... Râu nân năl, chr’nắp, pr’ặt bh’rợ âng apêê đoo dưr váih lấh mơ, bhrợ ha vel bhươl chắp lêy, xơợng đươi. Công Bắc, PV Đài P’rá Việt Nam vêy bha ar xră xay moon ooy pân đil t’coóh vel Ksor H’lâm, cóh chr’val c’noong k’tiếc Ia  Mơr chr’hoong Chư Prông, tỉnh Gia Lai.

Chr’val c’noong k’tiếc Ia Mơr, chr’hoong Chư Prông hân noo boo n’nâu c’lâng lướt ra vạch k’đháp zr’nắh. Tơợ trung tâm chr’hoong tước chr’val nắc đhêêng dâng 30 km n’đhơ cơnh đêếc choom bil lấh 2 tiếng đồng hồ lướt xe u oát. C’lâng tơợ chr’val moọt ooy đong t’coóh vel Ksor H’Lâm ặt cóh vel Krông nắc bh’nhăn k’đháp lấh. n’đhơ cơnh đêếc, bêl a zi xay moon tước lum H’Lâm nắc a moó Siu Kiôch, Chủ tịch Hội pân đil chr’val Ia Mơr, đơơh k’đơơng c’lâng. Trúih c’lâng lướt, đhị râu xay trúih âng a moó Siu Kiôch, pr’dưr pr’dzoọng ooy muy pân đil t’coóh vel bhriêl g’lăng, chr’nắp, đăn lâng đha nuôr, liêm tíh loom âi ghít n’léh:

Pr’ặt tr’mông âng a va liêm crêê, a va ặt đăn lâng đha nuôr, zooi đha nuôr công bấc. Căh muy đha nuôr vel Krông, nắc cóh 3 vel âng ma nứih Jarai nắc a va zêng zooi đoọng lứch. Cơnh  a cu nắc công ặt cóh c’bhúh chính trị chr’val lướt p’too moon  đha nuôr, pa dhdang moon cơnh p’too moon apêê ngai vêy acoon a đhi đơớh pay k’díc k’điêl bêl dzợ pniên k’tứi,  lướt p’too moon tr’nơợp apêê đoo moon cơnh đâu cơnh tốh, n’đhang  ha dnag nhâm loom ặt bhrợ nắc công cơnh ava âh. Muy chu lướt cắh choom nắc lướt bơr pêê chu, đợ bêl apêê đoo tộ xơợng a đay moon nắc vêy đhêy.

T’coóh vel Ksor H’Lâm nắc muy pân đil li dzroọng, liêm ta níh lâng buôn ặt prá, c’chăng c’buynh. Cmoo đâu a va âi 73 hân noo ha rêê, n’đhơ công dzợ pa bhréh.  Ặt lum lâm t’mooi cóh đhr’nong đong t’mêê chóh liêm cra, ava H’Lâm trúih, t’mêê bơơn Bộ đội Binh doàn 15 chóh đoọng. K’zệt bêệ giấy khen, bằng khen, tơợ chr’val tước chr’hoong, tỉnh lâng trung ương bơơn dông đhị liêm chr’nắp bhlâng. Vêy bơr pêê bằng khen dzợ xrắ lệt t’coóh vel H’Lâm nắc moon pr’conh, tu ặt k’noọ t’coóh vel nắc pân jứih, cắh vêy pân đil.

Đhị ly trà, a va H’Lâm hay cớ, bêl đhêêng 13 c’moo âi ting bộ đội lướt bhrợ giao liên, guy đơơng bha ar x’rắ xang n’nắc chô bhrợ hậu cần, glơớc đơơng a pêê bhrêy tắh, guy đơơng ch’na dh’nắh, p’nănh cha rắh, z’nươu tr’hâu ha bộ đội. Bêl đêếc, ma nứih giao liên cắh năl chữ, bấc bêl doó tr’vâng, âi lum ngai công k’đươi pa choom đoọng.  Đươi vêy pa bhriêl, cắh mơ đanh nắc H’Lâm âi choom xrắ đh’nớc đay, đh’nớc vel đong, bhươl cr’noon lâng choom xrắ đợ râu bhui har, mốp loom cóh apêê t’ngay tơợp lướt bhrợ cách mạng.

