Cóh tr’nơớp c’xêê 6 c’moo 2017, sâm Ngọc Linh nắc vêy Chính phủ xay moon nắc bh’nơơn bh’rợ âng k’tiếc k’ruung. Ting n’nắc nắc vêy đợ xa nay chính sách la lay đớc đoọng ha bh’nơơn bh’rợ vêy bấc rau liêm choom ga mắc pa bhlâng ooy kinh tế lâng y học. Rau đêếc nắc bh’nơơn âng muy cr’chăl t’bhlâng xay bhrợ, tơớp xay bhrợ k’nặ 5 c’moo ahay. Bêl đêếc nắc t’mêê dzoóc bhrợ chức Chủ tịch chr’hoong da ding k’coong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Lâng rau cr’noọ cr’niêng rơơm kiêng, t’coóh Hồ Quang Bửu ơy ta đang moon lâng xay bhrợ đề án k’tiếc k’ruung ooy bh’rợ zư lêy pa dưr t’nơơm Sâm Ngọc Linh.

Vêy ta bơơn lêy tơợ tr’nơớp c’moo 1970, sâm ngọc linh bơơn vêy ta n’năl nắc muy cóh pazêng rau sâm chr’nắp pa bhlâng cóh bha lang k’tiếc, tu vêy đợ pr’đươi hắt chr’nắp ha c’rơ âng acoon manuýh, chr’nắp bhlâng nắc choom pa dứah đợ đh’réh cr’ăy k’đháp ng’pa dứah. T’coóh Hồ Quang Bửu xay moon k’nặ xơơng zệt c’moo ơy, t’nơơm chr’nóh n’nâu nắc ta ha vil, ắt lơớp cơnh muy rau z’nươu vêy ta p’lơớp ting cơnh boóp p’rá âng đhanuôr Xê Đăng cóh đâu: “Xoọc đêếc chô ch’mêết lêy cắh tước 100 cha nắc manuýh chóh sâm, cắh ơy choom prá xay ooy rau chr’nắp âng t’nơơm sâm, cắh ơy ngai n’năl bấc ooy t’nơơm n’nâu”.

Ta luôn cóh muy cr’chăl đanh đươnh, bh’rợ pa dưr Sâm Ngọc Linh bấc bhlâng nắc ma bhrợ, la léh ma muúch, cắh ơy vêy ta k’rang, zư lêy lâng k’rong bhrợ pa dưr muy cơnh crêê cơnh. Ting n’nắc, tu crêê c’bhúh chêếc pay câl k’đị, nắc chr’nắp âng sâm ếp bhlâng lâng cắh nhâm mâng, cắh ơy crêê cơnh lâng rau chr’nắp la lua. Pazêng cơnh đêếc nắc bhrợ lấh 100 zr’lụ chóh sâm đhị da ding Ngọc Linh ắt đhị m’pâng tỉnh Quảng Nam lâng Kon Tum ting t’ngay dưr bil. Rau đêếc nắc muy rau chơợ pa bhlâng lâng rau cắh liêm crêê ting dưr váih nắc k’r’bhâu hecta crâng g’mrâng crêê ta pa hư bấc pa bhlâng. T’coóh Hồ Quang Bửu k’rang nắc bhrợ têng cơnh ooy đoọng Đảng lâng Nhà nước đơớh vêy c’lâng bh’rợ ghít lấh mơ ooy t’nơơm sâm, xoọc đêếc nắc vêy choom pa dưr sâm n’nâu.

