N’niên lâng pậ banh coh muy pr’loọng đong vêy a’bhô Mường, tợơ dzợ p’niên, Phạm Thị Tắng ơy ặt ma mông lâng j’niêng cr’bưn liêm chr’năp âng ma nuyh Mường cơnh pr’múa, cr’liêng pr’hat Xường. A đoo dzợ bơơn a conh a bhướp pa choom zập j’niêng cr’bưn bhuôih caih cung cơnh j’niêng n’đhâng tơơm pô. Lâng rau kiêng pa choom dưr vaih tợơ loom đay, r’dợ nắc pa căn Tắng vaih nắc ma nuyh zư đớc chr’năp liêm âng đhanuôr Mường đhị chr’val Cao Ngọc moon lalay lâng âng ma nuyh Mường Thanh Hoá moon za zưm. Pa căn Tắng dưr vaih nắc Ậu Máy-c’la âng bhiệc bhan Pồn Pôông lâng cung nắc ma nuyh vêy chr’năp dal coh vel, choom bhuôih caih, bơơn za nươu pa dưah ca ay, t’’nơớt liêm, hát pr’hay bhlầng. Đh’nớc Máy Tắng nắc dưr vaih đh’nớc ơy loih lâng đhanuôr căh muy đhị chr’val Cao Ngọc.

       Ting cơnh Máy Tắng, Pồn Pôông nắc bhiệc bhan vêy tợơ lang a hay, coh p’rá Mường “Pồn” nắc cha ơh, t’nơớt, “Pôông” nắc pô, “Pồn Pôông” nắc t’nơớt coh tơơm pô. Bhiệc bhan Pồn Pôông âng ma nuyh Mường bơơn ta bhrợ têng zập c’moo mọot apêê t’ngay tr’cuôl c’xêê muy, tr’cuôl c’xêê pêê lâng tr’cuôl c’xêê t’pâl lâng rơơm kiêng nắc đơơng chô hân noo cha noh bịng zơng bịng đong, tr’mông tr’meh k’bhộ ngăn, bhui har cơnh lâng zập pr’loọng đong. Bhiệc bhan jưah nắc đơơng chr’năp zước pr’đoọng jưah đơơng chr’năp tr’ơơi t’mooh pân đil pân jưih.

       Coh dưp tơơm pô, toor đhr’nong đong đhr’rơơng ty, bêl x’nưl chiing goong dưr chr’va cung nắc bêl Máy Tắng đh’rưha lâng k’bhuh xập xa nập âng ma nuyh Mường jưah hát jưah t’nớơt đhiêr tơơm pô. Bêl đâu, Máy Tắng nắc ma nuyh dzọong bhuôih, ma nuyh xay truih bh’lô bh’la đhr’năng t’vaih pleng k’tiếc, bhrợ t’vaih k’tiếc Mường cung cơnh xay moon lâng a bhô dang c’moo đâu bơơn bh’nơơn chr’noh chr’bệêt, vel bhươl bhrợ têng bhiệc bhan hơnh deh cha a vị t’mêê, pa căh loom luônh năl ơn pleng k’tiếc ơy cher đoọng đhr’năng pleng k’tiếc liêm crêê, chr’noh chr’bệêt đơơng chô bh’nơơn dal.

       Tước nâu kêi, đhơ ơy 76 c’moo ha dợ Máy Tắng dzợ hay zập zêng, ghit liêm zập rau nghệ thuật Pồn Pôông lâng 48 rau chr’ơh chr’lêê, coh đếêc pa căn Máy nắc ma nuyh bha lầng, lâng vai diễn lalay cơnh: t’cooh Pố, pân đil Quắc, pân đil Choóng Loong, bhua Út, bhua Ả, bhua Hai… lâng c’bhuh tr’cọ x’nưl chr’năp pr’hay âng ma nuyh Mường cơnh a luốt ôi, tam bu, chiing goong…

       Pa căn Phạm Thị Tắng lâng pazêng ma nuyh chăp kiêng bhiệc bhan Pôn Pôông ặt đhị Cao Ngọc ơy đơơng chr’năp âng acoon coh đay tước lâng bấc g’luh liên hoan, bhiệc bhan coh tỉnh lâng tỉnh lơơng đoọng giao lưu, tr’lưm, đơơng chô bấc cha ner Muy, Huy chương vàng. Tước nâu kêi, Pồn Pôông căh muy vaih nắc chr’ơh âng ma nuyh Mường Thanh Hoá nắc dzợ c’kir âng k’tiếc k’ruung.

        Coh bấc c’moo hay, pa căn Phạm Thị Tắng ơy pa zay pa choom apêê múa t’nớơt, pr’hat Pồn Pôông đọong ha pêê lang ma nuyh Mường. Pa choom tợơ cấp vel bhươl tước chr’val xang nắc ta bhưah apêê lớp pa choom cấp chr’hoong, cấp tỉnh, đhơ đhơ ooy cung vêy leh dzung âng Máy Tắng. Xọoc đâu, đợ học trò bơơn Nghệ nhân Phạm Thị Tắng pa choom ơy bấc tước k’ha riêng cha nắc. Coh đợ nắc đoo  vêy bấc p’niên k’tứi đhị ruh c’moo mầm non, tiểu học âng chr’val Cao Ngọc lâng apêê chr’val đăn đếêc ơy tơợp pa choom hát, múa Pồn Pôông.

