Xoọc moot hân noo bơơn bhrợ, bhươn chanh dây bhưah 3 hécta âng t’cooh Phạm Hồng Việt coh vêêl Tum, chr’val Ya Ly, tỉnh Quảng Ngãi r’rộ r’răm manưih pa bhrợ. Đợ đhị t’nơơm chanh dây t’viêng liêm, apêê pa bhrợ p’zay lêy zư pa liêm lâng pêêh pay đợ p’lêê tơợp hân noo.

Lâh mưy c’moo lăm ahay, zr’lụ k’tiêc nâu lâh mơ năc choh zâp râu tơơm chr’noh vêy bh’nơơn pa chô căh bâc. C’moo 2025, t’cooh Việt grơơ nhool k’rong choh bhrợ 1 hécta chanh dây. Bh’nơơn đơơng chô lâh mơ cr’noọ bêl bơơn k’dâng 200 ực đồng đhị mưy hécta ooy mưy hân noo lêy bơơn bhrợ.

T’cooh Việt t’bhlâng bhrợ t’bhưah k’tiêc choh k’dâng 7 hécta, tươc đâu 3 hécta ơy choom bơơn bhrợ. T’cooh k’rong hệ thống tưới tr’dzật lâng đươi dua ting c’lâng bh’rợ zư lêy liêm ma mơ. T’cooh Phạm Hồng Việt moon: Bâc pr’loỌng đhanuôr coh chr’val ơy tr’xăl k’tiêc bhrợ cha căh liêm choom đoọng choh đợ tơơm chr’noh nâu:“Nâu đoo năc mưy bh’rợ pay đệ băn đanh. Mưy hécta âng đhanuôr zư lêy năc ooy cr’chăl mơ 1 tươc 1,5 c’moo choom pa chô zên mơ 200 ực đồng. Mưy pr’loọng đông năc lêy choh k’dâng 5 tươc 7 sào năc vêy pa chô zên đoọng đươi dua, bhrợ đoọng ha cr’chăl lêy choh đợ tơơm công nghiệp đanh t’ngay liêm choom lâh. Tươc đâu, 15 pr’loọng ting pâh bhrợ chanh dây coh vêêl đông chr’val ơy choh bhrợ bhưah k’noọ 20 hécta. Đợ đhanuôr zr’lụ đâu lêy liêm choom năc apêê cung choh bhrợ t’bhưah lâh”.

Tơợ chr’val Ya Ly doọ vêy ch’ngai, đhị vêêl Plei Sar, chr’val Ia Chim, tỉnh Quảng Ngãi, đợ đhăm k’tiêc choh chanh dây xoọc bhưah liêm. Đhị đâu năc zr’lụ pr’đươi pr’dua âng Công ty Cổ phần bhrợ têng Nông sản Sao Mai k’rong bhrợ đoọng lêy bhrợ ha cr’noọ bh’rợ bhrợ têng lâng pa câl ooy k’tiêc k’ruung lơơng.

T’cooh Lê Ngọc Huy, k’đhơợng zư bhươn chanh dây âng Công ty Cổ phần bhrợ têng Nông sản Sao Mai moon, doanh nghiệp tơợp xay bhrợ choh chanh dây tơợ tơợp c’xêê 4 c’moo đâu. Tươc đâu, ktiêc choh ơy vêy bơơn bhrợ đợ ruh p’lêê tr’nơợp lâng bh’nơơn pa chô k’noọ đợc k’dâng 35 tấn đhị mưy hécta. Zêng lêy đợ đhị k’tiêc nâu vêy đợc hệ thống tưới k’miah đac đoọng pa xiêr zên bhrợ têng lâng pa dưr pa chô bh’nơơn bơơn bhrợ.

