Xa nul n’jưl loóih xơợng n’nâu nắc cơnh loom luônh âng muy cha nắc nghệ nhân ưu tú tr’nơợp ma nứih Pa Cô cóh da ding Trường Sơn, ma nứih chríh Kray Sức. Moon tước Pa Cô nắc moon tước t’coóh, ma nứih ta luôn lứch loom lâng văn hóa Pa Cô.

T’coóh Kray Sức n’niên lâng dưr pậ cóh vel A Vương, chr’val Tà Rụt, chr’hoong Đakrông, tỉnh Quảng Trị. Bêl dzợ tứi, t’coóh ma mông trúih da ding Trường Sơn lâng bơơn băn padưr lâng đợ văn hóa acoon cóh Pa Cô. Đhị k’ruung Đakrông liêm chr’nắp, zâp t’ngay bơơn băn padưr lâng đợ pr’hát xa’nưl acoon cóh Pa Cô, pr’múa liêm pr’hay đh’rứah lâng đợ j’niêng cr’bưn đhị truíh crâng dading Trường Sơn nắc ơy ặt váih ooy cr’noọ âng p’niên Kray Sức. râu cr’noọ cr’niêng ting ặt dưr váih pậ bấc tước mơ cr’noọ lêy zư đợc đợ râu chr’nắp liêm âng acoon cóh liêm chr’nắp lấh mơ. C’moo 1983, xang bêl pachoom phổ thông, Kray Sức chô pa bhrợ đhị chr’val Tà Rụt lâng pấh bhrợ bấc bh’rợ lalay cơnh. tước c’moo 2004, t’coóh nắc k’đhơợng bhrợ đắh văn hoá chr’val. Lâng nắc tơợpd dhị đêếc, râu cr’noọ cr’niêng zư đợc, chấc lêy năl đợ râu liêm chr’nắp âng t’coóh cơnh ngoọ bơơn padưr. Cắh xay moon zr’nắh k’đháp, tơợ t’ngay n’nâu tước c’xêê n’tốh, Kray Sức lướt prang vel bhươl cóh Quảng Nam, Thừa Thiên Huế, n’đhơ tước k’tiếc k’ruung pr’zớc Lào đoọng chơớc lêy, k’rong zư đớc văn hóa Pa Cô. Kray Sức đoọng năl, lấh 20 c’moo ha nua, cr’noọ cr’niêng ga mắc bhlâng âng t’coóh nắc bơơn đọc xrắ ting p’rá âng acoon cóh đay: “Râu muy nắc, a cu kiêng pa choom đoọng ng’cơnh đọc, xrắ ting p’rá acoon cóh đay. Tu đợ pr’hát, pr’múa a đay xrắ p’rá Việt nắc cắh choom năl lứch lâng cắh u crêê lâng đhr’năng la lua cóh pr’ặt tr’mông âng đha nuôr, nắc xrắ ting p’rá Pa Cô nắc apêê đoo cắh năl đọc, công cắh năl ra pặ ng’cơnh. Pa đhang moon K’rơ, P’rơ, P’re… Râu bơr nắc ooy đhr’niêng xa nay, ha dang xrắ ting p’rá Việt nắc đhr’năng pay văn hóa âng ma nứih  Kinh bhrợ pr’đơợ, tơợ đêếc râu la lay âng đay, la lau âng đay nắc bil”.

Ảnh: Đăng Đức

  Lấh k’zệt c’moo t’bhlâng lướt chấc lêy t’bơơn, zư đợc râu liêm chr’nắp âng manứih Pa Cô đhị truíh crâng dading Trường Sơn ma bhưy chr’nắp. lấh mơ, t’coóh nắc dzợ lướt ooy k’tiếc k’ruung pr’zợc Lào chấc lêy đợ đhị vêy đhanuôr Pa Cô ắt mamung đoọng chấc lêy ta’moóh đợ râu p’rá xay âng đhanuôr Pa Cô, chấc lêy xrặ đợc đợ pr’hát xa’nưl, đh’nui t’ruíh, zâp j’niêng cr’bưn, zâp râu pr’đươi pr’dua ty chr’nắp âng acoon cóh Pa Cô. Tước đâu, Kray Sức nắc ơy bơơn chấc lêy, xrặ đợc 25 kịch bản múa chiing goong, đợ đh’nui t’ruíh bh’lêê bh’la, j’niêng cr’bưn bhiệc bhan, zâp râu pr’hát acoon cóh Pa Cô. Cắh mưy cơnh đêếc, Kray Sức nắc dzợ lướt vốch chấc lêy tước đâu k’noọ 100 bêệ chiing cha’gâr lâng zâp râu tr’coọ xa’nưl ty chr’nắp cơnh cha’gâr Toong, a’luốt khui, khèn bè, Ti reel… Lấh mơ, t’coóh nắc dzợ trực tiếp moon pachoom n’jưl ta lư pachoom đoọng chi’ớh chiing goong, cung cơnh hát đợ pr’hát acoon cóh Pa Cô. A noo Hồ Văn Thủa, 30 c’moo ặt cóh chr’hoong Đakrông, muy cóh bấc ngai ting pa choom tơợ t’coóh Kray Sức moon: “A dêy Kray Sức nắc muy cha nắc thầy, muy cha nắc da dêy. Cơnh lâng cu nắc pa choom tơợ a dêy pa bhlâng bắc râu tơợ bhr’ươr pr’hát, tước bấc râu văn hóa acoon cóh âng đha nuôr Pa Cô – Vân Kiều. Tu cơnh đêếc lang p’niên âng zu moon pa zum xoọc đâu bấc ngai zêng choom hát đợ pr’hát âng acoon cóh Pa Cô”.