Bhrợ sâm ngọc linh dưr váih t’nơơm hàng hoá bha lâng, cắh cậ ch’ngai lấh mơ nắc muy rau chr’nóh chr’nắp đoọng pa dưr kinh tế, đoọng t’bil ha ul pa xiêr đharứt, nhâm mâng pr’ắt tr’mông đoọng ha đhanuôr acoon cóh đhị đêếc, nắc cr’noọ lâng công nắc rau rơơm kiêng âng t’coóh Hồ Quang Bửu. Hân đhơ cơnh đêếc, nắc tơợ bêl tơớp bhrợ, cr’noọ âng đoo lum bấc rau zr’nắh k’đháp, cắh cậ nắc vêy boóp p’rá cắh đoọng bhrợ têng. Tu đoọng bhrợ têng bh’rợ n’nâu nắc k’rong bấc pa bhlâng c’rơ. Ha dzợ Nam Trà My xoọc nắc muy cóh pazêng chr’hoong đharứt pa bhlâng cóh 63 chr’hoong đharứt âng k’tiếc k’ruung. Nắc dzợ muy rau ga mắc lấh mơ nắc cắh choom đớc đhr’năng: crâng k’van đhanuôr đharứt dzợ dưr váih muy cơnh cắh crêê cơnh. Rau đâu nắc bhrợ ha t’coóh Hồ Quang Bửu t’bhlâng xay bhrợ cr’noọ bh’rợ âng đay. T’coóh Bửu prá: “Nắc acu xay moon, prá xay bh’rợ n’nắc nắc bh’rợ liêm crêê. Lấh n’nắc t’nơơm n’nâu chắt váih cóh crâng lâng bêl chóh t’nơơm n’nâu nắc đhanuôr zư lêy crâng, đhanuôr pa dưr cớ crâng, đhanuôr pa dưr crâng đoọng chóh t’nơơm Sâm n’nâu”.

Tỵ nắc muy manuýh cắh bhrợ têng bh’rợ khoa học, hân đhơ cơnh đêếc lâng rau rơơm kiêng, t’coóh Bửu nắc chêếc lêy pazêng rau xa nay ooy Sâm Ngọc Linh lâng pa zêng bh’rợ pa dưr t’nơơm sâm ng’moon zazum cóh bha lang k’tiếc. Rau đêếc nắc rau đơ chr’nắp pa bhlâng đoọng bhrợ têng xa nay bh’rợ zư lêy lâng pa dưr Sâm Ngọc Linh. Cắh muy cơnh đêếc, ađoo nắc manuýh xay moon đề án lâng apêê hội đồng khoa học cấp tỉnh. Xang n’nắc prá xay lâng apêê bộ ngành Trung ương. Nắc tước c’moo 2015 Chính phủ mr’cơnh cr’noọ xa nay mr’cơnh lâng đề án zư lêy lâng pa dưr sâm da ding Ngọc Linh tước c’moo 2030. Nâu đoo nắc pr’đơợ đoọng zập cấp, ngành tơợ Trung ương tước vel đong ting bhrợ teng, bhrợ t’váih c’rơ lâng pazêng rau pr’đơợ chr’nắp n’lơơng đoọng zr’lụ sâm Ngọc Linh tước ooy cr’chăl dưr váih k’rơ lấh mơ. T’coóh Chu Ngọc Anh, Bộ trưởng bộ Khoa học lâng Công nghệ prá: “Lâng rau p’too moon âng Thủ tướng Chính phủ nắc cóh ha y azi vêy bấc rau liêm choom lấh mơ đoọng đươi dua pazêng bh’nơơn bh’rợ sâm lâng bh’nơơn bh’rợ âng k’tiếc k’ruung Sâm Ngọc Linh cơnh ahêê ơy xay moon lâng rơơm kiêng”.

