Chóh t’nơơm chr’nóh đhị đhăm k’tiếc đhr’đấc nắc bh’rợ kinh tế bha lâng bhrợ t’váih pr’ắt tr’mông bha lâng âng manuýh Sán Chỉ.

Manuýh Sán Chỉ ắt mamông bấc bhlâng nắc cóh tỉnh Bắc Giang, Quảng Ninh, Thái Nguyên, bh’rợ bha lâng nắc bhrợ ruộng, ha rêê đhuốch. Cóh muy bơr zr’lụ, đhr’năng liêm crêê âng pleng k’tiếc nắc manuýh Sán Chí chóh t’nơơm pay cha p’lêê lâng t’nơơm z’nươu.

Chóh chr’nóh chr’bêết đhị da ding k’coong nắc bh’rợ kinh tế bha lâng chô đơơng rau chr’na đha nắh bha lâng ha  manuýh Sán Chỉ. Pazêng rau chr’nóh vêy manuýh Sán Chỉ bhrợ têng bấc nắc ha roo, a bhoo lâng a rong. Muy bơr rau chr’nóh n’lơơng cắh choom cắh vêy cóh pr’ắt tr’mông zập t’ngay âng manuýh Sán Chỉ nắc a tuông, a lui, ngô vêy ta chóh bhrợ đh’rứah. Ha dzợ bh’rợ bhrợ cha n’lơơng cơnh b’băn, t’taanh, tr’câl tr’bhlêy nắc vêy manuýh Sán Chỉ bhrợ têng đh’rứah lâng bh’rợ n’lơơng. Nâu cơy bh’rợ kinh tế âng manuýh Sán Chỉ vêy bấc rau tr’xăl. TS Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện pr’loọng đobng lâng giới prá:

Zr’lụ m’pâng cắh vêy da ding dal lâng đhr’năng đhr’đấc bấc nắc bh’rợ bhrợ ruông cóh bơr hân noo công z’zăng bấc lâng pr’ắt tr’mông âng apêê đoo đươi dua bấc ooy ruộng. Muy c’moo apêê đoo bhrợ bơr chu cắh cậ muy hân noo ha roo. Nâu cơy apêê đoo chóh bấc chr’nóh hàng hoá cơnh t’nơơm vải, t’nơơm z’nươu. Apêê đoo nắc dzợ vêy zr’lụ b’băn ga mắc cơnh băn a ọc crâng, băn a tứch nắc thu nhập âng pr’loọng đong manuýh Sán Chỉ bấc pa bhlâng. xa nay kinh tế thị trường âng VN moon zazum vêy bấc rau crêê tước ooy kinh tế pr’loọng đong âng manuýh Sán Chỉ ting cơnh xa nay bh’rợ vêy bấc rau chr’nóh chr’bêết, bh’năn băn, ting cơnh c’lâng xa nay hàng hoá bấc lấh mơ.

Nâu cơy, t’nơơm pay cha p’lêê công nắc muy cóh pazêng t’nơơm chr’nóh bha lâng âng manuýh Sán Chỉ. Bấc pr’loọng đong manuýh Sán Chỉ cóh Lục Ngạn, Bắc Giang nắc dưr k’van tu chóh t’nơơm vải. p’lêê vảí cắh muy pa câl cóh k’tiếc k’ruung, ting n’nắc nắc dzợ đơơng pa câl ooy bấc k’tiếc k’ruung n’lơơng cóh bha lang k’tiếc. Manuýh Sán Chỉ dzợ đươi dua liêm choom khoa học kỹ thuật đoọng pa dưr rau liêm choom đoọng ha t’nơơm vải. lấh n’nắc manuýh Sán Chỉ ta béch cóh bh’rợ đươi dua rau liêm choom âng t’nơơm z’nươu cóh crâng. TS Đặng Thị Hoá prá:

