Cóh bhươn âng đông, vêy bấc rau axậ cắh muy ng’đươi cơnh muy zr’ma cóh bh’rợ zêệ bhrợ đha nắh, ting n’nắc nắc dzợ vêy pr’đươi bhrợ z’nươu pa dứah bấc rau pr’lúh cr’ăy. Cóh đêếc, vêy bấc rau a xậ đoọng pa dứah cr’oóh lâng k’ăy mr’loọng lâng zâl pa khau. Xăl tu ng’đươi z’nươu, apêê k’căn nắc choom pa dứah cr’ăy cr’oóh lâng pazêng axậ n’nâu cóh bhươn đông đay.

  Pleng k’tiếc tr’xăl hân noo tước ooy hân noo ha ọt, bêl puýh, bêl cha cêết, bhrợ ha zập ngai công k’ăy a cọ, k’bao a chắc a zân. Manuýh ta ha nắc doọ lấh, nắc đợ p’niên k’tứi c’rơ đhur nắc ta luôn k’ăy, k’oóh tước k’bao a chắc a zân. Ộm z’nươu nắc vêy u dứah, ha dợ lum lâng đhr’năng pleng k’tiếc cơnh đâu p’niên buôn k’ăy cớ. ha dang đoo bêl p’niên k’tứi k’oóh nắc apêê k’căn đoọng ộm z’nươu kháng sinh nắc buôn pa bhlâng cắh liêm crêê ooy p’luung âng p’niên. Tu cơnh đêếc nâu cơy nhăn xay moon ooy apêê k’căn muy bơr cơnh bh’rợ zâl t’bil cr’ăy cr’oóh đoọng ha p’niên lâng bh’rợ cơnh ty đanh liêm choom bhlâng, pr’đươi đoọng pay pa dứah nắc buôn pa bhlâng, nắc đợ a xậ âng t’nơơm n’loong loóih ahêê lêy lâng đươi dua.

1. axậ chr’lang lêên.

R’véh chr’lang lêên, ( vêy tơợ dzợ đớc nắc a prắh) đớp k’dúa, a hạ, ch’ngaách, pr’đươi ooy 2 kinh can lâng cóh c’lâng pr’hơơm. Lấh ooy pr’đươi bhrợ ch’ngaách a chắc a zân, t’bil độc, t’bil lơi p’nung ( lâng k’mon váih p’nung), bhrợ buôn cóh bh’rợ lướt pr’noong, pa xiêr đhr’năng êếh a chắc a zân, t’bil vi khuẩn, zâl viêm, chr’lang lêên nắc muy cóh pazêng rau z’nươu kháng sinh pa dứah cr’ăy cr’oóh liêm choom pa bhlâng ha p’niên.

Pr’đươi: Muy cr’puốt chr’lang lêên, muy chom đác ch’néh coọc, t’mêê,

Cơnh ng’bhrợ: rao pa sạch r’véch chr’lang lêên, tắp pa nhoonh. Toong đác ch’néh ooy gọ lâng lúc chr’lang lêên zêệ pa tr’đoóc, m’bứi óih lâng zêệ k’dâng 20 phút đoọng chr’lang lêện u ra bụ, xang n’nắc dzớc pa chrộ lâng toong pay đác đoọng ộm. đoọng p’niên ộm tơợ 2 – 3 chu cóh muy t’ngvay. Liêm choom bhlâng nắc đoọng p’niên k’tứi ộm xang bêl u cha cha k’dâng 1 tiếng đồng hồ.

Lêy gít: cóh cr’chăl đoọng p’niên ộm đác chr’lang lêện, apêê k’căn lêy k’coon lướt pr’noong đớp l’lương, nắc doỌ choom k’rang k’pân. Tu xoọc đêếc, a chắc a zân âng p’niên pa glúh lơi rau chất nha nhự. Ha dang mơ bơr pêê t’ngay, p’niên dzợ lướt pr’noong l’lương, nắc choom p’xoọng đác ch’néh, cắh cậ t’bấc đợ u coọc âng đác ch’néh, p’niên k’tứi bêl lướt pr’noong nắc doọ dzợ l’lương.

Lấh n’nắc, cóh cr’chăl n’nâu apêê k’căn cắh choom đoọng p’niên cha bấc rau đơ k’heng cơnh a chông, a tam, lêệ a tứch. Chr’na âng p’niên k’tứi nắc choom bhrợ pa nhoonh đoọng buôn u lơơn, buôn u tiêu, zâl đhr’năng u trang cóh mr’loọng bêl c’ta. Nắc choom đoọng p’niên ộm bấc đác cam lâng đac chanh. Ha dang p’niên k’ta bấc, nắc p’xoọng men tiêu hoá tơợ sữa k’dụa.

2. axậ xương sông.

Axậ xương sông cắh choom ta đươi cơnh muy rau zr’ma  pa dưr rau a yêm âng chr’na đha nắh ting n’nắc nắc dzợ đợ rau z’nươu chr’nắp choom pa dứah bấc rau cr’ăy. Lấh ooy pr’đươi zâl đhr’năng xưưng luônh, c’tá, t’bil đhr’năng coọc aham, axậ xương sông nắc dzợ pr’đươi pa dứah cr’ăy mr’loọng lâng cr’oóh, pa khau cắh k’oóh vêy đh’mâl cóh p’niên.