Zr’lụ pr’đươi bh’rợ nâu dzợ vêy bhrợ đoọng bhiệc bhrợ ha đhanuôr coh vêêl đông. Xang bêl doanh nghiệp vặ k’tiêc, bâc pr’loọng đhanuôr lêy bhrợ bhiệc zâp đhị bhươn chanh dây âng doanh nghiệp. Zâp t’ngay vêy k’dâng 50 apêê pa bhrợ ting pâh zư lêy lâng bơơn bhrợ chanh danh. Ting cơnh t’cooh Lê Ngọc Huy, lâh mơ bh’nơơn pa chô tơợ zr’lụ pr’đươi pr’dua âng doanh nghiệp k’rong bhrợ, công ty dzợ câl chanh dây âng đhanuôr coh zr’lụ đâu đoọng pay bhrợ đươi:“Xoọc đâu, bh’rợ choh bhrợ âng zi năc 1 hécta k’dâng 1.000 t’nơơm. Bhlưa n’juông mơ 6 mét, ha dợ bhlưa tơơm nâu lâng tơơm tôh mơ 1,5 mét. Hệ thống tưới coh đâu năc tưới k’miah đac. Bh’nơơn pa chô bâc lâh mơ đhị lơơng. Xang 3 c’xêê năc tơợp vaih p’lêê lâng choom bơơn bhrợ. Ha dang zên pa câl zư liêm cơnh xoọc đâu năc chanh dây têêm ngăn lâh mơ tơơm a’rong. Xọoc đâu, chanh dây xoọc vêy bơơn đông máy câl pay lâng zên 11 r’bhâu đồng đhị mưy ký”.

Đươi vêy zâp zr’lụ choh pa zưm, bâc apêê pa bhrợ coh vêêl đông, lâh mơ năc pân đil lâng đhanuôr acoon coh tỉnh Quảng Ngãi ơy vêy pa xoọng bhiệc bhrợ đhị vêêl đông. Amoó Y Du, coh vêêl Plei Sar, chr’val Ia Chim đoọng năl, bh’rợ zư lêy lâng bơơn bhrợ chanh dây vêy đơơng chô bh’nơơn, zooi đoọng têêm ngăn pr’ăt tr’mung pr’loọng đông:“Lươt ta căt đoong lâng pêêh pay p’lêê. Ha dang ta luôn lươt bhrợ năc mơ mưy c’xêê vêy bơơn 6 ực. Bhươn chanh dây coh đâu bhưah bhlâng, zooi đoọng đhanuôr vêy pa xoọng bhiệc bhrợ ta luôn”.

Tỉnh Quảng Ngãi xoọc vêy k’dâng 1.000 hécta choh chanh dây, vêy pa dưr pa xơc ting bâc bh’rợ cơnh choh đhị k’tiêc bhrợ têng căh liêm choom, căh cậ pa zưm choh ooy zâp đhị bhươn chr’noh ơy choh bhrợ đanh. Bh’nơơn pa chô mơ 45 tươc 50 tấn đhị mưy hécta. Lâng zên pa câl mơ 9.000 tươc 10.000 đồng đhị mưy ký, zâp hécta chanh dây vêy pa chô mơ 400 tươc 500 ực đồng ooy mưy g’luh bhrợ têng đanh mơ 15-18 c’xêê. Hân đhơ cơnh đêêc, nâu đoo cung năc râu tơơm chr’noh k’đươi moon zên k’rong bhrợ lâng bhiệc zư lêy zăng bâc. Zên k’rong bhrợ đoọng ha 1 hécta ooy mưy cr’chăl bhrợ têng k’dâng 100-120 ực đồng. Đọong pa dưr pa xơc nhâm mâng, ngành nông nghiệp xoọc pa dưr k’rơ bhiệc pa choom kỹ thuật, bhrợ pa dưr mã số zr’lụ choh, mã số đhị đông tôm bhrợ lâng t’bhlâng p’têêt pa zưm lâng doanh nghiệp bhrợ têng, pa câl.

