Đha nuôr Cơ Tu cóh chr’hoong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế bấc lấh 40% pa zêng ma nứih prang chr’hoong. Cóh cr’đơơng dưr k’rơ xoọc đâu, bấc râu chr’nắp pr’hay âng acoon cóh Cơ Tu cóh Nam Đông xoọc r’dợ bil  pật. Apêê pr’đhang dong xang âng ma nứih Cơ Tu âi r’dợ xăl lâng đong ta xây cơnh t’mêê. Bấc pr’zớc p’niên cắh dzợ năl tước đhr’niêng bh’rợ liêm pr’hay âng acoon cóh đay. Apêê t’coóh vel, ma nứih bhriêl g’lăng năl ghít ooy văn hóa ting t’ngay ting hắt. Zấp ngai đha nuôr Cơ Tu rơơm kiêng bơơn zư đớc lâng pa dưr đợ râu đhr’niêng bh’rợ liêm pr’hay âng acoon cóh. Đhị đhr’năng n’nâu, chr’hoong Nam Đông âi bhrợ pa dưr Đề án “ Vel văn hóa Cơ Tu”. Nâu đoo nắc muy bh’rợ crêê la lua, chroi đoọng zư đớc, pa dưr đợ râu chr’nắp âng đha nuôr Cơ Tu. N’đhơ cơnh đêếc, cóh cr’chăl xay bhrợ Đề án n’nâu dzợ lum bấc râu zr’nắh k’đháp.

Ta luôn, dâng 7 giờ ha dum, đh’riêng cha gâr, chiing nắc dưr đơơr cậ tơợ phòng hội trường Ủy ban nhân dân chr’val Thượng Lộ, chr’hoong da ding ca coong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế. Nâu đoo nắc lớp pa choom n’toong chiing đhưưng cha gâr âng chr’val Thượng Lộ bơơn bhrợ têng moọt hân noo ch’noọng. Đhị đâu, apêê a đhi Cơ Tu cóh chr’val tơợ 7 tước 16 cmoo p’zay pa choom n’toong đhưưng, tân tung da dặ tơợ apêê t’coóh vel, apêê g\lăng z’hai. T’coóh A râl Chân, 43 c’moo, muy cha nắc z’zăng năl ooy văn hóa bơơn k’đươi bh’rợ pa choom đoọng ha lớp n’nâu moon, lấh muy c’moo đâu chr’val Thượng Lộ vêy chủ trương bhrợ t’váih lớp pa choom n’toong đhưưng, tân tung da dặ âng đha nuôr Cơ Tu. Bêl xơợng chr’hoong Nam ĐÔng vêy chủ trương chóh bhrợ Vel văn hóa Cơ Tu đhị vel Dỗi, chr’val Thượng Lộ, đha nuôr Cơ Tu moon za zum lâng lớp học âng t’coóh A râl Chân moon la lay pa bhlâng bhui har. T’coóh A Râl Chân xay moon: “Ha dang Vel Cơ Tu bơơn bhrợ têng xang, a cu vêy pr’đơợ pa choom đoọng ha pêê a đhi liêm buôn lấh. Đh’rứah lâng, nắc đhị k’rong đớc zấp râu chr’nắp pr’hay âng đha nuôr Cơ Tu; đhị zư đớc lâng pa dưr đhr’niêng bh’rợ. Nâu đoo nắc râu âng đha nuôr Cơ Tu cóh Nam Đông zêng đương kía”.

Vel văn hóa Cơ Tu bơơn chr’hoong Nam Đông quy hoạch bhrợ pa dưr đhị vel Dỗi, chr’val Thượng Lộ vêy đhăm bhứah lấh 8 hécta, pa zêng zên k’rong bhrợ lấh 62 tỷ đồng. Vel văn hóa Cơ Tu pa cắh zấp prang đhị ặt ma mông za zum, đhị ra pặ bhrợ Gươl, 6 đong ặt ( pa cắh mặt đoọng ha 6 chr’val vêy đha nuôr Cơ Tu), đhị pa bhrợ ta têng, nang chr’nóh. Đhị đâu, vêy váih đha nuôr ặt ma mông cơnh lâng bhứah xoọc đhiệp, vêy apêê k’đhơợng lêy bhươl cr’noon; đha nuôr vêy râu pa chô t’mông tơợ bh’rợ bhrợ têng du lịch, bhrợ têng ha rêê đhuốch.

