Xó, xó, xó ặ, xó ặ......

“Moon mứy nắc mứt, bêl mứt nắc xơợng ga hô ga hăm k’tiếc đhêy lâu đăn tước dzung. Lướt mứt mưy c’nắt nắc lêy xe cộ ma loong zêng.”

“G’luh hr’cấh ha voóh k’tiếc cóh Trà Leng ngai cung k’pân bhlâng. Hi dưm cung cắh pân bếch. Boo nắc đhanuôr cóh đâu ma dưr ch’ploọng mứt zêng.”

Đhị râu boo đhí ga rô ga hăm nắc xơợng boọp g’roóh t’đang âng đhanuôr xang nặc ting ngoọp bil cóh k’tiếc lụ. Đợ râu t’đang moon trông dấc cóh crâng k’coong, đợ apêê pr’đoọng dzợ bơơn ma mung zêng ma boọ nha nhự lụ laạch lâng a’ham xoọc hi dưm dưr mứt.

Đợ t’ngay lứch c’xêê 10 n’nâu ahay, crâng da ding zâp chr’hoong k’coong ch’ngai Nam Trà My, Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam ta luôn dưr n’léh váih bấc đhị hr’cấh ha voóh k’tiếc. Crâng “k’bhộ đác”, k’tiếc hooi loong, hr’cấh ha voóh da ding, gr’lúh túh p’jấh chô ga lấp zêng vel bhươl. Cắh vêy c’moo n’đoo mơ ooy cr’chăl cắh mơ đenh nắc dưr váih hr’cấh ha voóh da ding bấc cơnh c’moo đâu. G’lúh hr’cấh ha voóh da ding ga lấp bấc ngai đhị zâp chr’val Trà Leng, Trà Vân, Trà Mai, chr’hoong Nam Trà My cắh ngoọp, lứch ha dêêr nắc ting xơợng bấc manứih bil tíc tu hr’cấh ha voóh k’tiếc đhị 2 chr’val Phước Lộc, Phước Thành, chr’hoong Phước Sơn.

Lấh mưy c’xêê lướt zi lấh, g’lúh hr’cấh ha voóh k’tiếc đhị bha nụ Ông Đề, cóh vel 1, chr’val Trà Leng, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam nắc dzợ bhrợ đhanuôr ặt k’rang k’pân cắh choom bil. Hi dưm 28.10, g’lúh hr’cấh ha voóh k’tiếc nâu nắc bhrợ ga lấp 11 đhr’nông đông âng 15 pr’loọng đhanuôr, bhrợ 24 manứih chêết bil. 15 p’niên nắc zêng p’nar, pa bhướp bil cha châu, k’conh k’căn bil k’coon, diịc điêl, đhi noo nắc zêng ma tr’pác bil tíc. Mơ mưy r’dưm hr’cấh ha voóh k’pân lêy nâu, Hồ Thị Hoà nắc bil 8 cha nặc cóh đông:“Pr’loọng đong cu bil lưch 8 cha năc, nâu câi căh dzợ ngai. Đong xang bil pât zêng, căh dzợ vêy râu rí. Nâu câi a ma a mế căh dzợ, căh dzợ ngai nghị, căh năl chô ha ooy.”

L’lăm bêl ga lâp, vel t’cooh Đề năc muy vel pa bhlâng liêm pr’hay. Lâh 20 c’moo ha nua, vel n’nâu doó bool hr’lang hr’câh, tuh bhlong. Năc nâu câi, hr’lang hr’câh k’tiêc dưr vaih râu k’pân ga hơ coh ting g’luh cha cha, bh’nêch bêch âng đha nuôr da ding ca coong. Đha nuôr lươt c’lâng ta luôn ăt đhị râu k’rang k’pân crêê đhêl, k’tiêc, ga lâp zâp bêl căh năl. Prang apêê c’xêê c’moo ha nua, zâp bêl vêy boo, căh câ năc muy xơợng xa nul đơơr k’rơ năc đha nuôr đơơh dưr mut đhị đong. Cô Lê Thị Hạnh, giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, 6 học sinh âng trường vêy ma nưih đong coh vel t’cooh Đề, chr’val Trà Leng t’mêê căh ma mông, nâu câi apêê a đhi pa bhlâng k’rang k’uôl zâp bêl ngai xay tươc hr’lang hr’câh Trà Leng:“Apêê a đhi học sinh k’pân ga hơt. A đhi Hải năc muy côh bâc học sinh âng trường, 8 cha năc coh đong căh dzợ. Đong căh vêy, ma nưih đong công căh ngai dzợ.”

