Đhanuôr Vân Kiều, Pa Cô coh cr’noon Pa Nho, khối 6, thị trấn Khe Sanh, chr’hoong da ding k’coong Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị tơợ đanh ơy looih lâng ađoo pân juyh zập t’ngay tợt taanh bhai ty đanh âng acoon coh đay. Ađoo n’năc năc t’cooh Hồ Văn Hồi, đhanuôr Vân Kiều, manuyh vêy đhanuôr coh đâu đơc lâng pr’đơc da dêr năc: Manuyh g’lăng z’hai chr’năp pa bhlâng âng bhươl cr’noon. Bêl vêy ta ta mooh h’cơnh ooy bhrợ ha đoo bhrợ têng bh’rợ t’taanh ty đanh âng acoon coh, bh’rợ năc căh vêy bâc manuyh pân juyh bhrợ têng, t’cooh Hồ Văn Hồi xay moon: “Acu lêy chơợ, acu t’bhlâng chêêc n’năl lâng pa choom taanh lâng cr’noọ năc kiêng zư đơc văn hoá, pr’họm âng n’đooh a dooh âng acoon coh zi. Coh tr’nơơp năc kiêng pa dưr, xay bhrợ đoọng ha pêê n’lơơng lêy ting bhrợ têng. Acu năc manuyh pân juyh dợ choom bhrợ bh’rợ t’taanh, hau tu apêê ađhi amoó căh tộ bhrợ têng.”

N’niên lâng dưr pậ banh coh zr’lụ k’tiêc bâc ơl p’răng lâng đhí Khe Sanh, chr’hoong Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị, tơợ bêl k’tứi pazêng bhr’ươl bha dơng k’coon âng k’căn, âng da dích; xa nul âng n’jưl ta lư âng k’conh, pa bhươp ơy ăt đhậu ghít coh a chăc âng Hồ Văn Hồi. Ađoo xay truih, tơợ bêl 9, 10 c’moo, ađoo kiêng pa bhlâng cha năm lâng pr’họm âng xa nấp acoon coh đay. Xa nấp âng manuyh Vân Kiều bâc bhlâng năc pr’họm tăm, cha năm bha lâng năc n’loong, axậ, acoon ađhăh coh crâng k’coong, ha rêê đhuốch zr’lụ đhanuôr ăt mamông. T’cooh Hồi xay moon, bh’rợ taanh n’đooh a dooh xay moon râu đơ ghít, p’đhít âng manuyh taanh. Năc muy c’lâng tr’naanh u lất, adoo n’năc năc ta lơi. Muy bêệ khăn âng đhanuôr năc ng’taanh đanh mơ 2 t’ngay, muy bêệ adooh đanh mơ 4 t’ngay, muy bêệ n’đooh đanh mơ 6 t’ngay… Cr’chăl ih cha năm xay moon râu p’đhít k’rơ pa bhlâng. Đoọng cha năm tơợ acọ tươc ooy aral n’đooh, tơợ k’tứi tươc ooy ga măc n’jưah liêm n’jưah glặp ng’xấp năc căh vêy u buôn. Tu cơnh đêêc, tơợ pazêng c’moo 80, 90 âng thế kỷ l’lăm ahay, apêê ađhi amoó Vân Kiều coh zr’lụ da ding k’coong tỉnh Quảng Trị năc căh dợ vêy ngai kiêng taanh n’đooh a dooh ty đanh âng acoon coh. T’cooh Hồ Văn Hồi k’rang: “Acu lêy bh’rợ taanh n’đooh a dooh ting t’ngay u bil. Râu đêêc năc râu acu k’rang pa bhlâng. Đoọng taanh muy t’clăh adooh, ađooh năc ga lêêh pa bhlâng ha dợ pa câl chr’năp căh mơ năc chơợ pa câl, pa câl chr’năp dal năc căh ngai câl. Nâu đoo năc muy coh pazêng râu tu bhrợ bâc apêê g’lăng z’hai Vân Kiều căh dợ bhrợ bh’rợ taanh n’đooh a dooh. Ha dang ng’xay zêng ooy zên năc căh râu. Acu năc tu kiêng, tu rơơm kiêng zư đơc râu chr’năp ty đanh âng acoon coh đay. Muy acoon coh đoọng ng’năl coh tr’nơơp năc ooy xa nấp. Acu rơơm kiêng lang apêê ta đhâm c’mor năc n’năl chăp râu đơ chr’năp văn hoá âng acoon coh đay. Tu năc đoo năc râu ma bhuy chr’năp âng acoon coh.”