Ting t’coóh vel Bhơnướch Bhứch, vel A Xăng, chr’val Thượng Long, bh’rợ bhrợ têng vel văn hóa Cơ Tu nắc muy chủ trương crêê liêm, n’đhơ cơnh đêếc choom k’rong đớp xơợng boóp p’rá âng bấc đha nuôr Cơ Tu: “Vêy chủ trương bhrợ vel văn hóa Cơ Tu cóh Nam Đông nắc đoo muy chủ trương crêê liêm. Đha nuôr Cơ Tu hâng hơnh lâng rơơm kiêng. N’đhơ cơnh đêếc, ha dang âi bhrợ têng vel văn hóa Cơ Tu nắc choom chơớih pay đhăm bhrợ têng crêê lâng đhr’niêng bh’rợ pa dưr vel âng Cơ Tu, pa bhlâng nắc choom vêy Gươl. Bêl bhrợ têng muy râu crêê tước văn hóa, zấp cấp ủym ban ngành chức năng choom ta mêệng xơợng boóp p’rá âng đha nuôr, đoọng bh’rợ n’nắc la lua liêm choom, crêê loom dha nuôr”.

Mr’cơnh pr’chắp lâng t’coóh vel Bhứch, t’coóh Ta rương Mão, cán bộ Ban văn hóa chr’val Thượng Long moon, bêl xơợng chủ trương bhrợ vel Cơ Tu, đha nuôr bhui har. Đha nuôr nắc tộ pay đoọng k’tiếc, chr’nóh chr’bêệt, chroi t’ngay pa bhrợ đoọng vel Văn hóa Cơ Tu bơơn đơớh bhrợ têng. N’đhơ cơnh đêếc, ha dang bhrợ đhị vel Dỗi, chr’val Thượng Lộ nắc cắh âi u liêm choom: “Cơnh lâng c’la cu, acu cắh tộ moon bhrợ têng vel văn hóa đhị vel Dỗi, chr’val Thượng Lộ. Râu muy, đhăm k’tiếc cóh vel Dỗi u clung esp. Âi bhrợ vel văn hóa Cơ Tu nắc choom bhrợ crêê lâng đhr’niêng bh’rợ bhrợ vel Cơ Tu, ặt đhị bôl dal, ra pal bhứah. Râu bhứah, vel Dội, chr’val Thượng Lộ ặt ch’ngai đhị apêê chr’val vêy đha nuôr Cơ Tu ặt ma mông. Râu pêê, vel Dội, cắh âi nắc vêy vel tr’haanh liêm choom bhlâng n’đắh văn hóa, cắh âi vêy lấh ngai năl ooy văn hóa Cơ Tu, cắh âi nắc đhị la lua dưr k’rơ n’đắh đhr’niêng bh’rợ Cơ Tu, bấc ngai cắh choom n’toong đhưưng, tân tung da dặ, prá pr’ma bhrợ bh’noóch…”

P’căn Lê Thị Thu Hương, Bí thư Huyện ủy Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế moon ghít, bh’rợ zư đớc văn hóa choom pa zum lâng pa dưr du lịch. Nâu đoo nắc râu bha lâng cóh pa dưr tr’mông tr’mêếh pr’ặt tr’nợt âng chr’hoong. Ha dang Vel văn hóa Cơ Tu bơơn bhrợ têng xang nắc cắh muy bhrợ pa dưr apêê bh’rợ tr’nêng âng Cơ Tu, pr’đhang đong xang, bhiệc bhan, tân tung da dặ, bh’noóch p’rơơi… nắc dzợ bhrợ t’váih pr’đơợ ha đha nuôr Cơ Tu vêy râu pa chô lâng bh’rợ du lịch vel bhươl. N’đhơ cơnh đêếc, cóh cr’chăl xay bhrợ, chr’hoong lum bấc râu zr’nắh k’đháp: “Đề án n’nâu cắh muy đoọng zư đớc văn hóa nắc dzợ bhrợ t’váih pr’đơợ đoọng ha đha nuôr Cơ Tu pa dưr tr’mông tr’mêếh p’têệt lâng du lịch vel bhươl. A zi pa bhlâng rơơm kiêng vêy bơơn muy vel Văn hóa crêê cơnh đhr’niêng bh’rợ âng Cơ Tu. n’đhơ cơnh đêếc, tước nâu câi a zi pa bhlâng k’đháp k’ra n’đắh zên bạc. A zi xoọc p’loọn râu zooi đoọng âng Bộ Văn hóa, Ủy ban nhân dân tỉnh apêê tổ chức n’lơơng k’rang tước đoọng râu rơơm kiêng âng đha nuôr Cơ Tu bơơn dưr váih la lua”./.

