Manứih Thái lêy chắp bhlâng bhiệc tr’lưm, prá xay zâp t’ngay cóh pr’loọng đông lâng cóh ngoai. Tơợ đợ boọp p’rá prá xay zêng bơơn prá xay liêm ta’níh, bhrợ p’cắh râu chắp nhêr lâng apêê lơơng. T’ruíh Văn hoá đhi noo hêê acoon cóh bêl đâu, đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah chấc lêy năl đắh văn hoá nâu.

Ooy đắh prá xay, tr’lưm bêl lơơng, bêl tr’lưm đh’rứah, zâp bêl apêê cung ta’moóh lâng chấc chúc. Manứih Thái lêy chắp c’rơ nắc râu chúc nhăn tr’nơớp zâp abêl apêê cung lưm ta’moóh ooy c’rơ. Ting cơnh manứih lêy cha’mêết Lường Song Toàn nắc moon:

Cắh vêy chấc lưm ta’moóh cơnh xoọc đâu nắc anoo doọ râu jéh k’ay, bhiệc bhrợ ha cơnh, nắc apêê vêy ra’văng xay moon liêm ta’níh, chấc ta’moóh tơợ zâp apêê a’dích a’bhướp, cóh pr’loọng đông xang nặc apêê vêy ta’moóh tước pr’ắt tr’mung manứih n’nắc. pa’đhang moon cơnh k’coon k’nại ha cơnh, bơơn bhrợ cha ha cơnh, nắc đoo bhiệc lưm ta’moóh âng apêê, liêm chr’nắp bhlâng.

Văn hoá prá xay âng manứih Thái bêl ahay liêm chr’nắp bhlâng. Ta’mooi lướt moót ooy đông zâp bêl cung lướt ting c’lâng cầu thang đắh ngoai, lâng cắh vêy ngai kiêng tớt đhị ooy nắc tớt:

Ooy đông xang âng manứih Thái nắc cóh gian ngoai cung nặc gian đoọng đương hơnh déh ta’mooi, vêy mưy đhị ta’pêếh đoọng chấc zêệ đác, bhrợ pa’ngăn hân noo cha’cêết, hân đhơ cơnh đêếc, ta’mooi zâp bêl cung tớt đắh ngoai ta’pêếh n’nắc, c’la đông nắc tớt cóh ping, xang nặc apêê bha’lương a’lợ cóh đêếc.

Bêl ta’mooi moót ooy đông, c’la đông zâp bêl cung bha’lương 2 a’lợ, hân đhơ cơnh đêếc, ta’mooi nắc mưy choom tớt a’lợ m’mưy a’năm. Hâu tu cơnh đâu, ahêê nắc đh’rứah xâng t’coóh Lường Song Toàn xay moon:

A’lợ nâu vêy bấc ngai cắh năl, a’lợ nâu manứih Thái moon nắc ahêê váih r’vai, ma bhưi, ngai lướt ha ooy cung vêy r’vai a’bhưi, 90 r’vai, nắc apêê ta’pưn lướt, tu cơnh đâu, a’lợ nâu đợc đoọng apêê tớt cắh vêy đoọng ha hêê. Hadợ ahêê nắc tớt đhị a’lợ âng hêê, vêy ngai cắh năl nắc tớt đhị a’lợ n’nắc, c’la đông cắh vêy kiêng.

Bêl ta’mooi lướt ooy đông nắc manứih Thái cóh đâu cung ơnh đêếc, cắh ha bêl apêê ta’moóh ơy cha cha cắh? ta’mooi lướt đhị m’pâng nắc năl apêê cắh ơy cha’cha, lêy ra’văng đoọng ch’na cha đoọng apêê ta’mooi cha. Bêl ta’mooi lướt ooy đông, hân đhơ bool lêy hay cắh nắc cung ra’văng đoọng ch’na.