Ting n’nắc tơợ bh’rợ chóh bhrợ la léh ma muúch cóh đhanuôr, nâu cơy Sâm Ngọc Linh nắc vêy ta n’năl tước bấc lấh mơ cóh k’tiếc k’ruung lâng tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng. Xoọc đâu nắc vêy 6 doanh nghiệp k’rong bhrợ chóh sâm da ding Ngọc Linh, lâng đợ đhăm ting cơnh quy hoạch tước k’r’bhâu hecta. Cóh đêếc vêy đợ tập đoàn ga mắc cơnh Vinamilk, VinGoup. Chr’nắp bhlâng, bấc doanh nghiệp ơy lâng xoọc k’rong bhrợ đong máy bhrợ têng đợ pr’đươi đươi dua tơợ sâm da ding Ngọc Linh. Bhui har lấh mơ nắc tơợ đâu c’năl âng đhanuôr tr’xăl ghít lấh mơ, apêê đoo n’năl zư lêy crâng đoọng chóh sâm. Ting n’nắc, cóh chr’hoong Nam Trà My, ha dang cóh c’moo 2014 vêy k’dâng 100 pr’loọng đong chóh Sâm Ngọc Linh mơ bơr pêê hecta nắc nâu cơy ơy ta chóh bhrợ cóh prang 7 chr’val, lâng lấh 1 r’bhâu pr’loọng đong chóh, đhăm chóh lấh 1500 hecta, đhr’năng dưr váih nắc k’nặ 900%. Đh’rứah lâng rau dưr váih liêm choom n’nắc, chr’nắp âng sâm Ngọc Linh công dưr dzoóc dal lấh mơ. Cóh bơr pêê c’moo ahay, muy kg sâm t’mêê mơ 12 ức đồng, nắc nâu cơy chr’nắp m’bứi bhlâng công tước 60 ức đồng, cơnh đêếc nắc dưr váih tước 5 chu. Ting n’nắc, zập hecta sâm Ngọc Linh xang 5 c’moo chóh nắc bơơn tước 70 tỷ đồng. t’coóh Hồ Văn Bông ắt cóh cr’noon Tắc Pin, chr’val Trà Linh xoọc vêy k’ha riêng hecta t’nơơm sâm Ngọc Linh k’zệt c’moo chắt váih, ađoo nắc vêy cóh têy lấh 50 tỷ đồng, xay moon: “Ng’moon zazum, tơợ bêl t’coóh Bửu dzôcó bhrợ Chủ tịch chr’hoong Nam Trà My tước nâu cơy, chr’nắp âng sâm dal pa bhlâng. Cóh đêếc pazêng rau pr’đươi, cơnh điện muy bơr bhươl cr’noon âng chr’val Trà Linh ơy vêy điện, c’lâng lướt liêm crêê lấh mơ ahay. Đhanuôr zập ngai công haanh déh Chủ tịch Bửu lứch”.

Lâng rau t’bhlâng k’rơ lấh mơ, nắc ng’choom moon, t’coóh Hồ Quang Bửu nắc manuýh vêy g’lêếh c’rơ pa dưr lâng xay moon ghít rau chr’nắp âng t’nơơm Sâm Ngọc Linh xang k’nặ xơơng zệt c’moo ắt p’lơớp cóh da ding k’coong Trường Sơn. Bh’rợ n’nâu cứh muy bhrợ bhr’lậ muy rau xa nay zr’nắh k’đháp nắc bh’rợ zư crâng, rau chr’nắp lấh mơ nắc rau rơơm kiêng âng t’coóh Bửu ơy choom pa dưr cr’noọ tr’xăl pr’ắt tr’mông cóh k’r’bhâu pr’loọng đong đhanuôr acoon cóh đhị aral da ding Ngọc Linh cóh bơr tỉnh Quảng Nam lâng Kon Tum. Nâu cơy, apêê đoo nắc tơớp t’hước ooy muy rau chr’nắp k’ức zên vêy đhơ nớc Sâm Việt Nam./.

Người đánh thức “thương hiệu triệu đô trên núi Ngọc Linh”

                                                                  CTV Tấn Sĩ

Khoảng 5 năm trở lại đây, trên các nẻo đường hiểm trở lên núi Ngọc Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam mọi người đã quá quen thuộc với sự xuất hiện của một người đàn ông to cao, có mái tóc hoa râm, đôi mắt tinh anh, giọng nói sang sảng và tính cách đầy quyết đoán. Ông thường xuyên lặn lội lên vùng núi này chỉ với một mục tiêu duy nhất là tìm cách để vực dậy một loại đặc sản vô cùng quý hiếm đang đứng trước nguy cơ bị quên lãng…Ông là Hồ Quang Bửu, người khởi xướng và thực hiện Đề án quốc gia về bảo tồn phát triển cây Sâm Ngọc Linh.

