Đhiêp bịng muy c’moo xang apêê g’luh hr’lang hr’câh k’tiêc k’pân ga hơt ga lâp bâc ngai coh chr’hoong da ding ca coong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, râu ca ay loom tu bi bal công dzợ ăt vaih. Đhị bha nụ Ông Sinh âng vel 1, chr’val Trà Vân, chr’hoong Nam Trà My, bâc ngai căh mơ choom ha vil bh’rợ 8 cha năc coh muy pr’loọng đong căh ma mông, bâc ngai bhrêy tăh, bâc c’bhuh đhr’nong đong crêê ga lâp.

Đhị bh’nọ lụ k’tiêc li bưt năc bhri bhraanh apêê bha lâng keo, răng gooh âi muy c’moo đâu căh ngai bhroonh t’ngooc lêy. Xooc moot hân noo choh crâng n’đhang căh lâh ngai dzợ kiêng choh keo. T’cooh Hồ Văn Sinh, ăt coh chr’val Trà Vân, chr’hoong Nam Trà My xay moon, đha nuôr nâu câi lêy tơơm keo năc k’pân:“T’mêê năc a hay đhị bha đưn n’tôh, choh keo crêê hr’lang lưch. Nâu câi, tơơm keo căh ngai pân choh dzợ. Đha nuôr k’pân ă, pa câl công căh choom, xe đâc công k’đhap.”

Apêê chuyên gia lâm nghiệp moon, tơơm keo vêy chrnăp dal, n’loong keo đơơng pa câl ooy k’tiêc k’ruung n’lơơng pa bhlâng bâc. Bh’rợ pa dưr tơơm keo năc xa nay crêê. Xa nay ta xay moon năc, tơơm keo choom choh zr’lụ n’đoo, m’ma keo n’đoo năc liêm glăp.

Ting Phó Giáo sư- Tiến sĩ Đặng Thái Dương, Giảng viên Khoa Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế năc, xooc đâu, apêê vel đong âi bơơn quy hoạch bơơn 3 râu crâng, pa zêng: Crâng chr’năp, crâng bhrợ têng. N’đhơ cơnh đêêc, bh’rợ k’đhơợng lêy đhị apêê vel đong dzợ căh bhrơợng, bh’rợ ga ría crâng, pa xăr crâng chr’năp dưr vaih crâng bhrợ têng đoọng choh keo dzợ dưr vaih bâc. Đha nuôr năc ta pun ting râu liêm crêê đhị l’lăm, năc g’mrơ choh keo pa hư quy tắc n’nâu. Phó Giáo sư- Tiến sĩ Đặng Thái Dương  p’too moon, apêê vel đong năc choom t’bhlâng bh’rợ k’đhơợng lêy xang quy hoạch apêê crâng:“N’đhơ, zr’lụ n’năc âi qui hoạch zr’lụ crâng bhrợ têng n’đhang ha dang ăt đhị đêêc năc hr’lang ta luôn dưr vaih, nắc sở, ban ngành n’năc choom quy hoạch cớ. Zr’lụ n’năc căh choom choh keo dzợ năc zr’lụ n’năc choom choh crâng n’loong ga măc, n’đhang năc choom n’loong âng vel đong n’năc vêy l’lăm.”

R’dợ dzang choh n’loong ga măc, xăl đoọng ha bh’rợ choh keo đệ t’ngay năc đoo c’lâng lươt nhâm mâng, mă bơơn cr’noọ xa nay ooy bh’nơơn dal lâng môi trường công liêm crêê bơơn bâc vel đong coh miền Trung bhrợ têng tơợ bâc c’moo đâu. Choh crâng n’loong ga măc năc cr’chăl zư x’mir lêy, bhrợ têng crâng choh dzooc tươc 2 chu, vêy cơnh tươc 3 chu t’piing lâng choh crâng đệ t’ngay, bâc năc đươi dua tơơm n’loong âng vel đong cơnh bhlăng, prao, h’rôông… Cơnh lâng cr’chăl tơợ 12 tươc 15 c’moo, crâng n’loong ga măc vêy đơơng chô n’loong bhrợ ha  bh’rợ đong xang, pr’đươi pr’dua bâc lâh 3 chu tpiing lâng choh keo.