K’nặ 30 c’moo bhrợ têng bh’rợ taanh n’đooh a dooh, bh’rợ t’taanh âng t’cooh Hồ Văn Hồi ting t’ngay vêy bâc ngai n’năl, chr’va tươc ooy pazêng bhươl cr’noon da ding k’coong âng chr’hoong Hướng Hoá, chr’hoong Đakrông, tỉnh Quảng Trị. Bâc bhươl cr’noon cơnh cr’noon Xà Ta, chr’val Tà Long, cr’noon Klu, chr’val Đakrông, chr’hoong Đakrông; bhươl cr’noon Mới, chr’val Hướng Linh, cr’noon Trằm, chr’val Hướng Tân, chr’hoong Hướng Hoá… ơy k’dua ađoo tươc pa choom taanh n’đooh a dooh ha đhanuôr. Bấc apêê vêy t’cooh Hồ Văn Hồi pa choom tươc nâu cơy năc dưr vaih manuyh g’lăng z’hai bâc ngai n’năl coh zr’lụ. Amoó Hồ Thị Thới, ăt coh khối 6, thị trấn Khe Sanh, chr’hoong Hướng Hoá xay moon râu chăp hơnh ooy râu ta béch g’lăng, manuyh ơy pa dưr cr’noọ cr’niêng chắp kiêng bh’rợ tr’nêng taanh n’đooh a dooh ty đanh âng acoon coh: “Acu ting pa choom t’taanh tơợ thầy Hồi năc 10 c’moo. Thầy Hồi năc manuyh lứch loom lâng bh’rợ taanh n’đooh a dooh. Hân đhơ bh’rợ t’taanh n’nâu căh râu choom pa dưr pr’ăt tr’mông âng đoo lâng pr’loọng đong năc thầy căh lơi, dợ t’bhlâng taanh bhrợ, dợ t’bhlâng zư lêy, pa choom đoọng ha lang t’tun pa têệt bhrợ. Năc acu mâng loom, căh vêy ngai cơnh thầy Hồi. Acu rơơm kiêng zập cấp chính quyền lâng ngành chức năng năc chêêc zr’lụ pa câl n’đooh a dooh, đoọng đhanuôr pa dưr bh’rợ lâng vêy p’xoọng thu nhập. Cơnh đêêc năc vêy choom nhâm mâng.”

Xoọc đâu, coh chr’hoong Hướng Hoá, đợ manuyh g’lăng z’hai taanh n’đooh a dooh năc m’bứi pa bhlâng, ha dợ lâng p’niên nâu cơy năc căh kiêng bhrợ têng bh’rợ ty đanh n’nâu, bhrợ ha bh’rợ taanh n’đooh a dooh âng manuyh Vân Kiều, Pa Cô ăt lâng đhr’năng dưr bil. Lâng đhr’năng n’nâu, ngành văn hoá tỉnh Quảng Trị t’bhlâng chêêc pa dưr lâng zư lêy bh’rợ taanh n’đooh a dooh. Vel đong công t’bhlâng bhrợ lớp pa choom bh’rợ t’taanh, p’căh, triển lãm, xay p’căh đợ n’đooh a dooh âng manuyh Vân Kiều. P’căn Nguyễn Thị Huyền, Trưởng phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị xay moon, t’cooh Hồ Văn Hồi năc muy coh m’bứi manuyh vêy g’lêêh c’rơ coh bh’rợ zư lêy bh’rợ taanh n’đooh a dooh ty đanh âng đhanuôr Pa Cô, Vân Kiều: “Anoo Hồi năc muy coh m’bứi manuyh dợ n’năl bhrợ têng pazêng bh’rợ tr’nêng ty đanh  n’năl cha ơh pazêng râu tr’coọ xa nul. Azi xoọc bhrợ têng Đề án: Zư lêy lâng pa dưr pazêng râu đơ chr’năp văn hoá đhanuôr Vân Kiều, Pa Cô. Coh đêêc, azi năc xay moon pazêng bh’rợ zư lêy, pa dưr râu chr’năp pr’hay văn hoá đhanuôr acoon coh n’jưah pay râu đêêc năc ooy bh’rợ pa dưr du lịch. Coh bh’rợ zư lêy lâng pa dưr pazêng râu đơ chr’năp văn hoá ty đanh âng vel đong nhâm mâng lâh mơ, t’cooh Hồi năc muy coh pazêng râu đơ chr’năp pa bhlâng./.”