Nam Đông:

Xây dựng Làng văn hóa Cơ Tu gặp nhiều khó khăn

                       ( A lăng Lợi)

Đồng bào Cơ Tu ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế chiếm hơn 40% dân số toàn huyện. Trong xu thế phát triển hội nhập hiện nay, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Cơ Tu ở Nam Đông đang bị mai một dần. Các loại kiến trúc nhà ở, nhà nghi lễ đặc trưng của đồng bào đã được dần thay thế bằng nhà xây theo kiểu mới. Nhiều bạn trẻ không còn biết đến các tập tục hay, văn hóa độc đáo của dân tộc mình. Các già làng, nghệ nhân am hiểu về văn hóa ngày một ít đi. Cả cộng đồng Cơ Tu tha thiết muốn gìn giữ và khôi phục lại nhiều nét văn hóa đặc trưng của dân tộc. Trước thực trạng này, huyện Nam Đông đã xây dựng Đề án “Làng Văn hóa dân tộc Cơ Tu”. Đây là một chủ trương đúng đắn, góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống của đồng bào dân tộc Cơ Tu. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai Đề án này còn gặp nhiều khó khăn.

Đều đặn, cứ khoảng 7 giờ tối, tiếng trống, tiếng chiêng lại vang lên từ phòng hội trường Ủy ban nhân dân xã Thượng Lộ, huyện miền núi Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế. Đây là lớp học đánh trống chiêng của xã Thượng Lộ được tổ chức vào dịp hè. Tại đây, các em Cơ Tu trong xã lứa tuổi từ 7 đến 16 tuổi miệt mài học cách đánh trống, đánh chiêng, cách múa tân tung da dặ từ các già làng và nghệ nhân. Ông A râl Chân, 43 tuổi, một người am hiểu về văn hóa được giao nhiệm vụ hướng dẫn cho lớp học này cho biết, hơn một năm nay xã Thượng Lộ có chủ trương mở lớp truyền dạy đánh trống chiêng, nhạc cụ và tân tung da dặ của đồng bào Cơ Tu. Khi nghe huyện Nam Đông có chủ trương xây dựng Làng văn hóa tại thôn Dỗi, xã Thượng Lộ, bà con Cơ Tu nói chung và lớp học của ông A râl Chân nói riêng vô cùng phấn khởi. Ông A râl Chân bộc bạch: “Nếu làng văn hóa Cơ Tu hoàn thành, tôi sẽ có cơ hội bày dạy, hướng dẫn cho các em, thế hệ trẻ những điệu trống chiêng, tân tung da dă thuận tiện hơn. Đồng thời, nơi đó sẽ hội tụ được tất cả các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu; nơi lưu giữ, bảo tồn và phát huy phát triển các giá trị văn hóa truyền thống đó. Đây là điều mà người con Cơ Tu ở Nam Đông đều mong đợi”.

