Đhanuôr lâng pr’zớc chắp dadêr!

Cóh pazêng bhươl cr’noon truíh k’noong k’tiếc n’đắh mặt t’ngay lơớp Quảng Trị, đhr’năng đơớh bơơn k’diíc k’điêl cắh ơy zập c’moo nắc dzợ u váih. Bhr’ươl bha dơng k’coong âng apêê k’căn dzợ p’niên xoọc c’moo cha ắt, pậ banh nắc dưr băn k’coon k’tứi lâng bhrợ ha rêê đhuốch, ta bơơn tr’mông đoọng ha pr’loọng đong, ha lêệng rau zr’nắh k’đháp.  

Đợ apêê pân đil k’tứi, p’niên pân juýh k’tứi nắc đhơ dưr pậ banh, nắc tr’bơơn tr’pay, ngoọ cơnh pazêng t’nơơm n’loong cóh crâng. A đhi Hồ Thị Sao, ắt cóh cr’noon Xa Đưng, chr’val Hướng Việt, chr’hoong Hướng Hoá n’jứah tắp ha roo n’jứah prá:

Acu cha ớh đh’rứah lâng 1 c’bhúh pr’zớc, pr’zớc pay k’diíc, nắc cắh ngai ắt cha ớh lâng cu nắc acu công lướt bơơn k’diíc.

Ha dzợ ađhi Hồ Thị Dung công ắt cóh cr’noon Xa Đưng, chr’val Hướng Việt công vêy cr’noọ cơnh đêếc:

Ngai kiêng bơơn k’diíc nắc đhơ bơơn, 17 c’moo công bơơn, 18 c’moo công bơơn. Ngai kiêng bơơn k’diíc k’điêl nắc đhơ bơơn, zập ngai nắc đhơ lứch cơnh đêếc.

Đhị zr’lụ đhăm ắt mamông t’mêê cr’noon Tri, chr’val Hướng Lậo, chr’hoong Hướng Hoá, nắc cóh 30 pr’loong đong vêy tưứơc 4 apêê diíc điêl tr’bơơn pay bêl dzợ mơ 16- 17 c’moo. T’coóh Hồ văn Tung vêy ma mai nắc ađhi Hồ Thị Ráng c’moo đâu 16 c’moo prá:

Acu công ơy p’too k’coon, pân đil nắc 18 c’moo pân juýh nắc 20 c’moo vêy choom tr’bơơn tr’pay diíc điêl. Ha dzợ cóh đâu nắc 16 c’moo công bơơn k’diíc, 17 c’moo công bơơn k’diíc, kiêng pay nắc đoọng pay, t’đui cơnh cr’noọ âng apêê đoo.

Xay moon hau tu đơớh bơơn k’điêl, a đhi Hồ Văn Tuấn prá:

Ngai kiêng học dal nắc học dal ooy piing, cắh lướt học nắc đơớh ng’bơơn k’điêl, bơơn đơớh k’điêl đoọng k’điêl chô pa bhrợ cóh pr’loọng đong.

Ting cơnh ch’mêết lêy t’mêê đâu, cóh 13 chr’val zr’lụ c’noong k’tiếc, pa bhlâng nắc cóh chr’val Thanh, chr’val Xy, chr’val Hướng Lập, chr’val Hướng Việt lâng thị trấn Lao Bảo âng chr’hoong Hướng Hoá vêy 301 cha nắc p’niên pân đil x’dơơr vêy a chắc k’đháp (pay mơ 62,3% cóh pazêng p’niên xoọc x’dơơr vêy a chắc k’đháp cóh prang tỉnh Quảng Trị), cóh đêếc vêy 120 cha nắc đơớh bơơn k’diíc k’điêl, 30% p’niên pân đil 15 c’moo lâng 50% p’niên pân đil 16 c’moo ơy ắt bhrợ cơnh manuýh k’diíc k’điêl, rau tu bha lâng nắc cắh vêy zập c’năl ooy xa nay zư lêy a chắc azân.

