Nắc k’coon âng đhanuôr Ba Na, n’niên, pậ banh cóh chr’val Ngọc Bay, thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum, k’zệt c’moo ahay lâng rau chắp hơnh văn hoá chiing goong lâng kiêng pa bhlâng zư lêy, pa dưr bh’rợ nghệ thuật chiing goong cóh pr’ắt tr’mông, manuýh g’lăng A Biu ơy lướt tước ooy pazêng bhươl cr’noon, tước ooy apêê trường học đoọng pa choom h’cơnh ng’tâm goong, n’toong chiing ha lang t’tun.

Trường Tiểu học Đặng Trần Côn, ắt cóh chr’val Ngọc Bay, thành phố Kon Tum vêy k’nặ 700 a đhị học sinh, pazêng apêê ađhi n’nâu nắc lứch k’coon ta đhi âng đhanuôr Ba Na. Rau chr’nắp bhlâng cóh trường n’nâu nắc pazêng học sinh lứch kiêng lâng n’năl tâm goong, n’toong chiing, t’nơớt xoang. Xang bêl học lâng cóh t’ngay đhêy học thứ 7, chủ nhật xa nul âng chiing goong nắc chr’va chr’đhô cóh tang trường. Cô giáo Đậu Thị Lan, Hiệu trưởng xay moon, bh’rợ pa choom n’toong chiing nắc vêy nhà trường xay bhrợ tơợ bấc c’moo n’nâu lâng manuýh bha lâng cóh bh’rợ pa choom ha apêê ađhi học sinh nắc manuýh g’lăng z’hai A Biu: “Manuýh g’lăng z’hai A Biu pa bhlâng chắp hơnh văn hoá ty đanh âng đhanuôr acoon cóh đay. Ađoo ơy chêếc lêy chiing, xoang nắc đanh pa bhlâng lâng vêy kinh nghiệm pa choom đoọng ha lang ta đhâm c’mor pazêng cơnh bh’rợ n’toong chiing. Lâng nâu đoo công nắc bh’rợ chr’nắp pa bhlâng k’đơơng học sinh tước ooy trường.”

Cắh muy pa choom ha apêê ađhi học sinh cóh Trường Tiểu học Đặng Trần Côn công cơnh p’niên k’tứi cóh bhươl cr’noon đhị zr’lụ n’năl n’toong chiing, t’nơớt xoang, manuýh g’lăng z’hai A Biu nắc dzợ t’bhlâng xay truíh ooy rau tu lâng rau la liêm pr’hay âng văn hoá chiing goong đoọng bhrợ t’váih đoọng ha lang n’nâu cơy vêy cr’noọ zư lêy, pa dưr văn hoá ty đanh âng đhanuôr Ba Na. Bơơn vêy a đoo g’lăng z’hai A Biu bơơn lêy, pa choom, bấc apêê ađhi choom n’toong chiing nắc bơơn p’cắh rau t’béch âng đay tơợ bh’rợ bhiệc bhan, tr’thi, hội diên, liêm choom bhlâng nắc a đhi Y Việt Hương, học sinh lớp 4D, a đhi A Văn Thỉu, học sinh lớp 5C… Chr’nắp bhlâng nắc a đhi Y Thái Thị Kim Ngân, học sinh lớp 6, Trường Trung học Cơ sở Hàm Nghi choom n’toong 8 bêệ chiing nắc doọ u lất ooy xa nul. A đhi Y Thái Thị Kim Ngân prá: “Acu pa choom n’toong chiing nắc tơợ bêl học cấp I lâng a bhướp pa choom đoọng ha acu. Bài âng acu n’toong nắc bài bha dơng ađhi. Acu pa choom n’toong muy c’moo ơy lâng a bhướp công pa choom đoỌng ha acu n’toong. Cóh bài bha dơng ađhi n’nắc pr’hay pa bhlâng ooy xa nul lâng c’lâng xa nay nul.”