T’cooh Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam moon, tỉnh Quảng Nam âi xay moon cớ c’lâng bh’rợ pa dưr ha zr’lụ da ding ca coong, k’rong moot 3 râu bha lâng năc: Choh crâng n’loong ga măc, padưr nang z’nươu coh n’dup crâng lâng choh tơơm cha p’lêê, xăl r’dợ đoọng ha đhăm choh keo coh da ding ca coong:“Quảng nam năc đhăm k’tiêc buôn ăt zâng lâng boo đhí tuh bhlong, muy c’moo ăt zâng tơợ 4 tươc 5 g’luh đhí a muôt, vêy c’moo bâc lâh. Tơơm keo năc pa bhlâng đhur lâng đhí a muôt. Bêl đhí tươc, tơơm keo c’lâm ha đêêh, chr’năp mơ dzợ ha ma nưih choh keo lêy cơnh năc bil zêng. C’lâng xa nay âng tỉnh Quảng Nam kiêng tr’xăl liêm lưch tơơm keo lâng apêê t’nơơm n’lơơng.”

T’cooh Hà Sỹ Đồng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị đoọng năl, tỉnh Quảng Trị âi vêy bha ar căh đoọng bhrợ t’bhưah apêê đong máy bhrợ têng n’loong dăm năc p’too moon đoọng bhrợ t’bhưah đong máy bhrợ têng đhộ lâh. Tỉnh n’nâu công p’too moon apêê doanh nghiệp liên doanh, p’têêt pa zum lâng apêê pr’loọng đong đoọng k’rong bhrợ choh crâng n’loong ga măc.“UBND tỉnh âi k’đươi ha ngành nông nghiệp bhrợ pa dưr đề án kinh doanh choh crâng n’loong ga măc, oó lâh bhrợ têng choh bhrợ crâng n’loong nhum đoọng pa câl n’loong dăm cơnh cr’chăl ha nua. Ng’cơnh choom, coh 1 hecta vêy 50% đhăm choh cr’chăl 5 tươc 7 c’moo lâng 50% đhăm kinh doanh tơợ 10 tươc 15 c’moo đoọng vêy n’loong ga măc, pay đệ băn đăn; p’too moon apêê đong k’rong bhrợ liên doanh, p’têêt pa zum dưr vaih muy c’bhuh.”

Râu liêm choom bh’rợ choh crâng n’loong ga măc ting t’ngay ting ghit lêy, n;đhang hâu tu đha nuôr căh k’rong bhrợ, bhrợ t’bhưah nang n’loong ga măc?. Choom bơơn lêy, bâc đha nuôr da ding ca coong tơợ a hay ma mông đươi đhị crâng keo, năc đhêêng bơr pêê c’moo năc âi choom bơơn pay, pa câl n’loong dăm vêy zên ma mông. Đha nuôr căh mă đương kía lâh kzêt c’moo vêy bơơn pay n’loong ga măc. Cơnh lơơng, choh crâng n’loong ga măc năc kiêng vêy bâc zên k’rong bhrợ, đhr’năng bil hư dal tu boo đhí, đhị bêl bh’rợ choh crâng n’loong ga măc căh âi vêy chính sách bảo hiểm ha crâng choh.

T’cooh Trần Quang Bảo, Phó Tổng cục Trưởng Tổng cục Lâm nghiệp Bộ Nông nghiệp lâng pa dưr vel bhươl đoọng năl, Tổng cục âi ting pa choom đoọng ha Bộ Nông nghiệp lâng pa dưr vel bhươl pa căh ooy Chính phủ xră bhrợ muy bơr chính sách k’rong bhrợ coh lâm nghiệp. Coh đêêc, vêy bâc chính sách bhrợ bhr’lâ zr’năh k’đhap, p’too moon k’rong bhrợ choh crâng n’loong ga măc cơnh: Đoọng k’gooh, pa xiêr zên vă k’tiêc, zooi đoọng râu clêh chooh lãi suât cơnh lâng pr’loọng vă zên ngân hàng thương mại, zooi đoọng m’ma, k’rong hạ tầng lâm nghiệp đoọng ha dưr dal z’hai đơơng âng, tơơp bhrợ bảo hiểm crâng choh n’loong ga măc… Thủ tướng Chính phủ âi ơơi đoọng Đề án choh 1 tỷ n’loong cr’chăl 2021-2025, ma mơ lâng dâng 5,2 ưc hécta crâng, coh đêêc choh crâng k’rong đhị crâng chr’năp, bâc năc đươi dua apêê t’nơơm n’loong coh vel đong.