Tước cmoo 1967, ma nứih giao liên H’Lâm bơơn k’đươi lướt ooy miền Bắc học văn hóa, chính trị, quân sự xang n’nắc rạch chô lâng vel đong Gia Lai zêl prúh a rập. Xang 25 c’moo lướt bộ đội, tước c’moo 1983 chô đhêy hưu, rạch chô lầng vel Krông, ặt đăn lâng crâng k’coong, đhị toọm đác Ia Mơr. C’moo 1990, xang 7 c’moo ặt ma mông lâng đha nuôr, cơnh lâng chr’nắp âng đay bơơn zấp ngai chắp haanh, ava H’Lâm bơơn moon brhợ t’cốh vel pa tước nâu câi. A va ta luôn xay moon dal bh’rợ trách nhiệm âng đay lâng đha nuôr vel:

Râu trách nhiệm nắc  acu ma nứih đảng viên, n’đhơ cắh vêy chức danh  t’coóh vel nắc acu công vêy trách nhiệm lâng vel bhươl. Nâu câi p’xoọng moon cớ t’coóh vel nắc trách nhiệm bh’nhăn ha lêêng lấh. vêy bh’rợ n’hâu công tước têy cu, a cu công t’bhlâng xay bhrợ mg’cơnh choom liêm crêê bhlâng. Pa dhdang moon tr’zêêng, tr’vay râu đi râu tốh nắc acu p’zay xay bhrợ.

Cóh prang 27 c’moo bhrợ t’coóh vel, a va H’Lâm ta luôn cắh yêm ặt tợt, chơớc lêy ng’cơnh đoọng vel Krông, đoọng chr’val Ia Mơr z’lấh ha ul đha rựt. Cơnh lâng đợ c’năl âi vêy, a va t’bhlâng pa choom đoọng băn c’roóc ha đha nuôr cóh vel bhươl bhrợ bhr’lậ nang chr’nóh, chóh tơơm a bhoo, a rong, băn c’roóc, a óc bhrợ bhr’lậ pr’ặt tr’mông. Tơợ zên lương hưu, ava k’rong c’bơớch xang n’nắc đoọng ha ma nứih n’nâu vặ câl c’roóc, tước ma nứih n’tốh vặ câl ha rêê. Âi ngai lum zr’nắh k’đháp la lua, a va zêng tước zooi. Zooi bấc tước mơ, a va cắh dzợ mặ hay âi zooi mơ ngai, cắh muy cóh vel Krông nắc dzợ cóh apêê vel đăn đêếc. apêê bh’rợ tứi pậ âng vel, ava zêng dzoọng k’đhơợng xay, đợ tr’zêêng, tr’vauy tr’lin cóh vel ta luôn nắc ava dzoọng xay prá, crêê – lệt zêng ghít t’lăng. Đợ bh’rợ âi bhrợ pa bhlâng bấc, n’đhơ cơnh đêếc, ava H’Lâm công dzợ m’bhâu moon:

Vêy râu nắc p’too moon đha nuôr t’bhlâng bhrợ cha, chơớc lêy ng’cơnh bhrợ cha, băn rơơi. Cóh đâu nắc vêy bơr râu đêếc a năm. A cu nắc muy cr’liêng chuốh xáih ooy biển a năm, cắh râu rí vêy.

T’coóh Rơ Lan Chim, Chủ tịch UBND chr’val Ia Mơr đoọng năl, cắh muy đhị bh’rợ kinh tế, pân đil t’coóh vel H’Lâm dzợ vêy bh’rợ pa bhrợ chr’nắp cóh bh’rợ chroi zư đoọng yêm têêm cóh zr’lụ c’noong k’tiếc n’nâu. Cơnh lâng râu nân năl, chr’nắp âng đay, t’coóh vel H’Lâm âi zooi chíng quyền p’too moon đha nuôr vel đong oó xơợng đươi râu ha zuuc moon apêê lệt. tu cơnh đêêc chr’val Ia Mơr ta luôn zư đớc râu yêm teêm:

Cơnh lâng an ninh chính trị, yêm teeem prang vel đong t’coóh H’Lâm chroi đoọng bấc cơnh lâng vel bhươl lâng chính quyền vel đong. Cóh cr’chăl ha nua, a đoo âi p’too moon đha nuôr cắh choom ting xơợng đươi c’bhúh mốp lệt ha zuuc moon  z’lấh c’noong k’tiếc lệt xa nay. Tu cơnh đêếc, chr’val Ia Mơr vêy 5 vel pa bhlâng liêm, doó vêy ngai ting xơợng c’bhúh mốp lệt z’lấh c’noong k’tiếc lệt xa nay. Apêê g’lúh họp, hội nghị chr’nưps, a zi zêng k’đươi t’coóh vel H’Lâm đoọng pa choom, p’too moon ha đha nuôr năl ghít lấh mơ c’lâng c’tốch âng Đảng, pháp luật âng nhà nước lâng pa dưr lấh mơ n’đắh kinh tế.