Lâh 2 c’xêê ha nua, đợ đh’nơc “ Rào Trăng 3”, “Trạm kiểm lâm 67”, “ Đoàn Kinh tế Quốc phòng 337”, “ Trà Leng”, “ Nam Trà My”, “ Phước Sơn”,… âi bơơn đơp râu tr’pac âng đha nuôr prang k’tiêc. 13 cán bộ, chiến sĩ  âng Quân khu 4 lâng tỉnh Thừa Thiên Huế truih c’lâng lươt trông dâc chơơc lêy 17 công nhân ch Thủy điện Rào Trăng 3 căh âi loon tươc đhị crêê hr’lang. Râu ca ay loom luônh căh pa đhêy đhị đêêc, đhị bêl Bộ Tư lện Quân khu 4 lâng tỉnh Thừa Thiên Huế xooc bhrợ c’eng 13 liệt sỹ căh ma mông năc dưr vaih hr’lang da ding ngân đhị chr’hoong da ding ca coong Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Pa zêng pr’loọng đong 6 cha năc ma nưih Vân Kiều coh chr’val Húc ga lâp; 22 cán bộ, chiến sỹ Đoàn Kinh tế Quốc phòng 337 đhị chr’val Hướng Phùng căh ma mông đhị cr’chăl doó vêy a râp a bhuy tu hr’lang k’tiêc. K’ưc da dul ca ay căh cơnh bêl a chăc apêê a noo r’dợ bơơn lêy lâng chô đơơng. Thượng tướng Phan Văn Giang, Tổng Tham mưu trưởng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng ca ay loom đhị râu bil bal tu boo tuh bhrợ t’vaih:“Tơợ bêl dưr vaih hr’lang k’tiêc lâng bhrợ 13 cha năc căh ma mông, a cu âi k’đươi ha zâp đơn vị, pa bhlâng năc apêê đơn vị dzoọng pa bhrợ coh vel đong Quân khu 4, Quân khu 5 t’bhlang ch’mêêt lêy, n’đhang ch’mêêt lêy căh âi xang năc dưr vaih hr’lang đhị Đoàn Kinh tế Quốc phòng 337, công bhrợ lâh 20 cha năc cán bộ, chiến sĩ ga bung coh k’tiêc, ca ay loom luônh căh cơnh. A lua năc boo tuh, pr’luh cr’ay căh vêy choom k’dâng đơc l’lăm.

C’moo 2020, đhr’năng “đhí a muôt t’gơn đhí a muôt”, “ tuh t’gơn tuh” coh miền Trung căh âi ting dưr vaih coh bâc c’moo nua. 249 cha năc căh ma mông lâng bil tic, 705 cha năc crêê bhrêy, 240.000 dhr’nong đong hư zơch, tân jơh chr’pơ lâng k’noọ 500.000 đhr’nong đong crêê đac tuh clêch moon pa căh râu bhrợ pa hư âng boo tuh ha nua. Hr’lang hr’câh, tuh bhlong âi bhrợ 112 cha năc, căh âi dap k’ha riêng cha nhăc  âi loon dưr mut, bơơn trôông ma mông. Prang 2 c’xêê ha nua,c’bhuh trôông dâc âi z’lâh zr’năh k’đhap âng boo tuh, đhăm k’tiêc bôh chônh t’bhlâng chơơc lêy n’đhang công dzợ 12 cha năc công nhân crêê ga bung đhị thủy điện Rào Trăng 3, chr’hoong Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế lâng 17 cha năc âng 2 chr’hoong Nam Trà My, Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam căh âi bơơn lêy. Hr’lang hr’câh dưr vaih râu k’pân ga hơt âng đha nuôr  ma mông coh n’dup dzung da ding, bhrêy tac choom dưr vaih coh zâp đhị lâng zâp bêl căh năl. Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng moon ghit, râu hr’lang hr’câh coh miền Trung pa bhlâng k’đhap k’dâng, râu bhrêy tăh chêêt bil ta dôông coh a cọ đha nuôr:“ Đhr’năng hr’lang hr’câh tu boo tuh đanh đươnh n’đhang ghit năc, a hêê pa bhlâng k’đhap k’dâng. Căh vêy muy đhị Quảng Nam năc bâc vel đong n’lơơng./.”