Loom chắp kiêng âng Kray Sức cơnh lâng văn hóa acoon cóh, đợ bh’rợ bhrợ têng ghít la lua âng t’coóh bhrợ ha bấc đong k’đhơợng lêy văn hóa, đong pa chắp ch’mêệt lêy ooy văn hóa ty đanh chắp hơnh. Moon tước Quảng Trị, moon tước văn hóa Pa Cô nắc choom moon tước Kray Sức, tu đợ râu đơơng đoọng âng t’coóh nắc pa bhlâng chr’nắp. T’coóh Đinh Xuân Thắng, Phó Vụ trưởng vụ Tuyên truyền, Ủy ban Dân tộc xay moon: “Nghệ nhân Kray Sức pa bhlâng tr’haanh cóh Quảng Trị, a đoo vêy loom zư đớc văn hóa, n’jứah k’đhơợng zư, n’jứah pa dưr văn hóa âng đha nuôr Pa Cô. A đoo chroi đoọng bấc bhlâng. A zi xay moon dal Sở Văn hóa  tỉnh Quảng Trị công cơnh c’la Kray Sức. N’đhơ cơnh đêếc, cr’chăl cắh dzợ bấc, tu a đoo công âi t’coóh, a cu công âi bấc chu xay moon lâng Bộ Văn hóa  choom vêy chính sách, cơ chế zooi đoọng la lay cơnh lâng apêê nghệ nhân, bấc ngai vêy loom luônh zư đớc văn hóa ty đanh cơnh đêếc”.

Zấp bh’rợ văn hóa apêê acoon cóh ga mắc k’tứi zêng lêy t’coóh Kray Sức chroi đoọng lứch loom. Tu cơnh lâng t’coóh, nâu đoo nắc bêl đoọng pa choom cớ ha lang t’tun. C’moo đâu âi 55 c’moo, c’rơ công cắh dzợ bhréh n’đhang công dzợ k’đháp loom, cắh yêm ặt tợt lâng acoon chứ Pa Cô, lâng văn hóa Pa Cô. T’coóh rơơm kiêng ng’cơnh choom đoọng Pa Cô bơơn đọc choom, xrắ liêm p’rá âng acoon cóh đay, đợ xa nul âng n’jưl ta lư cơnh đêếc ặt chr’val prang da ding Trường Sơn./.

Nghệ nhân Kray Sức -  người trăn trở với văn hóa Pa Cô

              PV Thành Long

Ở vùng đồng bào dân tộc Pa Cô ở huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị ai cũng biết đến Kray Sức, một trong 2 người đồng bào đầu tiên ở tỉnh Quảng Trị được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Đồng bào quen gọi ông là “người lập dị đáng yêu”. Lập dị bởi gần như cả đời mình, ông cứ lang thang từ bản này đến buôn nọ khắp dãy Trường Sơn để tìm và lưu giữ hồn cốt của văn hóa Pa Cô truyền thống, từ con chữ, nhạc cụ, các làn điệu dân ca...Nay đã tuổi cao, không đi lại được nhiều như xưa, nhưng ông vẫn luôn trăn trở về văn hóa dân tộc mình.

Tiếng đàn quen thuộc với những âm thanh réo rắt ấy như tiếng lòng của một nghệ nhân ưu tú đầu tiên của đồng bào dân tộc Pa Cô trên dãy Trường Sơn hùng vĩ, người lập dị Kray Sức. Nhắc đến dân tộc Pa Cô là nhắc đến ông, người đàn ông lập dị Kray Sức, người luôn trăn trở với văn hóa truyền thống Pa Cô.