T’coóh Hồ Văn Thanh, Chủ tịch UBND chr’val Hướng Việt, chr’hoong Hướng Hoá prá:

Pân juýh lum pân đil, pân lum pân juýh, anhi đoo tr’kiêng nắc bhrợ ha bơr pr’loọng đong bhrợ têng bhiệc bhan đoọng ha k’coon. Bơr pêê c’moo t’tun  crêê c’moo nắc ha dzợ lướt bhrợ bha ar bơơn k’diíc k’điêl, tu cơnh đêếc ơy bơơn k’diíc k’điêl nắc ngoọ cơnh doọ ơy bơơn k’diíc k’điêl. Ooy xa nay pháp lý chr’val công ơy p’too pa choom đoọng ha đhanuôr n’năl.

Cóh pazêng bhươl cr’noon ch’ngai bha dắh truíh da ding k’coong Trường Sơn, apêê p’niên k’tứi ng;moon zazum công cơnh apêê p’niên pân đil nắc ngoọ cơnh a chim cóh crâng, ma pa choom păr, pa choom ch’ploọng… ha dzợ zr’nắh da dô lấh mơ nắc a chim crâng nắc dzợ xay bhrợ trách nhiệm n’jứah bhrợ k’conh, n’jứah bhrợ k’căn bêl dzợ p’niên k’tứi. Pa bhlâng, nắc cơnh ađhi Hoàng Thị Diên ắt cóh cr’noon A Xóc, chr’val Hướng Lập, chr’hoong Hứơng Hoá. Vêy a chắc k’đháp mơ 4 c’xêê, nắc nâu cơy ađhi nắc manuýh 3 rau cắh vêy: Cắh vêy chứng minh nhân dân, cắh vêy hộ khẩu, cắh vêy bha ar xay moon bơơn k’diíc k’điêl. Lâng k’coon âng ađhi, cóh ha y nắc đương đanh pa bhlang nắc vêy ta bhrợ têng bha ar khai sinh. Ađhi Hoàng Thị Diên prá:

Bêl chô ooyb đong k’diíc nắc lướt bhrợ ha rêê, lướt bhrợ đh’rứah lâng k’diíc, t’mêê chô ooy đong k’diíc mơ 1 c’xêê, xoọc đâu cắh ơy bhrợ bha ar bơơn k’điíc k’điêl tu cắh ơy zập 18 c’moo. Đơớh bơơn k’diíc zr’nắh xr’dô pa bhlâng, nắc lấh ơy nắc đhơ đươi cơnh đêếc. Zr’nắh xr’dô pa bhlâng…

Cóh đhr’nong đong zir vêy ta bhrợ têng đăn ooy k’tiếc âng k’conh k’căn đoọng ha diíc điêl Diên cắh n’năl vêy choom ng’ắt cóh hân noo boo p’răng cắh, công cơnh bh’rợ đơớh bơơn k’diíc k’điêl âng p’niên cắh ơy lấh pậ banh, cơnh Diên. Ha dzợ ađhi Hồ Thị Đeng ắt cóh cr’noon Xê Pô, chr’val Hướng Lập, 1 cóh pazêng cr’noon vêy đợ apêê đơớh bơơn k’diíc k’điêl bấc pa bhlâng đhị chr’hoong Hướng Hoá prá:

Học xang lớp 9, k’nặ học lớp 10, k’căn cắh đoọng học, nắc bơơn k’diíc. Acu k’noọ cớ nắc chơợ pa bhlâng, kiêng lướt học, hau đươi pay k’diíc đơớh.

Lâng bấc rau tu, tu cắh vêy pr’đơợ đoỌng lướt học, tu pr’loọng đong zr’nắh k’đháp cắh ngai pa bhrợ, tu pr’zớc vêy k’diíc nắc ađay công vêy k’diíc, tu lấh vêy a chắc k’đháp lâng ch’roonh, bấc apêê p’niên pân đil manuýh Vân Kiều Pa Cô nắc dzợ pay k’diíc n’niên k’coon bêl dzợ p’niên đoỌng n’năl ghít trách nhiệm âng đay. Lâng chr’nắp bhlâng, cóh manuýh Vân Kiều, bấc pr’loọng đong lêy bh’rợ k’coon âng đay đơớh bơơn k’diíc k’điêl, bêl mơ 16,17 c’moo nắc doọ rau cắh liêm crêê, cơnh boóp p’rá âng pr’căn Hồ Thị Mừng, cr’noon Xa Đưng, chr’val Hướng Việt, chr’hoong Hướng Hoá:

K’coon đơớh bơơn k’điêl nắc acu công doọ lấh zr’nắh k’đháp, muy ađoo pân juýh nắc cắh tộ pa bhrợ, ađoo lướt cha ớh. Đhi noo cóh bhúh cu nắc acu đoọng pay, đơớh ng’pay, đoọng acu doọ lấh zr’nắh k’đháp. Bấc ngai công cơnh acu a năm.