Loạt bài:  

ĐẤT CHẢY VÀ THẢM HỌA SẠT LỞ NÚI Ở MIỀN TRUNG

Bài 1: Ám ảnh thảm họa sạt lở núi

Nhóm PV/VOV miền  Trung

Năm 2020 là năm quá nhiều mất mát đối với người dân miền Trung. Hiếm có năm nào, đồng bào nơi đây phải hứng chịu nhiều thảm họa thiên tai dồn dập như năm này. Bão chồng bão, lũ sau kinh hoàng hơn lũ trước, đỉnh lũ vượt mức lịch sử đã làm 249 người thiệt mạng và mất tích, 705 người bị thương, 240.000 nhà bị hư hại, tốc mái và gần 500.000 lượt nhà nhấn chìm trong lũ, thiệt hại hơn 30.000 tỷ đồng. Cũng chưa có năm nào, sạt lở núi trở thành nỗi ám ảnh bà con trong từng bữa ăn, giấc ngủ. Suốt 3 tháng qua, người dân miền núi, vùng cao các tỉnh miền Trung sống trong tâm trạng bất an, lo sợ. Cứ mỗi đợt mưa to, nghe một tiếng động mạnh là dân làng bỏ chạy ra khỏi nhà. Rừng bị tàn phá tan hoang, tình trạng sạt lở núi xảy ra bất cứ lúc nào, thảm họa treo lơ lửng trên đầu người dân. Có thể đưa ra cảnh báo sớm giúp người dân chủ động ứng phó với thảm họa lũ quét, sạt lở đất và ngập lụt được không?.

 “Chạy, chạy, chạy đi, chạy đi, chạy đi, chạy….”

“Hô thì chạy, chạy thì bắt đầu nghe đùng đùng thì chạy. Đất nó lùa sát chân. Chạy một đoạn thì thấy xe cộ trôi hết xuống dưới ni luôn”

“Vụ sạt lở bên Trà Leng ai cũng sợ hết, hoảng loạn, sợ lắm. Ban đêm cũng không dám ngủ. Mưa là bà con ở đây chạy tán loạn hết.”

Chìm trong tiếng gió rít, mưa tuôn là tiếng kêu gào của người dân rồi tắt lịm trong bùn đất. Những tiếng kêu cứu vọng vào rừng núi, những người may mắn sống sót dính đầy máu và bùn đất chạy tán loạn trong đêm.

Những ngày cuối tháng 10 vừa qua, núi rừng các huyện vùng cao Nam Trà My, Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam liên tục xuất hiện nhiều điểm sạt lở. Rừng “no nước” nhão nhoẹt, đất chảy, sạt lở núi, lũ quét bất ngờ ập xuống vùi lấp nhiều bản làng. Chưa có năm nào chỉ trong một thời gian ngắn lại xảy ra nhiều vụ sạt lở núi như năm nay. Vụ sạt lở núi vùi lấp nhiều người tại các xã Trà Leng, Trà Vân, Trà Mai, huyện Nam Trà My chưa kịp hoàn hồn đã nghe nhiều người bị mất tích do sạt lở núi ở 2 xã Phước Lộc, Phước Thành, huyện Phước Sơn. 

Đã hơn một tháng trôi qua, vụ sạt lở tại nóc Ông Đề ở thôn 1, xã Trà Leng, huyện miền núi Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam vẫn luôn ám ảnh nhiều người dân miền núi. Tối 28/10, vụ sạt lở đất này đã vùi lấp 11 ngôi nhà của 15 hộ gia đình làm 24 người thiệt mạng và mất tích. 15 đứa trẻ bỗng chốc trở thành mồ côi, ông mất cháu; cha, mẹ mất con; vợ chồng, anh em chịu cảnh biệt ly. Chỉ trong một đêm sạt lở, lũ quét kinh hoàng ấy, Hồ Thị Hòa mất cả 8 người thân:“Gia đình em mất hết 8 người, giờ không còn ai hết. Nhà cửa tanh bành hết, không còn cái gì. Giờ ba mẹ mất rồi, giờ không còn ai luôn, không biết về thăm ai luôn.”