Apêê đoo vêy c’năl cóh bh’rợ đươi dua z’nươu. T’nơơm z’nươu bhrợ đoọng ha apêê đoo vêy p’xoọng đợ rau kinh tế ha pr’loọng đong lâng nắc rau bh’rợ ta bơơn tr’mông chr’nắp pa bhlâng. tơợ pazêng rau z’nươu cóh crâng nắc apêê đoo bhrợ têng cơnh cao đoọng pa dứah đh’réh cr’ăy cắh cậ nắc đơơng pa câl z’nươu cóh k’tiếc k’ruung hêê lâng ooy Trung Quốc, Đài Loan. Cóh Quảng Ninh lấh ooy bh’rợ chóh vải nắc apêê đoo chóh z’nươu bấc pa bhlâng, chr’nắp bhlâng nắc chóh t’nơơm ba kích chr’nắp. t’nơơm n’nâu ngâm lâng buáh đoọng ộm, nắc buáh z’nươu chr’nắp pa bhlâng.

Manuýh Sán Chỉ xay moon, đợ rau âng crâng k’coong nắc lứch liêm crêê ha a chắc a zân, tu cơnh đêếc apêê đoo vêy cr’noọ zư lêy c’rơ lâng rau bhơi xấc, n’loong n’coo tơợ crâng. Manuýh Sán Chỉ vêy bấc kinh nghiệm cóh bh’rợ đươi dua pazêng rau t’nơơm z’nươu đoọng pa dứah đh’réh cr’ăy. Đhanuôr buôn lướt ta bơơn z’nươu cóh crâng g’mrâng cắh cậ cóh pazêng zr’lụ da ding dal cắh lấh vêy bấc manuýh lướt mót. Apêê đoo pay bhơi bhrợ z’nươu, trọm cóh buáh đoọng ộm, đoọng bướu cóh a chắc zân bêl vêy k’ăy k’bao. TS Đặng Thị Hoa xay moon pazêng rau z’nươu âng ty đanh âng đhanuôr Sán Chỉ vêy ta đươi dua vêy k’dâng lấh 200 rau t’nơơm n’loong, bhơi xấc vêy ta đươi bhrợ z’nươu:

T’nơơm z’nươu đăn đâu nắc apêê đoo t’mêê chóh bhrợ lâng chóh cóh crâng. Manuýh Sán Chỉ cóh chr’hoong Sơn Động, Bắc Giang vêy đợ rau thu nhập bấc lấh mơ tơợ t’nơơm z’nươu. Apêê đoo ơy bhrợ têng cơnh cao z’nươu tr’haanh nắc vêy ta zêệ bhrợ tơợ k’ha riêng rau a xậ n’loong crâng. Z’nươu n’nâu chr’nắp pa bhlâng lâng pân đil. Bêl đươi dua z’nươu n’nâu manuýh pân đil vêy p’xoọng c’rơ zâl pr’lúh cr’ăy lâng pa dưr c’rơ.

T’nơơm z’nươu cóh tr’nơớp nắc tơợ crâng k’coong, manuýh Sán Chỉ nắc đhiệp lướt pay a năm. Cóh t’tun n’nâu apêê đoo bơơn n’năl rau chr’nắp âng pazêng t’nơơm z’nươu chr’nắp lâng nắc vêy cr’noọ zư đớc lâng chóh p’xoọng. lâng công đươi vêy z’nươu n’nâu manuýh Sán Chỉ nắc vêy p’xoọng thu nhập nhâm mâng lâng pr’ắt tr’mông ting t’ngay dưr váih k’rơ lấh mơ./.

 

Người Sán Chỉ phát triển kinh tế

                                                                                                          Lan Anh - Vov5

Trồng trọt cây lương thực trên đất dốc là hoạt động kinh tế chủ đạo mang lại nguồn sống chính của người Sán Chỉ

Người Sán Chỉ cư trú chủ yếu ở tỉnh phía Bắc như Bắc Giang, Quảng Ninh, Thái Nguyên, chủ yếu canh tác lúa nước, ruộng khô và nương rẫy. Ở một số nơi, điều kiện tự nhiên thuận lợi hơn thì người Sán Chỉ canh tác cây ăn trái và cây thuốc. 