Làng văn hóa Cơ Tu được huyện Nam Đông quy hoạch xây dựng tại thôn Dỗi, xã Thượng Lộ có tổng diện tích hơn 8 hécta, tổng kinh phí hơn 62 tỷ đồng. Làng văn hóa Cơ Tu mô phỏng đầy đủ không gian sinh hoạt tập thể, nơi bố trí các thiết chế cộng đồng gồm một Gươl, 6 nhà ở (đại diện cho 6 xã có đồng bào Cơ Tu), không gian sản xuất, cảnh quan xanh. Tại đây, sẽ có dân cư sinh sống với quy mô hợp ký, có tổ chức cộng đồng do cộng đồng tự quản; bà con có thu nhập từ hoạt động khai thác du lịch, hoạt động sản xuất nông nghiệp để tái đầu tư bảo tồn.

Theo già làng Bhơ nước Bhứch, thôn A Xăng, xã Thượng Long, việc xây dựng làng văn hóa Cơ Tu là một chủ trương đúng đắn, hợp lòng dân, tuy nhiên cần tiếp thu ý kiến của đông đảo bà con Cơ Tu: “Có chủ trương xây dựng làng văn hóa Cơ Tu ở Nam Đông đó là một chủ trương đúng đắn. Bà con Cơ Tu rất hoanh nghênh và mong chờ. Tuy nhiên, nếu đã xây làng văn hóa Cơ Tu thì nên chọn địa điểm xây dựng cho phù hợp với phong tục dựng làng của đồng bào Cơ Tu, đặc biệt phải có Gươl. Khi xây dừng một đề án liên quan đến văn hóa, các cấp ủy, ban ngành chức năng cần tiếp thu ý kiến của đông đảo bà con để một chương trình, một công trình hình thành hợp với lòng dân”.

   Đồng quan điểm với già làng Bhứch, ông Ta Rương Mão, cán bộ Ban Văn hóa xã Thượng Long cho rằng, khi nghe chủ trương xây dựng làng văn hóa Cơ Tu bà con rất phấn khởi.

Bà con sẵn sàng hiến đất, hiến cây, góp ngày công để làng văn hóa Cơ Tu được hoàn thành sớm. Tuy nhiên, nếu xây dựng tại thôn Dỗi, xã Thường Long thì chưa phù hợp: “Riêng

bản thân tôi, tôi không nhất trí xây dựng làng văn hóa tại thôn Dỗi, xã Thượng Lộ. Thứ nhất, địa hình thôn Dội thấp trũng. Đã làm và xây dựng làng văn hóa Cơ Tu thì phải làm đúng

với phong tục dựng làng Cơ Tu, nơi cao ráo, rộng rãi. Thứ hai, thôn Dội, xã Thượng Lộ nằm khuất trong thung lũng, cách xa các xã có đồng bào Cơ Tu sinh sống. Thứ Ba, thôn Dội,

chưa phải là thôn tiêu biểu, chưa có nhiều người am hiểu về văn hóa Cơ Tu, chưa phải là trung tâm, chưa phải là nơi tiêu biểu nhất về phong trào văn hóa truyền thống Cơ Tu, nhiều

người chưa biết đánh trống, chiêng, không biết tân tung da dă, hát lý, nói lý…”

Bà Lê Thị Thu Hương, Bí thư Huyện ủy Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế nhấn mạnh, việc bảo tồn văn hóa phải kết hợp với phát triển du lịch. Đây là một điểm nhấn trong phát triển kinh tế xã hội của huyện. Nếu Làng văn hóa Cơ Tu được hoàn thành không chỉ khôi phục các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Cơ Tu, các kiến trúc nhà truyền thống, các lễ hội, nghề thủ công, các làn điệu dân ca, dân vũ… mà còn tạo cơ hội cho bà con Cơ Tu có thu nhập với mô hình du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai xây dựng, huyện gặp nhiều khó khăn. “Đề án này không chỉ để bảo tồn văn hóa mà còn tạo cơ hội cho bà con Cơ Tu phát triển kinh tế gắn với du lịch cộng đồng. Chúng tôi rất khao khát có được một làng văn hóa theo đúng nghĩa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Tuy nhiên tới thời điểm này, chúng tôi rất khó khăn về kinh phí. Chúng tôi đang tranh thủ Bộ Văn hóa, Ủy ban nhân dân tỉnh các tổ chức khác quan tâm hỗ trợ để niềm mong muốn của bà con Cơ Tu thành hiện thực”./.