Cơnh đêếc, p’niên pân đil đơớh bơơn k’diíc n’niên k’coon, xang n’niên dưr pậ banh nắc công đơớh cớ bơơn k’diíc k’điêl lâng nắc n’niên cớ p’niên. Đhơ cơnh đêếc nắc bhrợ ha năl mơ bấc manuýh lum zr’nắh k’đháp, bấc lang manuýh đhơ đhiêr cơnh đêếc cóh t’ngay c’xêê. Cóh x’rịa âng bha ar xrặ n’nâu azi đớc xa nul p’niên ren âng a coon p’niên t’mêê n’niên công tơợ apêê p’niên k’tưí, cắh ơy lấh pậ banh hân đhơ đoọng hát bha dong k’coon. Cóh crâng k’coong ga mắc Trường Sơn, cóh pazêng bhươl cr’noon ch’ngai bha dắh, đợ p’niên k’tứi xoọc n’niên đợ p’niên, lâng nắc đoo, nắc rau chính quyền lâng đoàn thể zập cấp k’rang. Oó đớc p’niên k’tứi nắc n’niên p’niên k’tứi./.

ĐỪNG ĐỂ TRẺ CON SINH RA TRẺ CON

-

  Ở các bản làng dọc biên giới miền Tây Quảng Trị, tình trạng tảo hôn vẫn đang xảy ra. Tiếng ru con của những người mẹ trẻ đang tuổi ăn tuổi lớn đã phải nuôi con và vẫn phải làm nương rẫy, kiếm cái ăn cho cả gia đình nặng trĩu nỗi buồn.  

Những trẻ em gái, trẻ em trai vẫn cứ hồn nhiên lớn lên, hồn nhiên lấy nhau, như những cây rừng.  Em Hồ Thị Sao, thôn Xa Đưng, xã Hướng Việt, huyện Hướng Hóa vừa giã gạo vừa nói :

Mình chơi chung với 1 nhóm bạn, mà bạn lấy chồng, mình không có ai chơi chung thì mình cũng lấy chồng thôi.

Còn em Hồ Thị Dung cũng ở thôn Xa Đưng, xã Hướng Việt cũng có suy nghĩ thật đơn giản:

Ai thích lấy thì lấy chồng thôi, 17 tuổi cũng lấy 18 tuổi cũng lấy. Ai thích lấy vợ lấy chồng thì cứ lấy, mọi người đều thế cả mà.

Tại khu tái định cư thôn Tri, xã Hướng Lập huyện Hướng Hóa, chỉ trong hơn 30 hộ gia đình đã có đến 4 trường hợp tảo hôn ở lứa tuổi từ 16 – 17 tuổi. Ông Hồ Văn Tung có con dâu là em Hồ Thị Ráng hiện 16 tuổi, ông bảo:

Mình cũng nhắc con thôi, nữ 18 nam 20 mới lấy chồng lấy vợ. Mà ở đây 16 tuổi cũng lấy chồng, 17 tuổi cũng lấy chồng, thích lấy là lấy thôi, thôi thì tùy theo ý của từng đứa.

Lý giải về việc lấy vợ sớm, em Hồ Văn Tuấn, nói:

Ai học cao thì cứ học cao lên, không đi học thì thích lấy vợ sớm, lấy vợ sớm để vợ chăm sóc gia đình.

Theo số liệu thống kê mới đây, ở 13 xã vùng biên giới và giáp giới, đặc biệt là ở xã Thanh, xã Xy, xã Hướng Lập, xã Hướng Việt và thị trấn Lao Bảo của huyện Hướng Hóa có 301 trẻ em gái vị thành niên có thai (chiếm 62,3% tổng số trẻ em gái vị thành niên có thai trong toàn tỉnh Quảng Trị), trong đó có 120 trường hợp tảo hôn, 30% trẻ em gái vị thành niên 15 tuổi và 50% trẻ em gái vị thành niên 16 tuổi có quan hệ tình dục mà nguyên nhân chính là do thiếu kiến thức và kỹ năng về sức khỏe sinh sản và tình dục vị thành niên

Ông Hồ Văn Thanh , Chủ tịch UBND xã Hướng Việt, huyện Hướng Hóa cho biết :

Nam gặp nữ, nữ gặp nam, hai đứa nó đồng ý với nhau rồi thì hai gia đình buộc phải làm đám cưới cho con. Hai ba năm sau đúng tuổi mới làm giấy kết hôn, nên lập gia đình mà cũng như là chưa lập gia đình. Về pháp lý xã cũng giáo dục, tuyên truyền vận động cho bà con.