        T’cooh Phạm Văn Đạt, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hoá moon ghit: Nghệ nhân Phạm Thị Tắng jưah nắc ma nuyh bhrợ c’la jưah nắc ma nuyh zư đớc lâng pa dưr chr’năp văn hoá phi vật thể âng bhiệc bhan Pồn Pông. Đhơ t’cooh đhur ha dợ nghệ nhân Phạm Thị Tắng dzợ pa zay pa choom pazêng pr’múa, pr’hat âng acoon coh Mường đoọng ha lang p’niên. Ha dang căh vêy ma nuyh cơnh nghệ nhân Phạm Thị Tắng, pazêng chr’năp văn hoá ty đanh âng aconh a bhướp đớc đoọng nắc ặt zâng lâng đhr’năng bil pất./.

Nghệ nhân Phạm Thị Tắng

Người lưu giữ và trao truyền "hồn cốt" xứ Mường

Nghệ nhân Phạm Thị Tắng ở thôn Lỏ, xã Cao Ngọc, huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa đã dành nhiều tâm huyết để bảo tồn và phát huy Lễ hội Pồn Pôông (Chơi hoa) đã được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Nhờ đó, những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường xứ Thanh luôn được bảo tồn, phát huy.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình làm thầy mo Mường, từ nhỏ, Phạm Thị Tắng đã gần gũi với những điệu múa, lời hát Xường của người Mường. Bà cũng được truyền dạy đầy đủ các nghi thức bảo tồn tín ngưỡng thờ cúng cũng như nghi lễ dựng cây bông. Cùng với niềm say mê học hỏi, dần dần bà trở thành người lưu giữ "hồn cốt" của văn hóa người Mường ở xã Cao Ngọc nói riêng, của người Mường Thanh Hóa nói chung. Bà Tắng trở thành Ậu Máy - chủ của Lễ hội Pồn Pôông và cũng là người có uy tín trong làng, biết cúng bái, bốc thuốc chữa bệnh, múa đẹp, hát hay. Cái tên Máy Tắng đã trở thành tên gọi thân thuộc của bà không chỉ ở xã Cao Ngọc.

Theo Máy Tắng, Pồn Pôông là lễ hội có từ rất xa xưa, trong tiếng Mường, “Pồn” có nghĩa là chơi, nhảy múa, “Pôông” có nghĩa là bông, bông hoa, “Pồn Pôông” có nghĩa là nhảy múa bên cây bông (hay còn gọi là cây hoa). Lễ hội Pồn Pôông của người Mường được tổ chức hằng năm vào các ngày rằm tháng Giêng, rằm tháng Ba và rằm tháng Bảy với mong muốn cho mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, nhà nhà hạnh phúc. Lễ hội vừa mang tính nghi lễ cầu phúc, cầu an vừa mang tính chất giao duyên nam nữ.

Dưới gốc cây bông, bên ngôi nhà sàn cổ, khi tiếng trống, tiếng cồng, chiêng nổi lên cũng là lúc Máy Tắng cùng đoàn người trong trang phục truyền thống Mường vừa đi vừa nhảy múa vừa hát quanh cây bông. Lúc này, Máy Tắng là thầy cúng, người dẫn chuyện kể lại giai thoại sinh ra trời đất, thiết lập bản Mường cũng như thông báo với thần linh năm nay vụ mùa thắng lợi, làng mở hội mừng cơm mới, thể hiện tấm lòng biết ơn trời đất đã cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Đến nay, dù đã 76 tuổi nhưng Máy Tắng vẫn nhớ đầy đủ, chi tiết loại hình nghệ thuật Pồn Pôông với 48 trò chơi, trò diễn đặc sắc, trong đó bà Máy là nhân vật chính, cùng các vai diễn khác như: Ông Pố, nàng Quắc, nàng Choóng Loong, vua Út, vua Ả, vua Cả, vua Hai... và hệ thống âm nhạc đặc sắc của người Mường như sáo ôi, tam bu, cồng chiêng...

Nghệ nhân Phạm Thị Tắng và những người đam mê Lễ hội Pồn Pôông ở Cao Ngọc còn đem bản sắc của dân tộc mình đến với nhiều liên hoan, hội thi, hội diễn trong và ngoài tỉnh để giao lưu, gặp gỡ, mang về không ít giải Nhất, Huy chương Vàng. Đến nay, Pồn Pôông không chỉ trở thành trò chơi, trò diễn của riêng người Mường Thanh Hóa mà còn là di sản của quốc gia.

Trong nhiều năm qua, bà Phạm Thị Tắng đã miệt mài truyền dạy các điệu múa, lời hát Pồn Pôông cho các thế hệ người Mường. Từ phạm vi thôn, bản đến làng xã rồi mở rộng ra các lớp truyền dạy cấp huyện, cấp tỉnh, đâu đâu cũng có dấu chân của Máy Tắng. Hiện nay, số học trò được Nghệ nhân Phạm Thị Tắng truyền dạy đã lên đến hàng trăm người. Trong số đó có nhiều em bé ở lứa tuổi mầm non, tiểu học của xã Cao Ngọc và các xã lân cận đã bắt đầu biết hát, biết múa Pồn Pôông.

Ông Phạm Văn Đạt, Phó Chủ tịch UBND huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa khẳng định: Nghệ nhân Phạm Thị Tắng vừa là người chủ trò vừa là người lưu giữ các giá trị văn hóa phi vật thể của Lễ hội Pồn Pôông. Dù tuổi đã cao nhưng nghệ nhân Phạm Thị Tắng vẫn tích cực truyền dạy những điệu múa, điệu hát của dân tộc Mường cho thế hệ trẻ. Nếu không có những người như nghệ nhân Phạm Thị Tắng, những giá trị văn hóa truyền thống của ông cha để lại sẽ có nguy cơ bị thất truyền./.

                                   Bài và ảnh: TTXVN