Ting t’cooh Trần Quang Bảo, Bộ Nông nghiệp lâng pa dưr vel bhươl xooc pa căh ooy Thủ tướng Chính phủ ơơi đoọng Bh’rợ xa nay pa dưr lâm nghiệp nhâm mâng, cr’chăl 2021-2025, coh đêêc, p’ghit zư lêy crâng chr’năp, ha dưr dal crâng bhuy:“Cr’noọ xa nay năc p’ghit zư lêy, bhrợ pa dưr cớ crâng a bhuy. Zâp c’moo năc choom xơợng bhrợ gă vịng băn, pa dưr cớ crâng choh p’xoọng dâng 150 r’bhâu hecta crâng, vêy crâng choh p’xoọng đọong ha dưr dal bh’nơơn, chất lượng crâng. Đh’rưah lâng t’bhlâng k’rong bhrợ, t’đui đoọng đợ zên, choh apêê râu crâng, pa bhlâng năc crâng chr’năp cơnh lâng apêê n’loong âng vel đong vêy mă cha groong liêm, vêy bơơn pa xiêr râu bil bal tu boo đhí tuh bhlong lâng ha dưr dal đhr’năng cha groong âng crâng./.

Loạt bài: PHÁ RỪNG TRỒNG KEO: LỢI MỘT NGƯỜI,  HẠI TRIỆU NGƯỜI

Bài cuối: Trồng rừng gỗ lớn, hướng đi bền vững.

  Nhóm PV VOV miền Trung

       Cây keo từng được xem là cây thoát nghèo và có thể làm giàu cho người dân vùng miền núi trong nhiều năm qua. Thế nhưng, sự phát triển quá nóng về cây keo đã phá vỡ qui hoạch, tình trạng phá rừng đầu nguồn để trồng keo tiềm ẩn rất nhiều rủi ro và gây ra những hệ lụy khôn lường. Vậy giải pháp nào để phát triển bền vững?

        Tròn một năm sau các vụ sạt lở đất kinh hoàng vùi lấp nhiều người ở huyện miền núi cao Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, nỗi đau vẫn nhức nhối. Tại nóc Ông Sinh thuộc thôn 1, xã Trà Vân, huyện Nam Trà My, nhiều người còn ám ảnh chuyện 8 người trong một gia đình bị thiệt mạng, nhiều người bị thương, hàng loạt ngôi nhà bị vùi lấp.

        Dưới đống bùn đất là ngổn ngang những thân cây keo, khô quắt đã một năm nay không ai đoái hoài. Đang vào mùa trồng rừng nhưng không mấy ai mặn mà với cây keo. Ông Hồ Văn Sinh, ở xã Trà Vân, huyện Nam Trà My bảo rằng, bà con bây giờ thấy cây keo là sợ:“Vừa rồi chỗ đồi kia, trồng keo bị sạt lở hết. Bây giờ, cây keo không ai dám trồng. Bà con sợ lắm rồi, bán cũng không được, xe lên khó khăn.”

       Các chuyên gia lâm nghiệp cho rằng, cây keo có giá trị kinh tế cao, gỗ keo xuất khẩu chiếm tỷ trọng rất lớn. Việc phát triển cây keo là chủ trương đúng. Vấn đề đặt ra là, cây keo nên trồng ở vùng nào, giống keo nào cho phù hợp. 

       Theo Phó Giáo sư - Tiến sỹ Đặng Thái Dương, Giảng viên Khoa Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế thì hiện nay, các địa phương đã quy hoạch được 3 loại rừng, gồm: rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất. Tuy nhiên, công tác quản lý tại các địa phương còn lỏng lẻo, hiện tượng xâm lấn rừng phòng hộ, biến rừng phòng hộ thành rừng sản xuất để trồng keo còn xảy ra phổ biến. Người dân chạy theo lợi ích trước mắt để ồ ạt trồng cây keo mà phá vỡ quy tắc này. Phó Giáo sư - Tiến sĩ Đặng Thái Dương khuyến nghị, các địa phương cần tăng cường công tác quản lý sau quy hoạch các loại rừng: “Mặc dù, khu vực đó đã qui hoạch khu vực rừng sản xuất nhưng nếu ở chỗ đó sạt lở thường xuyên xảy ra, thì sở, ban ngành đó phải qui hoạch lại. Vùng đó không được trồng keo nữa mà vùng đó phải trồng rừng phòng hộ, mà phải trồng cây bản địa.”

      Chuyển dần sang trồng rừng gỗ lớn, thay thế trồng cây keo ngắn ngày là hướng đi bền vững, đạt mục tiêu về giá trị kinh tế lẫn môi trường được nhiều địa phương ở miền Trung thực hiện từ mấy năm nay. Trồng rừng gỗ lớn là tăng thời gian chăm sóc, khai thác rừng trồng lên gấp đôi, thậm chí gấp 3 lần so với trồng rừng ngắn ngày, chủ yếu sử dụng cây bản địa như lim, chò, sao đen... Với  chu kỳ từ 12 đến 15 năm tuổi, rừng rỗ lớn sẽ cho sản lượng gỗ xẻ cung cấp nguyên liệu phục vụ cho chế biến gỗ nội thất, thu nhập cao gấp 3 lần so với trồng keo ngắn ngày cung cấp gỗ băm dăm.