   Ở những bản làng xa xôi dọc dãy Trường Sơn, thân phận của những trẻ em cũng như trẻ em gái cũng như những con chim trong rừng, tự tập bay, tập nhảy … nhưng còn khổ hơn cả con chim rừng vì phải gánh vác trách nhiệm vừa làm bố vừa làm mẹ khi ở tuổi còn trẻ con Đặc biệt, có trường hợp em Hoàng Thị Diên ở thôn A Xóc, xã Hướng Lập huyện Hướng Hóa. Mang thai được 4 tháng, nhưng giờ em là người 3 không: Không chứng minh nhân dân, không hộ khẩu, không hôn thú. Và đứa trẻ của em, sau này cũng có lẽ phải đợi rất lâu mới có được giấy khai sinh cho mình.

Em Hoàng Thị Diên kể:

Trước khi về nhà thì đi làm rẫy, đi làm với chồng, về nhà chồng mới được 1 tháng, chừ chưa kết hôn vì đợi đến 18 tuổi mới đượckết hôn. Lấy chồng sớm khổ lắm, nhưng lỡ rồi thì phải chấp nhận. Khổ lắm…

Ngôi nhà xiêu vẹo được dựng bên rìa đất bố mẹ cho vợ chồng Diên không biết có trụ qua những mùa mưa nắng, cũng như cuộc hôn nhân vội vàng của những đứa trẻ chưa lớn, như Diên. Còn em Hồ Thị Đeng ở thôn Xê Pô, xã Hướng Lập, 1 trong những thôn có tỷ lệ tảo hôn khá cao tại huyện huyện Hướng Hóa nói:

  Học hết lớp 9, định học lớp 10, mẹ không cho học, thì lấy chồng. Em nghĩ lại thấy tiếc, nghĩ lại muốn đi học, lấy chồng mần chi

Với vô vàn lý do, vì không có điều kiện đi học , vì gia đình khó khăn cần người giúp đỡ, vì bạn có chồng thì mình cũng phải có chồng, vì lỡ có thai với người yêu, nhiều trẻ em gái người Vân Kiều Pa Cô vẫn lấy chồng sinh con khi tuổi còn quá nhỏ để có thể nhận thức được trách nhiệm của mình. Và quan trọng hơn, trong cộng đồng người Vân Kiều, nhiều gia đình xem việc con cái của mình kết hôn sớm, khi mới 16, 17 tuổi là lẽ tự nhiên như lời của bà Hồ Thị Mừng, thôn Xa Đưng, xã Hướng Việt, huyện Hướng Hóa:

Con lấy vợ sớm thì mẹ cũng đỡ, một mình con trai thì hắn không làm, hắn đi chơi. Anh em nhà mẹ, mẹ cho lấy, lấy cho sớm, để mẹ đỡ vất vả. Nhiều người cũng giống như rứa hết

 (Tiếng khóc trẻ con – tiếng ru con ..)

Như thế, trẻ em gái lấy chồng sớm sinh ra trẻ con, rồi trẻ con lớn lên lại lấy chồng sớm và lại sinh ra trẻ con. Cái vòng luẩn quẩn ấy đã làm cho biết bao thân phận phải chịu khổ, bao thế hệ cứ quay tròn theo vòng thời gian. Chúng tôi khép lại phóng sự này bằng tiếng khóc của con trẻ được sinh ra cũng từ những đứa trẻ, chưa đủ lớn dù chỉ để hát ru. Trên đại ngàn Trường Sơn rộng lớn, ở những bản làng xa xôi, những đứa trẻ đang sinh ra những đứa trẻ, và đó, chính là điều chính quyền đoàn thể các cấp cần quan tâm. Đừng để trẻ con sinh ra trẻ con