Vêy cr’noọ chắp hơnh văn hoá chiing goong lâng đớc đoọng cr’noọ chắp hơnh n’nắc choom chr’va chr’đho ooy pazêng zập ngai, k’zệt c’moo ahay manuýh g’lăng z’hai A Biu đớc bấc g’lêếh c’rơ chêếc n’năl, pa chắp ch’mêết lêy lâng n’năl ghít rau chr’nắp ma bhuy âng văn hoá chiing goong. Ađoo nắc chêếc thầy pa choom lâng rau xay bhrợ t’mêê âng đay, bhrợ manuýh choom bhr’lậ pa liêm xa nul âng chiing. Đợ chiing lấh tr’téc, chiing ma hư tước ooy têy đoo bhrợ bhr’lậ, bươl nắc dưr váih đợ chiing la liêm, xa nul pr’hay pa bhlâng. Xang n’nắc xa nay a đoo p’lơớp cắh đoọng k’điêl n’năl pay pa câl cr’van, dưr váih tước ooy chr’hoong An Khê, tỉnh Gia Lai đương 5, 7 t’ngay ta bơơn câl chiing Klang Brông chr’nắp pa bhlâng; cắh cậ bh’rợ ađoo xay moon ooy pr’loọng đong bhrợ têng cớ đong truyền thống cóh cr’noon Plei Klech, chr’val Ngọc Bay, thành phố Kon Tum toong t’ngay loọng p’loọng đương hơnh déh ta mooi xay truíh ooy văn hoá Ba Na… xoọc đâu nắc êếh dzợ rau bh’rợ muy âng đoo nắc dưr váih rau tr’haanh zazum âng manuýh Ba Na cóh zr’lụ. Prá xay ooy rau rơơm kiêng âng đay, a đoo g’lăng z’hai A Biu prá: “Cr’noọ cr’niêng âng cu cóh xoọc đâu nắc bhrợ têng cơnh ooy choom pa choom lứch đoọng ha manuýh cóh pr’loọng đong, cóh bhươl cr’noon công cơnh cóh trường. Bhrợ têng cơnh ooy pa choom đoọng ha apêê đoo n’năl đợ rau chr’nắp âng pazêng bêệ chiing. Nâu đoo nắc rau chr’nắp pr’hay âng đhanuôr Ba Na. Pleng k’tiếc k’er nắc dzợ choom lướt pa choom đoọng ha bấc manuýh nắc chr’nắp liêm mơ đêếc.”

Lâng manuýh g’lăng z’hai A Biu, chiing goong nắc rau riáh, nắc xa nul cr’noọ cr’niêng âng manuýh Ba Na. Bhui har apêê đoo n’toong chiing, rau cắh yêm loom cóh cr’noọ nắc apêê đoo công n’toong chiing. Prá xay cr’noọ cr’niêng cr’er, da dô, mốp loom nắc công n’toong chiing. Đoọng zư lêy, pa dưr nghệ thuật chiing goong cóh pr’ắt tr’mông nắc đợ lang ta đhâm c’mor nắc la lua chắp hơnh lâng kiêng zư lêy chiing goong. Nâu đoo nắc rau tu đoọng manuýh g’lăng z’hai A Biu c’moo đâu lấh 60 c’moo nắc dzợ t’bhlâng tước ooy trường học, lướt lứch tơợ bhươl cr’noon n’nâu tước ooy cr’noon n’tốh cóh thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum pa choom n’cơnh ng’toong chiing goong ha lang p’niên./.

Nghệ nhân A Biu với đam mê truyền dạy cồng chiêng

PV Khoa Điềm

  Là người con của dân tộc Ba Na, sinh ra, lớn lên ở xã Ngọc Bay, thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum, hàng chục năm qua bằng tình yêu đặc biệt với văn hóa cồng chiêng và mong muốn cháy bỏng bảo tồn, phát huy được nghệ thuật cồng chiêng ngay trong cuộc sống đời thường, nghệ nhân A Biu đã âm thầm đi đến làng trên xóm dưới, tới các trường học để truyền dạy cồng chiêng cho thế hệ trẻ.

Trường Tiểu học Đặng Trần Côn, ở xã Ngọc Bay, thành phố Kon Tum có gần 700 em học sinh, tất cả đều là con em dân tộc thiểu số Ba Na. Điều đặc biệt ở ngôi trường này là hầu hết học sinh đều yêu thích và biết đánh cồng chiêng, múa xoang. Cứ sau những giờ học chính khóa và trong cả ngày nghỉ thứ bảy, chủ nhật tiếng cồng chiêng lại vang lên rộn rã trong sân trường. Cô giáo Đậu Thị Lan, Hiệu trưởng cho biết, phong trào học đánh cồng chiêng được nhà trường duy trì từ nhiều năm nay và người có vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn, truyền lửa đam mê cho các em học sinh là nghệ nhân A Biu. “Nghệ nhân A Biu rất đam mê với truyền thống văn hóa của người dân tộc mình. Ông đã sưu tầm những bộ chiêng, xoang rất là lâu đời và có kinh nghiệm dạy cho thế hệ trẻ các bài chiêng. Và đây cũng là một biên pháp rất quan trọng thu hút học sinh đến trường”.