Trước khi bị vùi lấp, nóc ông Đề là một ngôi làng rất đẹp, yên bình. Hơn 20 năm qua, ngôi làng này không hề bị sạt lở đất, lũ quét. Vậy mà bây giờ, sạt lở đất trở thành nỗi ám ảnh trong từng bữa ăn, giấc ngủ của người dân miền núi. Người đi đường luôn trong tâm trạng bất an, lo sợ bị đất đá sụt trượt, vùi lấp bất cứ lúc nào. Suốt những tháng qua, mỗi khi có trời mưa hay chỉ nghe một tiếng động mạnh là bà con bỏ chạy ra khỏi nhà. Cô Lê Thị Hạnh, giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết, 6 học sinh của trường có người thân ở nóc Ông Đề, xã Trà Leng vừa bị thiệt mạng, nay các em rất hoảng sợ mỗi khi ai đó nhắc lại vụ sạt lở Trà Leng:“Các em học sinh tâm trạng rất hoảng loạn. Em Hải là một trong những học sinh của trường, 8 người thân trong gia đình không còn nữa. Nhà không còn, người thân cũng không còn ai nữa.”

Hơn 2 tháng qua, những cái tên “Rào Răng 3”, “Trạm Kiểm lâm 67”, “Đoàn Kinh tế Quốc phòng 337”, “Trà Leng”, “Nam Trà My”, “Phước Sơn”... đã nhận được sự sẻ chia của đồng bào cả nước. 13 cán bộ, chiến sĩ của Quân Khu 4 và tỉnh Thừa Thiên Huế trên đường đi cứu nạn 17 công nhân ở Thủy điện Rào Trăng 3 chưa kịp tiếp cận hiện trường đã bị vùi lấp. Nỗi đau chưa dừng lại, giữa lúc Bộ Tư Lệnh Quân khu 4 và tỉnh Thừa Thiên Huế đang làm lễ truy điệu 13 liệt sỹ hy sinh thì xảy ra vụ sạt lở núi nghiêm trọng tại huyện miền núi Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Cả gia đình 6 người dân tộc Vân Kiều ở xã Húc bị vùi lấp; 22 cán bộ, chiến sỹ Đoàn Kinh tế Quốc phòng 337 tại xã Hướng Phùng hy sinh giữa thời bình do sạt lở đất vùi lấp cả doanh trại. Hàng triệu trái tim quặn thắt khi thi thể các anh lần lượt được tìm thấy đưa về. Thượng tướng Phan Văn Giang, Tổng Tham mưu Trưởng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng đau xót trước những mất mát do thiên tai gây ra:“Từ khi xảy ra việc lở đất và làm 13 đồng chí hy sinh, tôi đã ra lệnh cho tất cả các đơn vị, đặc biệt các đơn vị đứng chân trên địa bàn Quân khu 4, Quân khu 5 tiếp tục kiểm tra, nhưng kiểm tra chưa xong thì xảy ra vụ việc tại Đoàn Kinh tế Quốc phòng 337 tiếp tục bị lở đất, lở núi cũng hơn 20 cán bộ, chiến sỹ bị vùi trong đất, đau khổ vô cùng. Đúng là thiên tai, địch họa mình không lường trước hết được.”

Năm 2020, tình trạng “bão chồng bão”, “lũ chồng lũ” ở miền Trung chưa từng xảy ra trong nhiều năm qua. 249 người thiệt mạng và mất tích, 705 người bị thương, 240.000 nhà bị hư hại, tốc mái và gần 500.000 lượt nhà bị nước lũ nhấn chìm nói lên sự tàn phá dữ dội của mưa bão vừa qua. Sạt lở đất, lũ quét đã cướp đi sinh mạng 112 người, chưa kể hàng trăm người đã kịp thời chạy thoát, được cứu sống trước khi tai họa ập đến. Suốt 2 tháng qua dù, lực lượng cứu nạn đã vượt qua khó khăn của thời tiết, địa hình hiểm trở nỗ lực tìm kiếm nhưng vẫn còn 12 công nhân bị vùi lấp tại công trường Thủy Điện Rào Trăng 3, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế và 17 người dân của 2 huyện Nam Trà My, Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam chưa tìm ra tung tích. Sạt lở đất trở thành nỗi khiếp sợ của bà con sống dưới chân núi, tai họa có thể ập xuống bất cứ ở đâu và bất cứ lúc nào. Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng khẳng định, sự cố sạt lở đất ở miền Trung rất khó lường, thảm họa treo lơ lửng trên đầu người dân:“Tình hình sạt lở đất do mưa lũ kéo dài nhưng rõ rang chúng ta rất khó đoán. Không phải riêng tại Quảng Nam mà nhiều địa phương khác.”./.