Ma nứih Mông kiêng plong khèn, kiêng múa khèn lâng xơợng xa nul khèn. Bh’dzang 89 c’moo, t’coóh Ma Khải Sò công dzợ cắh yêm ặt tợt tu bh’rợ zư đớc r’vai acoon ma nứih đay đhị xa nul khèn, kiêng pa choom đoọng đợ xa nul khèn pr’hay ha lang p’niên đoọng zư đớc văn hóa acoon cóh đay.

N’niên lâng dưr pậ cóh chr’val Thái An, chr’hoong Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, tơợ tứi t’coóh Ma Khải Sò âi ặt ma mông lâng khèn Mông, năl ghít  bhr’ươr khèn tơợ bha bhướp lâng ca conh đay. 15 c’moo, t’coóh choom plong đợ xa nul tr’nơợp cóh pr’hát khèn bha lâng, nắc bêl pa choom khèn zấp ngai công cắh choom lơi z’lấh. Ca conh âng t’coóh Sò plong khèn pr’hay bhlâng, ta luôn đớc đoọng cr’chăl pa choom đoọng ha ca coon n’jứih plong lâng máu khèn.

Ting t’coóh Sò, đọ t’rúih âng acoon ma nứih, âng plêêng k’tiếc zêng bơơn trúih lâng xa nul khèn. Cóh pấh a bhuy, khèn bơơn lêy nắc pr’đươi zooi ma nứih ma mông moon pa cắh loom luônh âng đay lâng ngai lấh cắh ma mông. Đợ t’ngay tết tóc, bhiệc bhan chr’nắp âng đha nuôr Mông, xa nul khèn nắc đoo bêệ poong tơợp boóp apêê đha đhâm Mông.

Khèn Mông tơợ ooy u vêy? T’coóh Ma Khải Sò đoọng năl: “ T’rúih xay trúih vêy 7 đhi noo plong a luốt pr’hay bhlâng, bêl ca conh ca căn cắh ma mông, muy ngai tợt muy đhị plong hay chơớ a conh a căn, bh’rợ pấh a bhuy cắh ngai dzợ bhrợ têng. Nắc 7 đhi noo prá xay pa zum 7 n’coo ra dzul bhrợ muy đoọng muy cha nắc plong. Xang n’nắc muy cha nắc cóh 7 đhi noo bil, tu cơnh đêếc khèn Mong đhêêng pa zum dzợ 6 n’jéh ra dzul hơớ pa cắh đoọng ha 6 đhi noo”.

Pa tước nâu câi cắh âi ngai bơơn dáp vêy m’mơ bấc cr’liêng xa nul khèn. Boóp trúih tơợ lang n’nâu tước lang n’tốh nắc vêy 4 râu xa nul. Ma mơ lâng 4 râu xa nul, apêê đoo pác bhrợ 4 cr’liêng hát: bha lâng, giao duyên, đơơng âng a bhuy lâng nơơi t’rí…. Cóh đêếc cr’liêng xa nul bha lâng nắc đoo chr’nắp bhlâng, ma nứih Mông cóh ooy đhị bha lang k’tiếc công plong mr’cơnh.

Ma nứih Mong kiêng plong khèn, kiêng múa khèn lâng xơợng xa nul khèn, tu khèn pa cắh cớ lịch sử âng acoon ma nứih, loôm luônh coon căn, loom luônh đhi noo lâng râu liêm choom âng ma nứih Mông. Bh’dzang moọt 89 c’moo, t’coóh Ma Khải Sò công dzợ căh yêm ặt tợt tu bh’rợ zư đớc xa nul khèn, kiêng pa choom đoọng đợ xa nul khèn pr’hay ha lang p’niên đoọng zư đớc văn hóa âng acoon cóh đay.

T’coóh Sò đoọng năl, pa choom plong khèn lâng múa khèn k’đháp, nắc choom vêy loom mâng lâng chắp kiêng: a cu moon lâng Phòng văn hóa bhrợ muuy g’lúh hội thảo n’đắh khèn Moong, n’hâu crêê nắc pa choom đoọng, n’hâu lệt nắc lơi. Acu pa choom đoọng 4-5 lớp, vêy muy bơr ngai t’mêê choom plong âi lướt plong khèn, plong cắh crêê, pa choom cớ nắc pa bhlâng k’đháp.