Người nặng lòng với nghề dệt truyền thống của đồng bào Vân Kiều

( Alăng Lợi)

Khi sự giao thoa văn hóa ngày càng diễn ra mạnh mẽ thì nỗ lực giữ gìn những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào các dân tộc thiểu số luôn có một ý nghĩa đặc biệt. Ở vùng núi Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị có một người đàn ông dành hơn 30 năm gắn bó với nghề dệt thổ cẩm, giữ lại nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Vân Kiều ở miền Tây tỉnh Quảng Trị.

Bà con Vân Kiều, Pa Cô ở bản Pa Nho, khối 6, thị trấn Khe Sanh, huyện miền núi Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị từ lâu đã quá quen với hình ảnh người đàn ông ngày ngày miệt mài ngồi bên khung cửi dệt vải truyền thống. Đó là ông Hồ Văn Hồi, dân tộc Vân Kiều, người được bà con ở đây gọi ông với cái tên thân thương “Nghệ nhân biệt tài của bản”. Khi được hỏi về cái duyên đưa ông đến với nghề dệt truyền thống, nghề mà hiếm đàn ông theo đuổi, ông Hồ Văn Hồi thổ lộ:“Miềng thấy tiếc, miềng cố gắng tìm tòi và học dệt với mong muốn lưu giữ lại hoa văn, màu sắc thổ cẩm của dân tộc miềng thôi. Ban đầu miềng chỉ muốn khơi dậy, làm gương. Miềng là một người đàn ông còn biết dệt, tại sao chị em phụ nữ lại không làm được.”

Sinh ra và lớn lên tại vùng đất đầy nắng và gió Khe Sanh, huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị,  từ bé những lời ru của mẹ, của bà; tiếng đàn ta lư của cha ông đã ngấm vào máu thịt của Hồ Văn Hồi. Ông kể, từ năm lên 9, 10 tuổi, ông đã bị mê hoặc bởi hoa văn và màu sắc của trang phục dân tộc mình. Trang phục của Vân Kiều chủ yếu tông màu đen; hoa văn chủ yếu là cây, lá, con vật rất gần gũi với thiên nhiên, nương rẫy, núi rừng nơi người dân sinh sống. Ông Hồi chia sẻ, nghề dệt thổ cẩm đòi hỏi sự tỉ mỉ đến từng chi tiết. Chỉ một đường tơ sai, tấm thổ cẩm coi như hỏng. Một chiếc khăn thổ cẩm dệt mất 2 ngày, chiếc áo mất 4 ngày, chiếc váy mất khoảng 6 ngày... Giai đoạn thêu hoa văn đòi hỏi sự chú tâm đặc biệt. Để hoa văn từ thân đến chân váy, từ bé đến lớn vừa đẹp vừa không mắc lỗi chẳng phải chuyện dễ dàng. Vì thế mà, từ thập niên 80, 90 của thế kỷ trước, các chị em Vân Kiều ở vùng núi tỉnh Quảng Trị đã không còn mấy mặn mà với nghề dệt truyền thống. Ông Hồ Văn Hồi trăn trở: “Tôi thấy nghề dệt ngày càng bị mai một. Đó là điều mà tôi rất trăn trở. Để dệt được một tấm thổ cẩm rất kỳ công mà bán giá thấp thì không đành, bán giá cao thì không ai mua. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều nghệ nhân Vân Kiều quay lưng với nghề dệt. Nếu mà tính vì đồng tiền thì không ăn thua. Tôi làm vì đam mê, vì mong muốn lưu giữ giá trị truyền thống của dân tộc mình. Một dân tộc để nhận biết đầu tiên phải nhìn qua trang phục. Tôi mong muốn lớp trẻ cần phải biết trân trọng những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Bởi đo là linh hồn của một dân tộc.”

