Đha nuôr lâng pr’zớc da dêr! Nhót nắc râu p’lêê bơơn chóh cóh bấc zr’lụ Tây Bắc moon za zum lâng tỉnh Sơn La môn la lay. Tơơm Nhót chặt váih bấc ơl, bấc ha la, bấc đoong lâng buôn boong bấc. Tơợ p’lêê nhót hất t’viêng, đha nuôr Thái cóh da ding ca coong Sơn La âi bhrợ t’váih muy râu ch’na k’dzuố yêm la lay.

P’lêê nhót choom cha tơợ bêl dzợ u hất, ga mắc mơ chr’ol têy đợ tước bêl p’lêê đoọm vêy pr’hoọm bhrông ngọt. Nhót buôn vêy 2 râu bha lâng nắc  nhót k’dzuố lâng nhót ngam. Tơơm nắc tơợp boong tơợ dâng c’xêê 12, c’xêê 1 lâng đoọm moọt c’xêê 2 tước c’xêê 3. Đoọng vêy muy g’lúh cha nhót k’dzuố, đha nuôr nắc ra văng z’zăng bấc bh’rợ tơợ bêl nhót hất, apêê bhơi cơnh bắp cải, ch’hêêng, tỏi, a hứ, pa tước c’bát đác tụ ( đha nuôr moon nắc chẳm chéo). A moó Quảng Thị Liên, chr’val Chiềng Cọ, thành phố Sơn La đoọng năl: “Bêl ravăng cha nhót hất k’dzuố, ahêê rao pa liêm nhót, k’tuốih pa lứch xiêl cóh n’căr, ha dang cắh k’tuốih xiêl pa liêm bêl cha xiêl buôn boọ cóh bhr’loọng. Pr’đươi đoọng cha lâng nhót hất cắh choom cắh vêy ha la bắp cải, la ha tỏi, ch’hêêng cắh cậ đu đủ t’viêng, apul a hứ xrắt ting t’clắh lâng cắh choom cắh vêy bhoóh prớ đoọng tụ. c’bắt bhoóh prớ nắc pa zêng vêy: prớ, a pul tỏi, a moọt crâng, zấp râu zêng bơơn bóh đoọng đha hum, xang n’nắc lúc lâng bhoóh pa đing, mỳ chính, clóh pa nhoonh váih muy c’bát bhoóh prớ chẳm chéo đha hum yêm, a há, k’ría, ngam a tăng… nắc vêy moon nắc muy g’lúh cha nhót liêm zấp.”

Đác tụ âng nhót k’dzuố lấh mơ bhóóh prớ, ma nứih Thái Sơn La dzợ choom bhrợ bấc râu buôn tụ cơnh lơơng ting cơnh cr’noọ âng ting cha nắc. Cơnh đác tụ bơơn bhrợ lâng pr’nung a hứ clóh lâng prớ, tỏi, ch’hêêng, mỳ chính, hr’lúc lâng đácm mắm đoọng bhrợ t’váih muy c’bát đác chấm zấp zr’ma đha hum yêm. Cắh cậ vêy dhị nắc kiêng cha nhót hất puôl lâng apêê bơi r’véh lâng tụ lâng “ thúa ố” nắc muy râu tương nặ âng ma nứih Thái bơơn lục lâng zr’ma cơnh: pr’nung prớ, pr’nung tỏi, mỳ chính, mắc khét ( a moọt crâng), ha la chanh… vêy đha hum la lay. N’đhơ cơnh đêếc, nhót k’dzuố n’nâu cắh choom đươi đoọng cha lâng a vị, nắc buôn cha xang bêl cha cha đhâng, bêl plêêng p’răng púih, rúp ma nứih nắc vêy pa glúh cha cơnh muy râu ch’na “ cha ớh”. Âi bêl  đong ngai vêy nhót k’dzuố pa glúh cha, zấp đong, đha nuôr cóh vel cắh ha vil tr’đang k’đươi cha đh’rứah, đhị đêếc bh’nhăn bhrợ pa liêm pr’ặt ma mông âng vel bhươl. A moó Vì Thị Thanh, ma nứih vel Mòng, chr’val Hua La, thành phố Sơn La đoọng năl: “Tơợ a hay tước nâu câi, c’la cu công cơnh bấc ngai n’lơơng cóh Sơn La, zấp ngai công kiêng cha nhót cơnh muy râu loóih cắh choom cắh vêy. Bêl đong ngai vêy nhót nắc zấp ngai ma tr’đang dhd’rứah tước cha đoọng mr’hal, bh’nh đh’rứah.”