Lấh 20 cha nức p’niên cóh vel bơơn t’coóh pa choom đoọng plong lâng múa khèn, t’coóh Ma Khải Sò dzợ ting pấh bấc lớp pa choom đoọng khèn cóh apêê vel đong đhị tỉnh, pa choom đoọng lấh 100 cha nắc. Âi vêy bấc ngai plong lâng múa khèn liêm choom xang bêl bơơn t’coóh pa choom đoọng./.

Nghệ nhân Ma Khải Sò canh cánh việc giữ tiếng khèn Mông

            (VOV4.VN)

Người Mông thích thổi khèn, thích múa khèn và nghe tiếng khèn. Bước sang tuổi 89, ông Ma Khải Sò vẫn canh cánh giữ hồn dân tộc qua tiếng khèn, muốn truyền dạy những bài khèn hay cho lớp trẻ để lưu giữ văn hóa của dân tộc mình.

  Sinh ra và lớn lên ở xã Thái An, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, từ nhỏ ông Ma Khải Sò đã gắn bó với khèn Mông, thấm giai điệu khèn từ ông nội và cha mình. 15 tuổi, ông biết thổi những nốt nhạc đầu tiên trong bài khèn gốc (người Mông gọi là jax ntir) mà khi học khèn ai cũng phải học qua. Cha của ông Sò thổi khèn rất giỏi, luôn dành thời gian dạy con trai thổi và múa khèn.

Theo ông Sò, những câu chuyện của con người, của trời đất đều được kể bằng tiếng khèn. Trong đám ma, khèn được coi là công cụ giúp người sống nói lên nỗi lòng của mình với người đã khuất. Những ngày lễ tết, lễ hội quan trọng của đồng bào Mông, tiếng khèn là cây cầu bắt lời của những chàng trai Mông.

Nguồn gốc của khèn Mông? Ông Ma Khải Sò cho biết: “Chuyện kể rằng có 7 anh em thổi sáo rất giỏi, khi bố mẹ mất mỗi người ngồi một góc thổi than khóc cha mẹ, công việc đám tang không ai quán xuyến. Thế là 7 anh em bàn nhau gộp 7 ống trúc thành một để một người thổi. Rồi một người trong 7 anh em mất, vì vậy khèn Mông chỉ còn được ghép bởi 6 ống trúc tượng trưng cho 6 anh em".

Cho đến nay chưa ai thống kê được có bao nhiêu lời ca khèn. Truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác thì có 4 loại nhạc (sơ nhạc, tiểu nhạc, trung nhạc và đại nhạc). Tương ứng với 4 loại nhạc, người ta phân ra 4 loại lời ca: lời ca gốc, lời ca giao duyên, lời ca đưa đón đám ma và lời ca tế trâu bò... Trong đó lời ca gốc là quan trọng nhất, người Mông ở đâu trên thế giới cũng thổi giống nhau".

Người Mông thích thổi khèn, thích múa khèn và nghe tiếng khèn, bởi tiếng khèn tái hiện lịch sử của dân tộc, tình mẫu tử, nghĩa tình anh em và lẽ sống làm người của dân tộc Mông. Bước sang tuổi 89, ông Ma Khải Sò vẫn canh cánh giữ hồn của dân tộc qua tiếng khèn, muốn truyền dạy những bài khèn hay cho lớp trẻ để lưu giữ văn hóa của dân tộc mình.

Ông Sò cho biết, học thổi khèn và múa khèn rất khó, cần phải kiên trì và thực sự có niềm đam mê: “Tôi nói với Phòng văn hóa tổ chức một cuộc Hội thảo về khèn Mông, cái gì đúng thì truyền dạy, cái gì sai thì bỏ. Tôi đi dạy 4-5 lớp, có một số người vừa mới biết thổi bài gốc đã đi thổi khèn rồi, thổi không đúng, dạy lại thì rất khó”.

Ngoài 20 người trẻ ở bản được ông truyền dạy thổi và múa khèn, ông Ma Khải Sò còn tham gia nhiều lớp dạy khèn ở các địa phương trong tỉnh, dạy trên 100 người. Đã có rất nhiều người thổi và múa khèn thành thạo sau khi được ông chỉ dạy./.