Z’lấh lơi c’noong âng xa nay, t’coóh vel H’Lâm âi dưr váih muy cơh bấc pân đil t’coóh vel pr’hắt đhị Tây Nguyên. Bh’riêl g’lăng, chr’nắp pr’ặt tr’nợt âng pân đil t’coóh vel xoọc băr dzang cóh vel bhươl, chroi đoọng bhrợ pa dưr kinh tế công cơnh zư nhâm mâng yêm têêm an ninh trật tự cóh zr’lụ c’noong k’tiếc Ia Mơr./.

NỮ GIÀ LÀNG HIẾM HOI Ở BIÊN GIỚI IA MƠR

         Ở Tây Nguyên, già làng là chức danh được cộng đồng bầu cho người đàn ông thông thái, có uy tín để đứng ra xử lý các vấn đề của buôn làng theo luật tục, dẫn dắt buôn làng duy trì sự ổn định, phát triển. Tuy nhiên, cũng có một số hiếm hoi người phụ nữ đã vượt qua ranh giới này, để trở thành nữ già làng. Sự hiểu biết, uy tín, đạo đức của họ trở nên vượt trội, khiến cả buôn làng nể phục, tín nhiệm. Công Bắc, Phóng viên Đài TNVN tại Tây Nguyên có bài giới thiệu về nữ già làng Ksor H’lâm, ở xã biên giới Ia Mơr, huyện Chư Prông, tỉnh Gia Lai.

         Xã biên giới Ia Mơr, huyện Chư Prông mùa mưa này đường đi lại rất khó khăn. Từ trung tâm huyện tới xã chỉ khoảng 30km nhưng phải mất hơn 2h đi xe u oát. Đường từ xã vào nhà già làng Ksor H’lâm ở làng Krông lại càng thêm khó. Tuy vậy, khi chúng tôi đặt vấn đề vào thăm già H’lâm thì chị Siu Kiôch, Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Ia Mơr, liền hăng hái dẫn đường. Trên đường đi, qua lời kể của chị Siu Kiôch, hình ảnh về một nữ già làng thông thái, uy tín, gần gũi với nhân dân, giàu lòng nhân ái đã hiện rõ:

           “Đạo đức lối sống của bà rất tốt, bà gần gũi với dân nhiều lắm, giúp dân cũng nhiều nữa. Không phải chỉ dân ở làng Krông, mà trong 3 làng người Jarai thì bà đều giúp hết. Như tôi thì cũng nằm trong hệ thống chính trị xã đi vận động dân, ví dụ vận động những người có con em tảo hôn, mình đi vận động lúc đầu họ nói thế này, thế kia nhưng mình kiên trì y như bà thôi. Một lần đi không được thì đi lần thứ hai, khi  nào mà họ nghe mình nói thì mình mới thôi.”

          Già làng Ksor H’lâm dáng người mảnh khảnh, đôn hậu và dễ gần, luôn thường trực những nụ cười sảng khoái. Năm nay già đã 73 “mùa rẫy” nhưng vẫn còn khỏe mạnh. Tiếp khách trong căn nhà mới xây khang trang, già H’lâm khoe, vừa được Bộ đội Binh đoàn 15 xây tặng. Hàng chục giấy khen, bằng khen, từ xã tới huyện, tỉnh và trung ương được treo ở vị trí trang trọng nhất. Có vài bằng khen còn ghi nhầm già làng H’lâm là ông bởi cứ nghĩ già làng là đàn ông, không phải phụ nữ!