Gần 30 năm gắn bó với nghề dệt thổ cẩm, tay nghề  của ông Hồ Văn Hồi ngày càng được nhiều người biết đến, vang xa khắp các bản làng vùng cao huyện Hướng Hóa, huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị. Nhiều bản làng như bản Xà Ta, xã Tà Long, bản Klu, xã Đakrông, huyện Đakrông; bản Mới, xã Hướng Linh, bản Trằm, xã Hướng Tân, huyện Hướng Hóa… đã mời ông về truyền dạy nghề dệt thổ cẩm cho bà con. Không ít học trò của Hồ Văn Hồi đến nay đã trở thành nghệ nhân có tiếng trong vùng. Chị Hồ Thị Thới, ở khối 6, thị trấn Khe Sanh, huyện Hướng Hóa bày tỏ sự yêu kính người thầy tài hoa, người đã trao truyền niềm đam mê với nghề dệt truyền thống của dân tộc: “Tôi theo thầy Hồi học dệt đã 10 năm. Thầy Hồi là một người rất tâm huyết với nghề dệt. Tuy nghề dệt không nuôi sống được bản thân và gia đình nhưng thầy cũng không bỏ, vẫn cố gắng theo nghề, vẫn cố gắng bảo tồn, trao truyền cho các thế hệ sau tiếp nối. Nhưng tôi chắc chắn rằng, không có ai được như thầy Hồi. Tôi mong muốn các cấp chính quyền và ngành chức năng có thể tìm đầu ra cho sản phẩm dệt, để bà con vừa duy trì nghề vừa có thu nhập. Như vậy mới bền lâu được.”

Hiện, ở huyện Hướng Hóa, số nghệ nhân dệt thổ cẩm chỉ đếm được trên đầu ngón tay, trong khi phần đông lớp trẻ quay lưng lại với nghề truyền thống, khiến nghề dệt thổ cẩm của người Vân Kiều, Pa Cô đứng trước nguy cơ bị mai một. Trước thực trạng này, ngành văn hóa tỉnh Quảng Trị nỗ lực tìm cách khôi phục và bảo tồn dệt thổ cẩm. Địa phương cũng đã tổ chức các lớp dạy nghề, trưng bày, triển lãm, giới thiệu, quảng bá sản phẩm thổ cẩm của người Vân Kiều. Bà Nguyễn Thị Huyền, Trưởng phòng Văn hóa Thông tin huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị cho biết, ông Hồ Văn Hồi là một trong số ít người có công lớn trong việc gìn giữ, bảo tồn nghề dệt thổ cẩm truyền thống của dân tộc Pa Cô, Vân Kiều: “Anh Hồi là một trong ít người còn nắm giữ các nghề truyền thống, biết chơi các loại nhạc cụ. Chúng tôi đang xây dựng Đề án “Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc Vân Kiều Pa Cô”. Trong đó, chúng tôi sẽ đưa ra các giải pháp bảo tồn, phát huy, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc vừa lấy đó làm mục tiêu phát triển du lịch. Trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương chắc chắn, ông Hồi là một yếu tố rất quan trọng./.”