Không chỉ dạy các em học sinh ở Trường Tiểu học Đặng Trần Côn cũng như thanh thiếu nhi các làng trong vùng biết đánh cồng chiêng, múa xoang, nghệ nhân A Biu còn tỉ mỉ giảng giải về cội nguồn và vẻ đẹp của văn hóa cồng chiêng nhằm xây dựng cho thế hệ trẻ ý thức bảo tồn, phát huy vốn văn hóa truyền thống của dân tộc Ba Na. Nhờ được nghệ nhân A Biu phát hiện, dìu dắt, nhiều em nhỏ có năng khiếu đã khẳng định được tài năng của mình thông qua các cuộc liên hoan, hội thi, hội diễn nổi bật như em Y Việt Hương,  học sinh lớp 4D, em A Văn Thỉu, học sinh lớp 5C... Đặc biệt em Y Thái Thị Kim Ngân, học sinh lớp 6, Trường Trung học Cơ sở Hàm Nghi đánh được dàn chiêng 8 chiếc mà không chênh, không phô. Em Y Thái Thị Kim Ngân, nói: “Con tập đánh chiêng từ năm cấp I và ông dạy cho con đánh chiêng. Cái bài mà con đánh là bài ru em. Con đánh được một năm rồi và ông cũng dạy cho con đánh. Trong bài ru em đó hay nhất là nhịp và giai điệu”.

Có tình yêu đặc biệt với văn hóa cồng chiêng và để  tình yêu ấy có thể lan tỏa, thu hút cộng đồng, hàng chục năm qua nghệ nhân A Biu đã dành nhiều tâm sức tìm hiểu, nghiên cứu nắm bắt được hồn cốt của văn hóa cồng chiêng. Ông đã tự tìm thầy học hỏi và bằng sáng tạo của riêng mình làm chủ nghệ thuật chỉnh chiêng. Những chiếc chiêng rách, chiêng hỏng đến tay ông chỉnh sửa, chắp nối trở thành những bộ chiêng hoàn chỉnh có âm vực rền, rè độc đáo. Rồi chuyện ông giấu vợ bán tài sản lặn lội tới tận huyện An Khê, tỉnh Gia Lai chờ năm, bảy ngày mua kỳ được bộ chiêng Klang Brông quý giá; hay việc ông thuyết phục gia đình dựng lại ngôi nhà truyền thống ở làng Plei Klech, xã Ngọc Bay, thành phố Kon Tum ngày đêm mở cửa đón khách giới thiệu về văn hóa Ba Na.v.v. giờ đã không còn là việc của riêng ông mà trở thành niềm tự hào chung của người Ba Na trong vùng. Nói về mong muốn của mình, nghệ nhân A Biu cho biết: “Tâm niệm hiện giờ mong muốn nhất làm sao truyền hết cho người trong gia đình, trong buôn làng hàng xóm cũng như ở trong trường. Làm sao mình truyền đạt cho họ biết giá trị một bộ chiêng. Đây là bản sắc dân tộc Ba Na. Trời thương còn đi đứng được sẽ truyền bá lại cho càng nhiều người càng tốt ”.

  Với nghệ nhân A Biu, cồng chiêng là cội rễ, là tiếng nói tâm tình của người Ba Na. Vui người ta đánh cồng chiêng, buồn cũng lấy ra kể chuyện. Nói thương nhau, giận nhau cũng bằng tiếng cồng chiêng. Để bảo tồn, phát huy được nghệ thuật cồng chiêng ngay trong cuộc sống đời thường thì những thế hệ kế cận phải thật sự yêu và muốn giữ cồng chiêng. Đây cũng chính là lý do để nghệ nhân A Biu năm nay đã bước sang tuổi 60 vẫn cần mẫn tới các trường học, đi hết làng trên xóm dưới ở thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum truyền dạy cồng chiêng cho thế hệ trẻ./.