng acoon cóh.“Acu íh pazêng xa nập truyền thống âng acoon zi, íh đọong ha c’la cu, đoọng k’bhúh xoọng âng cu. A cu pa chắp xợơng, xa nập truyền thống nắc đoo r’vai pr’hơơm âng acoon cóh đay nắc đhị bêl doó trơ vâng, a cu tớt cóh đâu pa choom đoọng ha coon cha châu íh, bhrợ váih muy bộ xa nập truyền thống đoọng xập đhị bêl bhiệc bhan xay xơ, lễ tết, t’ngay chr’nắp bhlâng âng pr’loọng đong. A cu hâng pa bhlầng tu apêê a coon cha châu cu zêng năl zư lêy bh’rợ íh taanh âng acoon cóh đay”.

      Căh muy ghít liêm bhrợ váih xa nập truyền thống laliêm pr’hay âng acoon cóh, pa căn Chiêm dzợ bơơn vel ping c’riing dứp zêng năl lâng bh’ươr pr’hát ba boóch Dao. A dích đoọng năl, pazêng pr’hát acoon cóh Dao pr’hay bhlầng nắc tu a đoo đơơng chr’nắp pa too pa choom acoon ma nuýh, ha dợ cóh đếêc manuýh choom xrắ t’váih ba boóch Dao nắc căh dzợ bấc. Pa chắp k’rang lâng k’noọ nắc đoo, tợơ bấc c’moo hay, pa bhlầng nắc bêl dzợ bhrợ Trưởng ban văn hoá chr’val Tả Phìn, a dích đớc  bấc cr’chăl chếêc năl ghít apêê bh’ươr, ba boóch âng ma nuýh Dao, tợơ đếêc bhrợ t’váih, zư pa dưr muy k’bhúh văn nghệ buôn biểu diễn đoọng ha đhanuôr xợơng, lêy. K’rang đhị đhr’năng bil pất muy chr’nắp truyền thống laliêm, bơr c’moo chô ooy đâu pa căn Chiêm ơy ting pấh bhrợ bh’rợ por xay moon đoọng ha Câu lạc bộ zư lêy chr’nắp văn hoá zập acoon cóh đhị vel đong âng chr’hoong Sìn Hồ. Cóh pazêng g’lúh sinh hoạt câu lạc bộ a dích nắc pa zưm pa choom ba boóch, pa dưr apêê pr’múa, t’nớơt truyền thống; xay moon, t’pấh ađhi a moó zư lêy, pa dưr văn hoá acoon cóh. A moÓ Tẩn Mý Chài, ma nuýh âng câu lạc bộ đoọng năl: lalăm a hay a moó căh ơy lấh năl đăh bh’ươr ba boóch, múa t’nơớt âng ma nuýh Dao. Tợơ pazêng g’lúh sinh hoạt câu lạc bộ cơnh đâu, a moó cung cơnh apêê a đhi a moó lơơng ơy năl lâng lêy a đay nắc vêy trách nhiệm zư đớc chr’nắp laliêm pr’hay âng văn hoá a conh a bhướp đớc đoọng:“Pa căn Chiêm nắc ma nuýh chắp bhlầng văn hoá Dao. N’đhơ t’coóh đhưr ha dợ zập pr’hát bơơn a đoo hát xợơng pr’hay pa bhlầng. Lalăm a hay pân đil ma nuýh Dao m’bứi vêy ngai thoát ly, vêy cr’nọo liêm choom cơnh pa căn Chiêm. A zi nắc lang ma nuýh t’tun lêy pa zay pa choom đoọng zư lêy đoọng bơơn chr’nắp văn hoá đoọng ha lang t’tun”.

      Tợơ pazêng c’xêê c’moo pa lớơp chếêc năl, k’rong đớc, pa chắp lêy, tước nâu kêi, pa căn Tẩn San Chiêm ơy xrắ  bhrợ k’nặ 40 pr’hát, ba boóch Dao. A đoo đh’rứah lâng câu lạc bộ zư lêy truyền thống văn hoá acoon cóh Dao cóh vel đong chr’hoong Sìn Hồ pa zay bhrợ pa dưr bấc cơnh múa t’nớơt truyền thống âng acoon cóh đay cung cơnh t’nớơt Chuông, t’nơớt chóh khoai tây… chroi k’rong ooy bh’rợ t’bhlầng k’rơ phong trào văn hoá quần chúng âng pân đil đhị cơ sở. A móo Chẻo Thị Hà, Chủ tịch k’bhúh pân đil chr’hoong Sìn Hồ xay moon:“A va Chiêm nâu kêi nắc t’coóh k’nặ 70 c’moo ha dợ a đoo dzợ lứch loom chắp kiêng nghệ thuật, choom ha hát, ba boóch lâng xrặ bhrợ pazêng ba boóch, pr’hát, t’ruíh âng ma nuýh Dao. N’đhơ nắc ma nuýh ta coóh ta ha bhlầng cóh câu lạc bộ zư lêy truyền thống văn hoá Dao ha dợ zập bêl a va cung tước đấh, pa dưr phong trào. Pazêng pr’hát a đhi a moó hát buôn nắc pazêng bài âng a va Chiêm xrặ bhrợ. A cu cung tr’pác lâng a đhi a moó nắc lêy tợơ a va đoọng ting pa choom bhrợ”.

       Rau chắp kiêng, c’năl zư lêy văn hoá truyền thống acoon cóh âng pa căn Tẩn San Chiêm nắc lêy chắp hơnh pa bhlầng./.