Trồng trọt cây lương thực trên đất dốc là hoạt động kinh tế chủ đạo mang lại nguồn sống chính của người Sán Chỉ. Những loại cây lương thực được người Sán Chỉ canh tác nhiều là lúa, ngô và sắn. Một số cây hoa màu khác không thể thiếu trong sinh hoạt hàng ngày của người Sán Chỉ là đậu, bầu bí, khoai được trồng xen canh. Còn những hoạt động mưa sinh khác như chăn nuôi, nghề thủ công, buôn bán được người Sán Chỉ làm xen kẽ. Ngày nay hoạt động kinh tế cảu người Sán Chỉ có nhiều thay đổi và họ cũng làm Tiến Sĩ Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện gia đình và giới, cho biết:

“Vùng giữa không có núi cao và độ dốc lớn cho nên diện tích lúa nước hai vụ khá nhiều và họ sống chủ yếu bằng nghề lúa nước. Một năm họ làm hai vụ hoặc một vụ lúa. Bây giờ họ trồng nhiều cây hàng hóa như cây vải, cây thuốc. Họ còn có những trang trại lớn nuôi lợn rừng, nuôi gà nên thu nhập của hộ người Sán Chỉ rất lớn. Nền kinh tế thị trường của Việt Nam nói chung có những tác động nhất định đến kinh tế hộ người Sán Chỉ theo hướng đa dạng hóa các sản phẩm, theo hướng hàng hóa nhiều hơn”. 

Ngày nay, cây ăn quả cũng là một trong những cây trồng chính của người Sán Chỉ.  Nhiều hộ gia đình người Sán Chỉ ở Lục Ngạn, Bắc Giang trở nên giàu có nhờ trồng cây vải ăn quả. Quả vải không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn được xuất khẩu đi nhiều nước trên thế giới. Người Sán Chỉ còn áp dụng triệt để khoa học kỹ thuật để nâng cao chất lượng và năng suất cho cây vải. Ngoài ra người Sán Chỉ rất giỏi trong việc khai thác nguồn lợi cây thuốc từ trong rừng. Tiến sĩ Đặng Thị Hoa cho biết:  

“Họ có tri thức sử dụng cây thuốc rất là tốt. Cây thuốc giúp họ có thêm nguồn kinh tế cho gia đình và là nguồn sinh kế quan trọng. Từ cây thuốc trong rừng họ lại chế biến thành loại cao chữa bệnh hoặc là người ta bán thuốc và xuất khẩu thuốc đi Trung Quốc, Đài Loan. Ở Quảng Ninh ngoài trồng cây vải thì họ trồng cây thuốc rất là nhiều, đặc biệt là trồng cây ba kích tím rất quý. Cây này dùng để ngâm rượu để uống, là rượu thuốc rất tốt”. 

Người Sán Chỉ quan niệm những gì tự nhiên đều tốt vậy nên họ có nhu cầu chăm sóc sức khỏe bằng cây cỏ tự nhiên. Người Sán Chỉ có rất nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng các loại cây thuốc để chữa bệnh. Người dân thường thu hái cây thuốc trong rừng nguyên sinh hoặc trên các núi cao ít người qua lại. Họ dùng cây cỏ để sắc làm thuốc, ngâm rượu để uống,  để xoa bóp chữa bệnh. Tiến sĩ Đặng Thị Hoa cho biếtcác bài thuốc dân gian của người Sán Chỉ sử dụng có khoảng hơn 200 loài cây được sử dụng làm thuốc:

 “Cây thuốc gần đây họ mới trồng và trồng trong rừng. Người Sán Chỉ ở huyện Sơn Động, Bắc Giang có những thu nhập nổi trội hơn từ cây thuốc.  Họ đã sản xuất ra sản phẩm cao thuốc nổi tiếng được nấu từ hàng trăm loại lá rừng khác nhau. Loại thuốc này rất tốt đặc biệt đối với sức khỏe của phụ nữ. Khi sử dụng cao thuốc này người phụ nữ có thêm sức đề kháng tốt và bồi bổ cơ thể”. 

Cây thuốc ban đầu là nguồn lợi tự nhiên, người Sán Chỉ chỉ việc thu hái. Sau này họ hiểu được tầm quan trọng của những giống thuốc quý và có ý bảo tồn và trồng thêm. Và cũng nhờ cây thuốc người Sán Chỉ có thêm nguồn thu nhập ổn định và cuộc sống ngày một phát triển./.