Bêl a hay, buôn nắc muy vêy đha nuôr Thái vêy loóih cha nhót. N’đhơ cơnh đêếc, đươi vêy râu k’dzuố lâng a há, xêệp ngam âng đoo nắc ch’na k’dzuố n’nâu âi dưr váih  ch’na kiêng cha âng bấc ngai đha nuôr Sơn La moon za zum. Dưr váih tơợ râu âng loóih lâng cr’noọ cha nót ting t’ngay ting bấc âng đha nuôr Sơn La, tu cơnh đêếc âi tước cậ hân noo nhót, apêê tước câl ta luôn tước apêê vel bhươl zr’lụ ch’ngai bha dắh tước câl nhót chô pa câl. Lâng pa zêng cóh apêê chợ âng thành phố Sơn La zêng bơơn lêy pa câl nhót, cr’đơơng ting zấp râu zr’ma puôl cha lâng prớ bhoóh đoọng tụ.

Cơnh lâng zên pa câl tơợp hân noo tơợ 200 tước 300 r’bhâu đồng/kg nhót hất, ma nứih chóh nhót lâng ma nứih pa câl nhót cốh Sơn La công vêy râu pa chô z’zăng ha pr’lọong đong. A moó Cà Thị Đào, ặt coh bản Sàng, chr’val Hua La, thành phố Sơn La nắc muy cóh bấc ngai buôn đơơng đoọng nhót ha pêê chợ ga mắc cóh zr’lụ thành phố Sơn La đoọng năl: “Tơợ bấc c’moo đâu, tước hân nô nhót, lêy cr’noọ cha nhót âng zấp ngai bấc, tu cơnh đêếc acu ta luôn tước pay câl nhót tơợ apêê vel đong chô pa câl cóh apêê chợ ga mắc, cắh cậ đợ apêê ngai pa câl la lêếh. Câl chô m’mơ ooy nắc công pa zêng lứch. Đhị đêếc công vêy râu pa chô yêm têêm tơợ bh’rợ pa câl nhót.”

  Ngai vêy g’lúh đấc lum zr’lụ k’tiếc Sơn La nắc muy chu cha xơợng nhót k’dzuố chẳm chéo, muy ch’na loóih âng bấc ngai ma nứih Thái cóh zr’lụ n’nâu kiêng cha./.

Nhót – món ăn chua khoái khẩu của người Thái Sơn La

                                                             Tòng Đức Anh

  Nhót là loại cây ăn quả được trồng nhiều ở vùng cao Tây Bắc nói chung và tỉnh Sơn La nói riêng. Cây nhót mọc um tùm, nhiều lá, nhiều cành và thường rất sai quả. Từ trái nhót xanh, bà con người Thái ở miền núi Sơn La đã sáng tạo ra một món ăn chua đặc biệt.

Quả nhót có thể ăn được từ khi quả còn xanh, to bằng đầu ngón tay cho đến khi quả chín cây có mầu đỏ tươi. Nhót thường có 2 loại chính là nhót chua và nhót ngọt. Cây nhót bắt đầu có quả non từ khoảng tháng 12, tháng một và chín rộ khoảng tháng 2 đến tháng 3. Để có một bữa nhót chua, bà con phải chuẩn bị tương đối cầu kỳ từ nhót quả xanh, các loại rau bắp cải, rau thơm, tỏi, gừng ghém, cho đến bát nước chấm mà bà con gọi là chẳm chéo. Chị Quàng Thị Liên, xã Chiềng Cọ, thành phố Sơn La cho biết: “ Trước khi ăn chua nhót xanh, chúng ta mang nhót ra cọ rửa sạch lớp vẩy bên ngoài, nếu không cọ rửa sạch khi ăn có thể gây khé cổ. Nguyên liệu dùng để ăn ghém với món nhót xanh không thể thiếu là lá bắp cải, lá tỏi, rau mùi hoặc lá đu đủ xanh, củ gừng tươi thái lát và không thể thiếu bát muối ớt để chấm. Bát muối ớt thì phải có: Ớt, củ tỏi, mák khén, tất cả đều được nướng  trên than củi cho thơm, sau đó trộn với muối trắng rang lên, mỳ chính rồi trộn vào, rã nhuyễn thành một bát chẳm chéo thơm ngon, cay cay, hăng hăng, mặn mà …thì mới gọi là một bữa chua nhót đầy đủ nguyên liệu”.