      Ông Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam cho rằng, tỉnh Quảng Nam đã định hướng lại hướng phát triển cho vùng miền núi, tập trung vào 3 mũi nhọn chính là: trồng rừng gỗ lớn, phát triển dược liệu dưới tán rừng và trồng cây ăn quả, thay thế dần diện tích cây keo ở miền núi cao:“Quảng Nam là vùng đất hay hứng chịu thiên tai, một năm hứng chịu từ 4 đến 5 cơn bão, có năm nhiều hơn. Cây keo lại rất mẫn cảm với bão. Khi bão vào, cây keo ngã đổ, giá trị còn lại cho người trồng keo coi như là bị âm. Chủ trương của tỉnh Quảng Nam muốn thay đổi triệt để cây keo bằng những loại cây khác.”

      Ông Hà Sỹ Đồng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị cho biết, tỉnh Quảng Trị đã có văn bản cấm mở rộng các nhà máy chế biến băm dăm mà khuyến cáo cho mở rộng nhà máy chế biến sản xuất sâu. Tỉnh này cũng khuyến khích các doanh nghiệp liên doanh, liên kết với các hộ gia đình để đầu tư trồng rừng gỗ lớn:“UBND tỉnh đã giao cho ngành nông nghiệp xây dựng đề án kinh doanh trồng rừng gỗ lớn, hạn chế khai thác trồng rừng gỗ non để bán gỗ băm dăm như thời gian vừa rồi. Làm sao đó, trong 1 héc ta có 50% diện tích trồng chu kỳ 5 đến 7 năm và 50% diện tích kinh doanh từ 10 đến 15 năm để có gỗ lớn, lấy ngắn nuôi dài; khuyến khích các nhà đầu tư liên doanh, liên kết thành chuỗi.”

        Hiệu quả trồng rừng gỗ lớn ngày càng thấy rõ, nhưng vì sao người dân không đầu tư, mở rộng sản xuất phát triển rừng gỗ lớn?. Cần thấy rằng, đa số đồng bào miền núi lâu nay sống nhờ rừng trồng keo, chỉ vài ba năm là có thể khai thác rừng trồng, bán gỗ băm dăm có tiền trang trải cuộc sống. Bà con không đủ kiên nhẫn để chờ đợi hơn chục năm sau thu hoạch cây gỗ lớn. Mặt khác, trồng rừng gỗ lớn cần nhiều vốn đầu tư, nguy cơ rủi ro cao do thiên tai, trong khi việc trồng rừng gỗ lớn chưa có chính sách bảo hiểm cho rừng trồng.

        Ông Trần Quang Bảo, Phó Tổng cục Trưởng Tổng cục Lâm nghiệp Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cho biết, Tổng cục đã tham mưu cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn trình Chính phủ ban hành một số chính sách đầu tư trong lâm nghiệp. Trong đó, có nhiều chính sách tháo gỡ khó khăn, khuyến khích đầu tư trồng rừng gỗ lớn như: miễn, giảm tiền thuê đất, hỗ trợ chênh lệch lãi suất đối với hộ vay vốn ngân hàng thương mại, hỗ trợ giống, đầu tư hạ tầng lâm nghiệp để nâng cao khả năng vận chuyển, thí điểm bảo hiểm rừng trồng gỗ lớn… Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án trồng 1 tỷ cây xanh giai đoạn 2021-2025, tương đương với khoảng 5,2 triệu héc ta rừng, trong đó trồng rừng tập trung tại rừng đặc dụng và phòng hộ, chủ yếu sử dụng loài cây bản địa.

        Theo ông Trần Quang Bảo, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đang trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển lâm nghiệp bền vững, giai đoạn 2021-2025, trong đó chú trọng bảo vệ rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, nâng cao chất lượng rừng tự nhiên:“Mục tiêu là chú trọng là bảo vệ, khôi phục rừng tự nhiên. Mỗi năm bình quân phải thực hiện khoanh nuôi, tái sinh trồng rừng bổ sung khoảng 150 nghìn héc ta rừng, có trồng rừng bổ sung để nâng cao năng suất, chất lượng rừng. Đồng thời tăng cường đầu tư, ưu tiên nguồn vốn, trồng các loại rừng, đặc biệt là rừng phòng hộ với các loài cây bản địa có khả năng phòng hộ tốt, sẽ giảm được thiệt hại thiên tai và nâng cao khả năng phòng hộ của rừng./.”