Ông Kray Sức sinh ra và lớn lên ở thôn A Vương, xã Tà Rụt, huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Tuổi thơ của ông sống trên đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ và được nuôi dưỡng bởi văn hóa truyền thống đồng bào Pa Cô. Bên dòng sông Đakrông hiền hòa, những năm tháng tuổi thơ của Kray Sức được đắm mình trong những làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống cùng những âm thanh réo rắt của nhạc cụ dân tộc hòa quyện cùng gió mưa đại ngàn đã nuôi dưỡng niềm tự hào văn hóa truyền thống của Kray Sức. Lòng đam mê cứ lớn dần và ngày càng sâu sắc. Năm 1983, sau khi học phổ thông xong, Kray Sức về làm việc tại xã Tà rụt. Đến năm 2004, khi được phân công phụ trách mảng văn hóa xã. Bắt đầu từ đây, niềm đam mê lưu giữ, sưu tầm những giá trị truyền thống của ông như được chắp cánh. Không quản ngại vất vả, ngày này qua tháng nọ, Kray Sức lang thang khắp các bản làng ở Quảng Nam, Thừa Thiên Huế, thậm chí qua nước bạn Lào để tìm tòi, sưu tầm và ghi chép văn hóa truyền thống dân tộc Pa Cô. Kray Sức cho biết, hơn 20 năm qua, mong ước lớn nhất của ông là được đọc viết theo ngôn ngữ của dân tộc mình: “Cái thứ nhất, tôi muốn hướng dẫn cách đọc cách viết theo ngôn ngữ của dân tộc mình. Bởi vì những dân ca, dân vũ mình viết theo tiếng Kinh thì không ai hiểu được gì và không liên hệ với thực tế trong cuộc sống của đồng bào mình mà viết theo tiếng Pa Cô thì họ không biết đọc, mà cũng không biết sắp xếp. Ví dụ K’rơ, P’rơ rồi O, P’re...Cái thứ hai về các tục lệ, nếu mình viết theo tiếng Kinh thì khả năng lấy văn hóa của người Kinh làm nền tảng, từ chỗ đó cái có của mình, cái thực của mình mất đi”.

Hơn 20 năm qua, Kray Sức miệt mài đi tìm hồn cốt ngàn đời của người Pa Cô. Ông băng rừng, lội suối qua bên nước bạn Lào, tìm đến những nơi có đồng bào Pa Cô sinh sống lâu đời để tìm ngôn ngữ của đồng bào, sưu tầm, ghi chép những làn điệu dân ca, câu chuyện cổ, phong tục tập quán, nhạc cụ truyền thống của người Pa Cô...Đến nay, Kray Sức đã sưu tầm, ghi chép và biên soạn được 25 kịch bản múa cồng chiêng, những truyện cổ, nghi thức lễ hội, phong tục tập quán, các làn điệu dân ca Pa Cô. Không chỉ có vậy, ông Kray Sức còn sưu tầm được gần 100 cồng, chiêng và các loại nhạc cụ truyền thống như trống Toong, sáo khui, khèn bè, Ti reel... Không chỉ có vậy, ông còn cố gắng mở lớp để truyền dạy cho lớp trẻ cách hát các làn điệu dân ca của Pa Cô. Hồ Văn Thủa, 30 tuổi ở huyện Hướng Hóa, một trong những học trò của ông Kray Sức chia sẻ: “Chú Kray Sức là một người thầy, một người chú. Đối với em thì học hỏi từ chú Kray Sức rất nhiều từ các làn điệu dân ca, rồi các bản sắc văn hóa dân tộc của đồng bào Pa Cô Vân Kiều mình. Bởi thế tuổi trẻ của bọn em nói chung hiện nay đa số đều hát được các làn điệu của đồng bào Pa Cô mình”.

Tình yêu của ông Kray Sức đối với văn hóa dân tộc, những việc làm cụ thể của ông khiến cho những nhà quản lý văn hóa, nhà nghiên cứu về văn hóa truyền thống cảm phục, ngưỡng mộ. Nhắc đến Quảng Trị, nói đến văn hóa truyền thống Pa Cô là phải kể tới Kray Sức, bởi những cống hiến của ông là vô bờ bến. Ông Đinh Xuân Thắng, Phó Vụ Trưởng vụ Tuyên truyền, Ủy ban Dân tộc nhận xét: “Nghệ nhân Kray Sức rất nổi tiếng của Quảng Trị, ông có cái tâm, vừa duy trì vừa phát huy vừa bảo tồn được văn hóa của đồng bào Pa Cô. Ông đóng góp rất nhiều. Chúng tôi đánh giá cao Sở Văn hóa Thể thao tỉnh Quảng Trị cũng như cá nhân ông Kray Sức. Tuy nhiên, thời gian không còn nhiều vì ông ấy cũng đã lớn tuổi, tôi cũng đã nhiều lần ý kiến với Bsộ Văn hóa nên có chính sách, cơ chế hỗ trợ đặc thù đối với những nghệ nhân, những người có tâm huyết bảo tồn văn hóa truyền thống như thế này”.

Mỗi sự kiện văn hóa các dân tộc lớn nhỏ đều thấy ông Kray Sức góp mặt nhiệt tình. Vì đối với ông, đây là cơ hội để truyền dạy lại cho thế hệ sau. Năm nay đã 55 tuổi đời, sức khỏe cũng đã giảm sút nhưng vẫn còn đó nỗi trăn trở, day dứt với con chữ Pa Cô, với văn hóa Pa Cô. Ông mong muốn làm sao để người Pa Cô được độc thông viết thạo tiếng mẹ đẻ, những thanh âm lánh lót của tiếng đàn Ta lư vang vọng mãi trên đại ngàn Trường Sơn./.