  Vào đầu tháng 6 năm 2017, sâm Ngọc Linh chính thức được Chính phủ công nhận là sản phẩm quốc gia. Kèm theo đó là những cơ chế chính sách đặc thù dành cho sản phẩm có tiềm năng lớn về kinh tế và y học này. Đó là kết quả của một quá trình bền bỉ, bắt đầu từ cách đây gần 5 năm. Khi ấy ông Hồ Quang Bửu vừa chân ướt chân ráo lên nhận chức Chủ tịch huyện miền núi Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Bằng tâm huyết và đam mê hiếm thấy, ông Bửu đã khởi xướng và thực hiện Đề án quốc gia về bảo tồn phát triển cây Sâm Ngọc Linh.

         Được phát hiện từ đầu những năm 1970, sâm ngọc linh được biết đến là một trong những loại sâm tốt nhất thế giới nhờ những dược tính hiếm có với sức khỏe con người, đặc biệt là những bệnh nan y. Ông Hồ Quang Bửu cho biết, ngót nửa thế kỷ đã trôi qua, loại cây đặc hữu này gần như đã chìm vào quên lãng, mãi bí ẩn như một loại thuốc giấu theo như cách gọi của đồng bào Xê Đăng bản địa: “Hồi đó về thống kê chưa đến 100 người trồng sâm, chưa ai nói nổi bật lên giá trị quý của cây sâm, chưa ai biết nhiều về nó”.

Suốt  một thời gian dài, việc phát triển Sâm Ngọc Linh chủ yếu là tự phát, manh mún, nhỏ lẻ, chưa được quan tâm, quản lý bảo tồn và đầu tư phát triển một cách bài bản, khoa học. Bên cạnh đó, do bị thương lái thao túng, nên giá sâm rất thấp và không ổn định, chưa đúng với giá trị thực. Tất cả đã khiến trên 100 vùng sâm trên núi Ngọc Linh nằm giữa hai tỉnh Quảng Nam và Kon Tum dần suy thoái và cạn kiệt. Đó là một điều vô cùng đáng tiếc và hệ lụy kéo theo là hàng nghìn hécta rừng nguyên sinh bị tàn phá nặng nề. Ông Hồ Quang Bửu trăn trở mãi làm thế nào để Đảng và Nhà nước sớm có định hướng rõ ràng về cây sâm, lúc đó mới phát triển cây sâm được.

Biến sâm ngọc linh thành cây hàng hóa chủ đạo, hay xa hơn là một thương hiệu mạnh để phát triển kinh tế, góp phần xóa đói giảm nghèo, ổn định đời sống cho đồng bào các dân tộc bản địa, là mục tiêu và cũng là tâm huyết của ông Hồ Quang Bửu. Tuy nhiên, ngay từ khi mới bắt đầu, ý tưởng của ông gặp không ít trở ngại, hay thậm chí là phản đối. Bởi để thực hiện việc này thì cần phải huy động một nguồn lực cực lớn. Trong khi Nam Trà My đang là một trong những huyện nghèo nhất trong nhóm 63 huyện nghèo của cả nước. Nhưng còn có một điều lớn hơn là không thể để tình trạng “rừng giàu dân nghèo” mãi tồn tại như một nghịch lý. Điều này đã thôi thúc ông Hồ Quang Bửu quyết tâm theo đuổi đến cùng ý tưởng của mình. “Tất nhiên mình phải giải trình, báo cáo, nói lên việc đó là việc tốt. Hơn nữa cây này sống trong rừng và khi trồng cây này thì bà con giữ rừng, bà con phục hồi lại rừng, bà con phát triển rừng để trồng cây Sâm này”.