Bêl c’la đông ra’văng xang a’vị ch’na, hân đhơ cóh a’pướih ch’na vêy a’xiu, lêệ, nắc zâp bêl apêê cung xay moon cắh bool váih ta’mooi lướt ooy đông, hadợ cắh vêy râu lêệ la a’yêm chr’nắp đoọng ha ta’mooi, pr’loọng đông đha’rứt nắc váih mưy bhơi r’véh, ahêê lêy thông cảm đoọng. bêl đêếc, ta’mooi năc lêy chấc râu boọp p’rá pr’hay đoọng ta’ơơi moon, tu cơnh đâu, lâng manứih Thái, bêl ra’văng glúh đắh đông đoong lưm lêy vêy ngai, bhiệc l’lăm lêy bhrợ nắc apêê năl k’rang lêy:

Lướt ooy đông apêê tớt ắt ha cơnh cung lêy k’rang zâp, mưy p’ngan đác cung lêy cám ơn apêê, mưy p’ngan búah cung năl cám ơn apêê, mưy chu cha’cha cung năl cám ơn ha cơnh liêm zâp. Tu cơnh đâu manứih Thái moon moót ooy đông nắc lêy năl ra’văng đoọng liêm ta’níh. Lướt ooy đông apêê tớt ha đhị nắc năl k’rang lêy đhị tớt âng đay, acu cắh ha mơ lêy zư đhị tớt âng đay, cắh ha mơ tớt đắh ping c’la đông lâng bêl apêê k’đươi cha cha âm búah nắc cung lêy vêy râu xay moon liêm crêê.

Manứih Thái moon, ta’mooi lướt ooy đông nắc lêy đoọng âm cha liêm ta’níh. Tu cơnhd dâu, hân đhơ c’la đông vêy râu lêệ ta’rí, k’roóc, xong óih câl cóh chợ nắc cung cắh zâp liêm mưy p’nong, tu cơnh đâu, buôn lêy apêê lêệng a’tứch. Hadang cắh vêy a’tứch nắc apêê pay cr’liêng a’tứch đoọng ha ta’mooi. Lấh mơ, bêl đương hơnh déh ta’mooi đắh k’căn, hân đhơ bấc râu ch’na đh’nắh a’yêm, nắc cung cắh choom cắh vêy a’tứch. Bêl đêếc, a’cọ, dzung lâng p’lâu a’tứch nắc buôn đớc cóh đhia lalay đợc đoọng ha ta’mooi chr’nắp, nắc apêê t’coóh t’ha bhrợ p’cắh râu chắp nhêr. Hadang cóh đông vêy p’niên k’tứi nắc 2 p’lâu a’tứch nắc pác đoọng ha p’niên, hadợ a’cọ lâng dzung nắc đợc cơnh đêếc. t’coóh Lường Văn Tun, cóh vel Nà Lính chr’hoong Thuận Châu, tỉnh Sơn La moon cơnh đâu:

Ooy a’pướih ch’na, ta’mooi cung cắh choom cha đhia đợc a’cọ n’nắc, dzung a’tứch apêê đợc đoọng lêy bhuốih ha cơnh, vêy ngai nắc lêy a’cọ, lêy t’ngay n’nắc cắh cậ cr’chăl n’nắc cóh pr’loọng đông vêy râu liêm chr’nắp, pr’đoọng cắh. apêê buôn đoọng p’niên đắh 2 bêệ p’lâu, hadợ a’cọ lâng dzung nắc hadang cha đợc đợ t’ngay t’tưn nắc vêy choom đắh.

A’pướih ch’na âng manứih Thái buôn đợc ting n’juông dal cóh đông. Đhị tớt cung bơơn ra’pặ ting n’juông. Ta’mooi chr’nắp bhlâng nắc tớt đhị c’la đông lâng đắh ping, nắc dáp lêy tơợ đắh bhuốih bhrợ. Pân’jứih buôn tớt ting n’juông đắh ping, pân’đil lâng p’niên nắc tớt đắh dứp lâng tớt đhị đăn z’zêệ pabhrợ.