T’cooh Bùi Đức Trung, Phó Chi cục trưởng Chi cục ch’choh, zư lêy tơơm chr’noh lâng k’đhơợng zư đăh râu liêm choom, Sở Nông nghiệp lâng Môi trường tỉnh Quảng Ngãi đoọng năl, coh vêêl đông tỉnh ơy vêy bâc doanh nghiệp bhrợ câl pay, bhrợ têng chanh danh đoọng pa câl ooy k’tiêc k’ruung lơơng. Tỉnh năc vêy pa zưm lâng doanh nghiệp lêy cha mêêt đợ mơ k’tiêc, bhrợ pa dưr zâp zr’lụ pr’đươi pa zưm lâng cr’noọ cr’niêng lêy bhrợ:“Cr’chăl hanua, ch’choh, zư lêy tơơm chr’noh lâng k’đhơợng zư đăh râu liêm choom, Sở Nông nghiệp lâng Môi trường tỉnh Quảng Ngãi ơy bhrợ bâc lớp pa choom đăh c’lâng bhrợ zâp râu tơơm chr’noh đhị vêêl đông, lâh mơ năc đợ tơơm chr’noh bha lâng. Ooy đâu vêy tơơm chanh dây, mưy râu tơơm chr’noh chr’năp vêy đợ chô bh’nơơn liêm choom đoọng ha đhanuôr. Lâh mơ bhiệc pa choom choh bhrợ lâng zư lêy, xang bêl đhanuôr bhrợ têng, Chi cục vêy pa zưm lâng chính quyền vêêl đông bhrợ pa dưr mã số zr’lụ choh, lâng pa zưm lâng doanh nghiệp đoọng câl pay bh’nơơn pr’đươi âng đhanuôr”./.

CHANH DÂY MỞ HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN Ở QUẢNG NGÃI

Từ những diện tích đất trồng sắn kém hiệu quả, cây chanh dây thay thế đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho nhiều địa phương ở Quảng Ngãi. Loại cây trồng này góp phần hình thành các vùng nguyên liệu tập trung phục vụ chế biến và xuất khẩu. 

Đang vào mùa thu hoạch, vườn chanh dây rộng 3 héc ta của ông Phạm Hồng Việt ở làng Tum, xã Ya Ly, tỉnh Quảng Ngãi luôn nhộn nhịp người làm việc. Dưới những giàn chanh dây xanh tốt, công nhân tất bật chăm sóc và thu hái những lứa quả đầu mùa.

Hơn một năm trước, khu đất này chủ yếu trồng các loại cây truyền thống hiệu quả kinh tế thấp. Năm 2025, ông Việt mạnh dạn đầu tư trồng thử nghiệm 1 héc ta chanh dây. Kết quả mang lại ngoài mong đợi khi lợi nhuận đạt khoảng 200 triệu đồng/héc ta trong một chu kỳ sản xuất.

Ông Việt tiếp tục mở rộng diện tích lên khoảng 7 héc ta, đến nay 3 héc ta đã cho thu hoạch. Ông đầu tư hệ thống tưới nhỏ giọt và áp dụng quy trình chăm sóc đồng bộ. Ông Phạm Hồng Việt cho biết: Nhiều hộ dân trong xã đã chuyển đổi đất sản xuất kém hiệu quả sang trồng loại cây này.“Đây là một mô hình mà lấy ngắn nuôi dài. Một héc ta mà bà con chăm sóc kỹ thì trong vòng từ 1 năm đến 1,5 năm có thể thu lời 200 triệu. Một gia đình chỉ cần trồng khoảng cỡ 5 đến 7 sào thôi  đã có được nguồn thu nhập để trang trải cuộc sống, phục vụ cho thời gian trồng những cây công nghiệp dài ngày tốt hơn. Đến thời điểm bây giờ, 15 hộ tham gia hội chanh dây trên địa bàn xã đã xuống giống diện tích gần 20 héc-ta rồi. Những bà con xung quanh khi họ thấy hiệu quả thì họ tự họ nhân rộng lên”.

Cách xã Ya Ly không xa, tại thôn Plei Sar, xã Ia Chim, tỉnh Quảng Ngãi, những cánh đồng chanh dây quy mô lớn đang phủ kín màu xanh. Đây là vùng nguyên liệu do Công ty Cổ phần Chế biến Nông sản Sao Mai đầu tư nhằm phục vụ nhu cầu chế biến và xuất khẩu.

Ông Lê Ngọc Huy, Quản lý vườn chanh dây của Công ty Cổ phần Chế biến Nông sản Sao Mai cho biết, doanh nghiệp bắt đầu triển khai trồng chanh dây từ đầu tháng 4 năm nay. Đến nay, diện tích đã cho thu hoạch những lứa quả đầu tiên với năng suất dự kiến khoảng 35 tấn/héc ta. Toàn bộ diện tích đều được lắp đặt hệ thống tưới tiết kiệm nước nhằm giảm chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả canh tác. 