Vốn không phải là người làm khoa học, nhưng bằng sự đam mê hiếm thấy, ông Bửu đã tự mày mò nghiên cứu những thông tin cơ bản về Sâm Ngọc Linh và các mô hình phát triển các loại sâm nói chung trên thế giới. Đó là những dữ liệu cần thiết để xây dựng nên Đề án Bảo tồn và phát triển Sâm Ngọc Linh. Không những vậy, ông còn tự mình đứng ra bảo vệ đề án trước hội đồng khoa học cấp tỉnh. Rồi sau đó là giải trình và bảo vệ trước bộ, ngành trung ương. Để rồi đến cuối năm 2015 Chính phủ đã thống nhất thông qua Đề án bảo tồn và phát triển cây sâm núi Ngọc Linh đến năm 2030. Đây chính là tiền đề để các cấp, ngành từ TW đến địa phương vào cuộc, tạo cơ chế nguồn lực và những điều kiện cần thiết khác để vùng sâm Ngọc Linh bước vào một giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Ông Chu Ngọc Anh, Bộ Trưởng bộ Khoa học Công nghệ nói: “Với sự chỉ đạo của thủ tướng chính phủ thì sắp tới chúng ta có nhiều cơ hội hơn để khai thác các sản phẩm với thương hiệu quốc gia Sâm Ngọc Linh như chúng ta đã đặt ra và kỳ vọng”.

Từ chỗ phát triển phân tán, lẻ tẻ trong dân, bây giờ Sâm Ngọc Linh ở Nam Trà My đã được biết đến rộng rãi hơn cả trong và ngoài nước. Hiện đã có 6 doanh nghiệp đầu tư trồng sâm núi Ngọc Linh, tổng diện tích theo quy hoạch lên đến hàng nghìn ha, trong đó có những tập đoàn lớn như Vinamilk, Vingroup. Đặc biệt, nhiều doanh nghiệp đã và đang tiến hành đầu tư xây dựng nhà máy chế biến, sản xuất ra hàng loạt sản phẩm có nguyên liệu từ sâm núi Ngọc Linh. Đáng mừng hơn cả là từ đây nhận thức của người dân đã thay đổi rõ rệt, họ biết giữ rừng để trồng Sâm. Ở huyện Nam Trà My, nếu như năm 2014 chỉ có khoảng 100 hộ trồng lác đác vài hécta Sâm Ngọc Linh thì đến nay đã có trên 1.000 hộ ở địa bàn 7 xã, trồng hơn 1500 hécta sâm. Cùng với sự phát triển tích cực ấy, giá trị sâm Ngọc Linh cũng tăng lên một cách ấn tượng. Cách đây vài năm, mỗi kilogram sâm tươi chỉ có giá khoảng 12 triệu đồng, thì nay giá thấp nhất cũng lên đến 60 triệu đồng, nghĩa là đã tăng gấp 5 lần. Theo đó, mỗi hécta sâm Ngọc Linh sau năm năm trồng có thể đạt đến 70 tỷ đồng. Ông Hồ Văn Bông ở nóc Tắc Pin xã Trà Linh đang sở hữu hàng trăm nghìn cây Sâm Ngọc Linh hàng chục năm tuổi, ông đã có trong tay trên dưới 50 tỷ đồng, chia sẻ: “Nói chung, từ khi ông Bửu lên làm Chủ tịch huyện Nam Trà My đến bây giờ, giá trị cây sâm lên rất cao. Kể cả cơ sở hạ tầng, đường điện một số thôn của xã Trà Linh đã có điện, đường đàng hoàng hơn trước đây rất nhiều. Bà con ai cũng khen ngợi Chủ tịch Bửu hết”.

Có thể nói, ông Hồ Quang Bửu là người có công đánh thức tiềm năng và khẳng định lại giá trị của cây Sâm Ngọc Linh sau gần nửa thế kỷ lẫn khuất trong thinh lặng giữa đại ngàn Trường Sơn. Việc này không chỉ trực tiếp giải quyết được một vấn đề đang gây nhức nhối là bảo vệ rừng, mà quan trọng hơn là sự đam mê của ông đã khơi dậy được khát vọng đổi đời của hàng nghìn hộ đồng bào nghèo đang sống dọc theo sườn núi Ngọc Linh ở hai tỉnh Quảng Nam và Kon Tum. Bây giờ, họ đã có thể bắt đầu hướng đến một thương hiệu tàm quốc tế mang tên Sâm Việt Nam./.