Người phụ nữ Dao miệt mài gìn giữ văn hoá dân tộc
                                                                                      Chẻo Thu

Say mê thêu thùa, đam mê  với các làn điệu dân ca và dân vũ truyền thống, bà Tẩn San Chiêm, dân tộc Dao  ở bản Gàng Lân, xã Tả Phìn, huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu đã tìm mọi cách lưu giữ, bảo tồn và phát huy những nét đẹp văn hoá của dân tộc mình.  

Sinh ra ở miền quê vùng đồng bào Dao Khâu với nhiều nét văn hóa dân tộc phong phú, từ nhỏ bà Tẩn San Chiêm đã yêu thích thêu thùa, may vá. Do vậy mỗi khi thấy các bà, các mẹ trong bản ngồi thêu là bà liền học theo. Cứ dần dần thêu thùa các trang phục truyền thống đã trở thành niềm đam mê của bà. Qua bàn tay khéo léo của bà đã làm nên những bộ trang phục mang đậm bản sắc của dân tộc Dao Khâu. Mỗi bộ trang phục được làm ra, bà gửi gắm vào đó biết bao tình cảm với người thân.  Giờ đây đã gần 70 tuổi đời, nhưng bà Chiêm vẫn thường ngồi trước sân nhà miệt mài vừa thêu, vừa dạy các cháu gái trong bản mình thêu, chỉ với mong muốn lớp con cháu sau này vẫn gìn giữ được nét đẹp văn hóa của dân tộc:“Tôi thêu thùa những bộ trang phụ truyền thống của dân tộc mình, thêu cho mình, cho họ hàng thân quen của tôi. Tôi nghĩ bộ trang phục truyền thống là hồn cốt của dân tộc mình nên nhưng lúc nông nhàn tôi thường ngồi đây dạy cho con cháu thêu thùa, làm nên những bộ trang phục để mặc vào những dịp cưới xin lễ tết, quan trọng của gia đình. Tôi rất vui vì các con cháu của mình đều có ý thức gìn công việc thêu thùa của dân tộc mình”.

       Không chỉ tinh tế làm nên những bộ trang phục tuyệt đẹp của dân tộc, bà Chiêm còn được làng trên xóm dưới biết đến bởi giọng hát  dân ca Dao ngọt ngào và sâu lắng. Bà cho biết, những bài dân ca Dao rất hay và sâu sắc bởi có tính răn dạy con người rất cao, trong khi đó những người biết sáng tác dân ca Dao không nhiều. Trăn trở với suy nghĩ đó, từ nhiều năm trước, đặc biệt khi còn làm Trưởng ban văn hoá xã Tả Phìn, bà đã giành thời gian tìm hiểu thật kỹ các làn điệu dân dân ca, dân vũ Dao, từ đó gây dựng, duy trì  một đội văn nghệ phục vụ bà con dân bản. Đau đáu trước nguy cơ mai một nét đẹp truyền thống, hai năm trở lại đây bà Chiêm đã tham gia làm cố vấn cho Câu lạc bộ gìn giữ nét đẹp văn hóa các dân tộc tại địa bàn huyện Sìn Hồ. Trong những lần sinh hoạt câu lạc bộ bà kết hợp dạy hát dân ca, phục dựng các bài múa truyền thống;  tuyên truyền, vận động chị em gìn giữ, phát huy văn hóa dân  tộc. Chị  Tẩn Mý Chài, thành viên của câu lạc bộ cho biết: trước kia chị chưa hiểu lắm về làn điệu dân ca dân vũ Dao. Từ những buổi sinh hoạt câu lạc bộ như thế này, chị cũng như các chị em khác  đã hiểu ra và thấy mình phải có trách nhiệm lưu giữ nét đẹp văn hóa của ông cha để lại: “ Bà Chiêm là một người rất nặng lòng với văn hóa Dao, Dù tuổi đã cao nhưng mỗi bài hát  được bà ngân, luyến láy rất sâu lắng. Trước đây người phụ nữ Dao có ít người thoát ly, có tư tưởng tiến bộ như bà Chiêm. Chúng tôi lớp người sau phải cố gắng học tập để bảo tồn được văn hóa cho con cháu mai sau”

      Sau những năm tháng lặng thầm sưu tầm, nghiên cứu, đến nay, bà Tẩn San Chiêm đã sáng tác được gần 40 bài hát dân ca Dao. Bà cùng câu lạc bộ gìn giữ truyền thống văn hóa dân tộc Dao trên địa bàn huyện Sìn Hồ tích cực phục dựng lại nhiều điệu múa truyền thống của dân tộc mình như múa Chuông, múa trồng khoai tây…..góp phần vào việc đẩy mạnh phong trào văn hóa quần chúng của phụ nữ ở cơ sở. Chị Chẻo Thị Hà, Chủ tịch Hội phụ nữ huyện Sìn Hồ đánh giá: “ Bác Chiêm nay đã gần 70 tuổi nhưng rất tâm huyết yêu nghệ thuật, có năng khiếu hát và sáng tác những bài hát dân ca, câu chuyện dân tộc Dao. Mặc dù là người nhiểu tuổi nhất trong nhóm Câu lạc bộ gìn giữ truyền thống văn hóa Dao nhưng lúc nào bác cũng đến sớm, khuấy động phong trào. Những bài hát chị em hát thường là những bài mà bà Chiêm sáng tác. Tôi cũng chia sẻ với chị em là phải nhìn bác mà học tập, noi theo”

       Niềm say mê, ý thức trách nhiện với văn hóa truyền thống dân tộc của bà Tẩn San Chiêm thật đáng trân trọng./.