Vùng nguyên liệu này còn tạo việc làm cho người dân địa phương. Bởi sau khi cho doanh nghiệp thuê đất, nhiều hộ dân địa phương tiếp tục làm việc ngay tại các vườn chanh dây của doanh nghiệp. Bình quân mỗi ngày có khoảng 50 lao động tham gia chăm sóc và thu hoạch chanh dây. Theo ông Lê Ngọc Huy, ngoài sản lượng từ vùng nguyên liệu do doanh nghiệp đầu tư, công ty còn mua chanh dây của nông dân trong khu vực để phục vụ chế biến:“Hiện tại, quy cách trồng của mình là 1 héc ta khoảng 1.000 cây. Hàng cách hàng 6 mét, cây cách cây 1,5 mét. Hệ thống tưới ở đây là tưới tiết kiệm nước. Năng suất đạt cao hơn so với nhiều nơi khác. Sau 3 tháng là bắt đầu ra trái bói và cho thu hoạch. Nếu giá cả duy trì như hiện tại thì cây chanh dây ổn định hơn so với cây mì. Hiện nay, chanh dây đang được nhà máy thu mua với giá khoảng 11 nghìn đồng/kg.”

Nhờ các vùng trồng tập trung, nhiều lao động nông thôn, đặc biệt là phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Quảng Ngãi đã có thêm việc làm ngay tại địa phương. Chị Y Du, ở thôn Plei Sar, xã Ia Chim cho biết, công việc chăm sóc và thu hoạch chanh dây mang lại thu nhập, giúp ổn định cuộc sống gia đình:“Đi cắt cành rồi đi hái trái chanh. Dạ nếu đi làm thường xuyên thì tầm một tháng thì 6 triệu đồng. Vườn chanh dây ở đây rất lớn, giúp bà con có thêm việc làm thường xuyên”.

Tỉnh Quảng Ngãi hiện có khoảng 1.000 héc ta trồng chanh dây, được phát triển theo nhiều hình thức như trồng thuần trên đất sản xuất kém hiệu quả hoặc xen canh trong các vườn cây lâu năm. Năng suất bình quân đạt từ 45 - 50 tấn/héc ta. Với mức giá dao động từ 9.000 - 10.000 đồng/kg, mỗi héc ta chanh dây có thể mang lại doanh thu từ 400 - 500 triệu đồng trong một chu kỳ sản xuất kéo dài từ 15 - 18 tháng. Tuy nhiên, đây cũng là loại cây đòi hỏi vốn đầu tư và kỹ thuật chăm sóc khá cao. Chi phí đầu tư cho 1 héc ta trong một chu kỳ sản xuất hiện khoảng 100 - 120 triệu đồng. Để phát triển bền vững, ngành nông nghiệp đang đẩy mạnh tập huấn kỹ thuật, xây dựng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và tăng cường liên kết với doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu.

Ông Bùi Đức Trung, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt, bảo vệ thực vật và quản lý chất lượng, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi cho biết, trên địa bàn tỉnh đã có nhiều doanh nghiệp tổ chức mua, sơ chế và chế biến chanh dây phục vụ xuất khẩu. Tỉnh sẽ tiếp tục phối hợp với doanh nghiệp rà soát quỹ đất, xây dựng các vùng nguyên liệu tập trung gắn với nhu cầu chế biến:“Thời gian qua, Trồng trọt, bảo vệ thực vật và quản lý chất lượng, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi đã tổ chức nhiều lớp tập huấn về quy trình sản xuất các loại cây trồng trên địa bàn, nhất là những cây trồng chủ lực. Trong đó có cây chanh dây, một loại cây trồng quan trọng vì mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người dân. Ngoài việc hướng dẫn kỹ thuật trồng và chăm sóc, sau khi người dân triển khai sản xuất, Chi cục sẽ phối hợp với chính quyền địa phương xây dựng mã số vùng trồng, đồng thời liên kết với doanh nghiệp để bao tiêu sản phẩm cho người dân”./.