Bêl k’noọ cha’cha, hân đhơ a’pướih ch’na vêy zâp búah, lêệ a’yêm, c’la đông nắc buôn vêy p’ngan búah k’đươi moon âm liêm ta’níh. Cr’chăl đhị đhia đợc a’cọ lâng p’lâu a’tứch, c’la đông nắc đợc 2 p’ngan búah đăn đh’rứah đhị ta’mooi. Bêl âm p’ngan búah tr’nơợp, c’la đông lâng ta’mooi buôn n’tóh m’bứi ooy k’tiếc cắh cậ pay têy tụ ooy búah đoọng ha bhô dang, ting cơnh t’coóh Tun nắc moon:

Apêê bhrợ cơnh đêếc bêl âm búah nắc vêy tô bhúh, a’bhô dang lướt ta’pưn zư lêy ađay nắc đoọng apêê cha âm đh’rứah. Nắc lêy cha, hay k’noọ tước apêê lơơng.

NGHỆ THUẬT GIAO TIẾP, ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI THÁI

Hoài Thu/VOV4

 

Người Thái rất coi trọng việc giao tiếp hàng ngày trong gia đình và trong cộng đồng. Từng lời ăn, tiếng nói đều được trau chuốt, ý tứ, thể hiện sự tôn trọng người đối diện. Tiết mục tìm hiểu“ Văn hóa các dân tộc an hem” hôm nay, mời bà con và các bạn cùng tìm hiểu về vấn đề này.

Trong giao tiếp thông thường, khi gặp nhau bao giờ người ta cũng hỏi han và chúc tụng. Người Thái coi trọng sức khỏe nên câu đầu tiên bao giờ người ta cũng hỏi thăm sức khỏe. Theo nhà nghiên cứu Lường Song Toàn thì:

Không phải hỏi thăm nhau như bây giờ là anh có khỏe không công việc thế nào đâu, mà người ta nói có bài có bản trước hết người ta sẽ   hỏi thăm từ các ông các bà, các cụ, trong gia đình sau đó người ta mới hỏi đến gia cảnh của người đó.  Ví dụ như con cái như thế nào, mùa màng ra làm sao, đấy phong cách giao tiếp của người ta nó rất lịch sự như thế.

Văn hóa ứng xử của người thái ngày xưa  rất nề nếp. Khách đến nhà bao giờ cũng đi cầu thang bên ngoài, và không phải ai muốn ngồi đâu thì ngồi:

Trong không gian nhà của người Thái thì gian ngoài cũng là gian tiếp khách, gian tiếp khách thì có một cái bếp để không thôi có thể để đun nước mùa đông sưởi ấm nhưng mà người khách bao giờ cũng ngồi phía bên ngoài cái bếp ấy, người chủ ngồi bên trên, sau đó người ta trải một cái chiếu bên trên đó.

Khi khách vào nhà, chủ nhà bao giờ cũng trải 2 chiếc chiếu, nhưng khách chỉ được ngồi chiếc chiếu bên dưới. Tại sao vậy, chúng ta cùng nghe ông Lường Song Toàn giải thích:

Cái chiếu đó có nhiều người không biết, cái chiếu đó người thái quan niệm là người mình có hôn có vía, ai đi đâu cũng có hồn có vía , 90 vía, vía người ta đi theo nên là chiếu đó để cho vía người ta ngồi chứ không phải để cho mình ngồi. Còn mình ngồi là người ta có chiếu cho mình ngồi rồi, có người không biết nên ngồi vào chiếu đấy chủ nhà người ta không vui đâu.

Khi khách đến nhà thì người Thái ở đâu cũng thế, không bao giờ người ta hỏi ăn cơm chưa? Khách đến lúc dở dang chắc chắn là khách chưa ăn cơm thì người ta phải chuẩn bị sẵn cơm để cho khách khỏi bị khó nói.  Khi khách đến nhà,  dù thân hay không thân mấy thì người ta vẫn chuẩn bị bữa cơm.