Nước chấm của món chua nhót ngoài chấm muối ớt, người Thái Sơn La còn có thể chế biến nhiều loại nước chấm khác nhau tuỳ theo ý thích của từng người. Như nước chấm được làm từ gừng giã với ớt, tỏi, rau thơm, mỳ chính, hoà với nước mắm để thành một bát nước chấm đủ vị thơm ngon. Hoặc có nơi lại thích ăn nhót xanh ghém các loại lá rau xanh và chấm với “ thúa ố” là loại tương thối của người Thái được trộn với gia vị như: ớt bột, tỏi rã nhuyễn, mỳ chính, mák khén (tiêu rừng), lá chanh… có mùi vị đặc trưng riêng. Tuy nhiên, món chua nhót này không phải để dùng trong bữa cơm chính, mà thường sau bữa cơm trưa, lúc trời nắng, đông người thì mới bày ra ăn  như một món “tráng miệng”. Cứ khi nhà nào bày mâm chua nhót ra ăn, nhà trên nhà dưới, bà con trong bản không quên mời gọi nhau cùng ăn cho vui, qua đó càng thắt chặt thêm tình làng nghĩa xóm. Chị Vì Thị Thanh, người dân ở bản Mòng, xã Hua La, TP Sơn La cho biết: “Từ trước đến nay, bản thân tôi cũng như nhiều người khác ở Sơn La, ai cũng rất thích ăn nhót như một thói quen không thể thiếu được. Khi nhà nào tổ chức ăn nhót thì mọi người gọi nhau cùng ăn cho vui, càng đông người ăn càng ngon, ai cũng có thể ngồi vào ăn cùng ăn, không câu nệ gì”.

       Trước đây, thường chỉ có đồng bào Thái có thói quen ăn chua nhót. Nhưng nhờ vị chua cay, chát ngọt đậm đà quyến rũ của nó mà món ăn chua này đã trở thành khoái khẩu của nhiều người dân Sơn La nói chung. Xuất phát từ thói quen và nhu cầu ăn nhót ngày càng nhiều của người dân Sơn La, nên cứ đến mùa nhót, các lái buôn thường xuyên đến tận các bản vùng sâu, vùng xa thu mua nhót về bán. Và hầu hết ở các chợ nông sản của thành phố Sơn La đều thấy bày bán nhót, kèm theo đầy đủ các loại rau ăn ghém và muối ớt để chấm. 

       Với giá bán đầu vụ khoảng từ 200 đến 300 ngàn đồng/kg nhót xanh, người trồng nhót và người buôn bán nhót ở Sơn La cũng có nguồn thu nhập đáng kể cho gia đình mình. Chị Cà Thị Đào, ở Bản Sàng, xã Hua La, TP Sơn La là một trong những người chuyên cung cấp nhót cho các chợ đầu mối ở khu vực thành phố Sơn La cho biết: “ Từ nhiều năm nay, đến mùa nhót, thấy nhu cầu ăn nhót của mọi người rất cao, nên tôi thường xuyên đến thu mua nhót từ các địa phương về để bán cho các chợ đầu mối, hoặc những người bán lẻ. Mua về bao nhiêu nhót cũng đều bán hết. Qua đó cũng có thu nhập ổn định từ việc buôn bán nhót”.

        Ai có dịp lên thăm vùng đất Sơn La hãy một lần thưởng thức món chua nhót chẳm chéo, một món ăn quen thuộc khoái khẩu của người Thái ở vùng đất này./.