          Bên ly trà, già H’lâm hồi tưởng lại, lúc mới 13 tuổi đã theo bộ đội đi làm giao liên, gùi công văn rồi về làm hậu cần, cáng thương binh, chuyển lương thực thực phẩm, vũ khí, thuốc men cho bộ đội. Thời ấy, cô giao liên chưa biết chữ, những lúc rảnh rỗi, hễ gặp ai cũng nhờ dạy học. Nhờ sáng dạ, chẳng mấy chốc H’lâm đã viết được tên mình, tên quê hương, buôn làng và viết được cả những niềm vui, nỗi buồn trong những ngày đầu đi làm cách mạng.

          Đến năm 1967, cô giao liên H’lâm được đưa ra miền Bắc học văn hóa, chính trị, quân sự rồi lại trở về quê hương Gia Lai đánh giặc. Sau 25 năm trong quân ngũ, đến năm 1983 bà nghỉ hưu, trở về làng Krông, gần gũi với núi rừng, bên dòng suối Ia Mơr. Năm 1990, sau 7 năm sống với dân làng, với uy tín, đạo đức được mọi người ghi nhận, già H’lâm được bầu làm già làng cho đến tận hôm nay. Già luôn nêu cao vai trò trách nhiệm của mình trước dân làng:

         “Vấn đề trách nhiệm thì mình là một người đảng viên, dù không có chức danh già làng thì mình vẫn có trách nhiệm với xóm làng. Bây giờ thêm chức danh già làng thì trách nhiệm càng nặng nề hơn. Có công việc gì này kia cũng tới tay mình, mình cũng cố gắng giải quyết cho hòa thuận. Ví dụ tranh chấp, cãi cọ nhau gì đó thì mình phải chịu khó giải quyết.”

          Trong suốt 27 năm làm già làng, già H’lâm luôn trăn trở, tìm cách để làng Krông, để xã Ia Mơr thoát đói nghèo. Với những kiến thức có được, già nỗ lực hướng dẫn, giúp đỡ bà con ở buôn làng cải tạo vườn tược, trồng cây bắp, cây sắn, nuôi bò, nuôi lợn cải thiện cuộc sống. Từ đồng lương hưu, già tích lũy rồi cho người này vay mua bò đến người kia mượn mua rẫy. Hễ ai khó khăn thực sự, già đều giúp đỡ. Giúp nhiều đến nỗi, già cũng không còn nhớ đã giúp bao nhiêu người, không chỉ trong làng Krông mà còn có các làng bên cạnh. Các việc lớn nhỏ của làng, già đều đứng ra giải quyết, những tranh chấp trong làng luôn do già phân xử, đúng- sai đều rõ ràng. Những việc đã làm rất nhiều, tuy nhiên, già H’lâm vẫn luôn khiêm tốn:

         “Có gì thì động viên nhân dân cố gắng làm ăn, tìm cách kiếm tiền, chăn nuôi. Ở đây thì có hai thứ đó thôi. Tôi thì chẳng qua là hát cát bỏ vào biển thôi, chẳng có gì đâu!”

          Ông Rơ Lan Chim, Chủ tịch UBND xã Ia Mơr cho biết, không chỉ trên lĩnh vực kinh tế, nữ già làng H’lâm còn có vai trò rất quan trọng trong việc góp phần giữ ổn định an ninh trật tự trên vùng biên giới này. Với sự hiểu biết, uy tín của mình, già H’lâm đã giúp chính quyền khuyên răn bà con người địa phương không tin, không nghe theo kẻ xấu. Do đó, xã biên giới Ia Mơr luôn duy trì được sự ổn định:

          “Đối với an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội già H’lâm góp sức rất nhiều đối với thôn làng và chính quyền địa  phương. Trong thời gian qua, già tuyên truyền bà con không nghe theo kẻ xấu xúi dục, vượt biên trái phép. Cho nên,  xã Ia Mơr có 5 thôn làng rất tốt, không có đối tượng nào nghe theo kẻ xấu vượt biên trái phép. Các cuộc họp, hội nghị quan trọng, chúng tôi đều mời già H’lâm để hướng dẫn, tuyên truyền cho dân hiểu rõ hơn đường lối của Đảng, pháp luật của nhà nước và phát triển hơn về kinh tế.”

          Vượt qua ranh giới của định kiến, già H’lâm đã trở thành một trong số những nữ già làng hiếm hoi ở Tây Nguyên. Trí tuệ, uy tín, đạo đức của nữ già làng đang lan tỏa trong cộng đồng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế cũng như giữ vững ổn định an ninh trật tự ở vùng biên giới Ia Mơr./.