Khi chủ nhà đã chuẩn bị xong bữa cơm, mặc dù mâm cơm có cả thịt, nhưng bao giờ người ta cũng khiếm tốn phân bua rằng chẳng mấy khi khách đến nhà chơi, lẽ ra phải có của ngon vật lạ mời khách, nhưng vì gia cảnh còn nghèo, chỉ có rau rừng măng luộc, mong khách thông cảm. Khi đó, người khách phải tìm lời hay ý đẹp đáp từ. Chính vì vậy, đối với người Thái, trước khi bước chân ra khỏi nhà để đến thăm ai đó, việc đầu tiên người ta phải biết lo trước:

Đến nhà người ta anh ngồi thế nào cũng phải lo đủ, một chén nước cũng phải cám ơn người ta, một chén rượu cũng phải biết cám ơn người ta, một bữa cơm cũng phải cám ơn làm sao đủ ý nghĩa được một cái mâm cơm. Thế nên người Thái nói bước chân ra khỏi nhà là phải biết lo cho bước chân của mình. Đến nhà người ta ngồi chỗ nào phải biết lo được cái chỗ, vị trí ngồi của mình, mình không bao giờ ngồi phía trên người chủ và khi người ta mời cơm mời rượu thì mình cũng phải có lời nói đáp lại đúng bằng thịnh tình của người ta.

Người Thái quan niệm, khách đến nhà phải tiếp đãi thật chu đáo, thực phẩm phải “nguyên con”.  Chính vì vậy, dù chủ nhà có món thịt trâu, thịt nai mua ở chợ thì vẫn chỉ là một phần của con trâu, con nai chứ không phải cả con, vì vậy thông thường người ta hay mổ gà. Bất đắc dĩ không có gà để mổ thì bắt buộc phải có quả trứng luộc thay thế, tượng trưng là mổ một con gà đãi khách. Đặc biệt khi tiếp khách bên ngoại (tức bố, mẹ, anh chị em đằng vợ) dù có nhiều món ngon, đặc sản gì đi chăng nữa cũng không thể thiếu món thịt gà. Khi đó, đầu, chân và đùi gà thường được để vào đĩa riêng bày trước mặt người khách quan trọng nhất (là người cao tuổi, bố vợ, anh vợ hay trưởng đoàn, trưởng nhóm khách) thể hiện sự tôn trọng khách. Nếu nhà có trẻ nhỏ thì hai chiếc đùi gà sẽ được chia cho trẻ, còn lại đầu và chân thì để nguyên, không dùng. Ông Lường Văn Tun, ở bản Nà Lính huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La  nói thế này:

Trong mâm cơm, người khách cũng không được ăn đĩa đầu ấy, chân gà người ta thường để xem bói xem lành dữ thế nào, có người thì xem đầu, đoán xem ngày hôm đấy hoặc thời gian đấy gia chủ có điều lãnh dữ thế nào. Người ta thường cho trẻ con hai chiếc đùi, còn đầu và chân thì có ăn phải đến hôm sau mới được ăn.

  Mâm cơm của người Thái thường được trải dọc theo chiều dài ngôi nhà. Vị trí ngồi cũng được sắp xếp theo thứ tự. Người khách quan trọng nhất sẽ ngồi cạnh chủ nhà và ngồi phía trên, tức là tính từ phía góc thờ tự. Đàn ông thông thường ngồi dãy phía trên, phụ nữ và trẻ nhỏ ngồi dãy dưới và ngồi về phía “chan” tức là nơi rửa ráy, nấu nướng.

Trước khi dùng cơm, dù mâm cơm có đầy đủ rượu, thịt ngon, chủ nhà thường có chén rượu mời có phần khiêm tốn. Bên cạnh đĩa đầu và chân gà, chủ nhà sẽ để hai chén rượu sát nhau trước mặt người khách. Trước khi uống chén rượu đầu tiên, chủ nhà và khách thường đổ vài giọt rượu xuống sàn hoặc lấy ngón tay út vẩy rượu qua đầu, chắc hẳn bạn sẽ ngạc nhiên, nhưng theo ông Tun :

Người ta quan niệm, mình đi uống rượu thì có họ hàng, tổ tiên ông bà ông vải đi theo cùng bảo vệ mình nên mình phải vẩy ra cho họ cùng ăn. Tức là mình ăn phải nhớ đến người xung quanh mình.