Pr’đươi: mơ 2- 3 bêệ axậ xương sông, 5 zr’híc đác c’roọt.

Ng’bhrợ: rao pa sạch axậ xương sông, xrặt pa k’tứi, đớc ooy chom đh’rứah lâng 5 zr’híc đác c’roọt. Đớc chom z’nươu n’nâu đhoóh cóh gọ đhoóh xang n’nắc pị pay đác đoọng ộm. muy t’ngay ộm 2 chu, ộm ta luôn cóh 5 t’ngay.

3. axậ hẹ.

Hẹ nắc muy rau z’nươu vêy ta đươi tơợ đanh. Ting cơnh bha ar ty ahay xay moon, hẹ vêy pr’đươi pa liêm loom xoóh, zư liêm n’hang hoọng, tr’col; bhrợ z’nươu pa dứah đhr’năng lướt pr’noong bấc chu… chr’nắp bhlâng đươi a xậ hẹ đoọng pa dứah cr’ăy cr’oóh đoọng ha p’niên chr’nắp pa bhlâng.

Pr’đươi: lêy pay k’dâng 5 – 10 bêệ a xậ hẹ, pay đợ đường phèn mơ đhêệng.

Ng’bhrợ: đoọng axậ hẹ lâng đường phèn ooy chom, đhóh, xang n’nắc pị pay đác đoọng ha p’niên k’tứi ộm. Muy chu đoọng ộm k’dâng tơợ 2 – 3 zr’híc cà phê, ộm 2 chu cóh muy t’ngay.

4. axậ húng chanh.

Axậ húng chanh nắc r’véh đha hum, vêy a xông, đớp a hạ. Cóh axậ húng chanh vêy tinh dầu, rau chất bấc bhlâng nắc caxaron vêy pr’đươi t’bil đh’mâl, t’bil độc liêm choom pa bhlâng, tu cơnh đêếc nắc choom đươi pa dứah cr’oóh, zâl cr’ăy mr’loọng đoọng ha p’niên.

Pr’đươi: 15 – 16 axậ húng chanh, 4 -5 cr’liêng quất t’viêng, đường phèn.

Ng’bhrợ: Cóh đâu vêy 2 cơnh ng’bhrợ nắc apêê k’căn lêy bhrợ.

Tr’nơớp: tắp pa nhoonh axậ húng, xang n’năl lúc lâng 10ml đác puýh, đương tước u clệch axậ cóh choom nắc pay đác đoọng p’niên ộm, muy t’ngay ộm 2 chu.

Cơnh 2: rao sạch a xậ húng chanh lâng quất t’viêng, t’mọt ooy máy xay sinh tố, xay pa nhoonh, xang n’nắc lúc m’bứi đương phèn, đhóh k’dâng 20 phút. Đoọng p’niên ộm ta luôn tơợ 1 – 2 chu cóh muy t’ngay, tước bêl doọ dzợ k’oóh.

5. ha bhêy.

Ting cơnh xa nay âng Đông y, ha bhêy nắc đớp bặ m’bứi, đớp a tăng, đhahum, ch’ngaách, buôn zêệ x’roọng, zêệ lâu, nắc công đợ z’nươu pa dứah cr’oóh chr’nắp pa bhlâng. Ha dang manuýh ta ha k’oóh đanh, ta luôn cha x’roọng ha bhêy, cơnh x’roọng ha bhêy zêệ lâng lêệ, zêệ lâng axiu thát lát… ha dợ lâng p’niên k’tứi, kiêng t’bil lơi cr’oóh nắc apêê k’căn zay bhrợ têng. bh’rợ ng’bhrợ nắc cơnh đâu:

Pr’đươi: ha bhêy, đác c’roọt.

Ng’bhrợ: ha bhêy rao pa sạch, xrặt pa tứi xang n’nắc lức m’bứi đác c’roọt lâng đhoóh k’dâng 20 phút, pị pay đác đoọng p’niên k’tứi ộm. Nắc đoọng ộm tơợ 3 – 5 t’ngay.

6. tía tô:

Tía tô. Tía tô đớp pa puýh, a hạ, mót ooy 3 kinh phế - tâm – tỳ, doọ vêy độc, pa dứah cr’ăy cr’oóh tiêng pa bhlâng.

Pr’đươi: a xậ tía tô, pô x’mia, pô đu đủ conh, đường phèn.

Ng’bhrợ: đoọng pazêng pr’đươi n’tếh ơy ng’rao sạch ooy chom vêy m’bứi đác, đhóh lâng óih, đớc m’bứi óh, đhoóh đanh mơ ooy nắc liêm choom mơ đêếc. đớc pa chrộ cắh cậ đớc ooy chai ( cắh choom đớc ooy chai nhựa, cắh choom đớc ooy tủ chriết). Zập t’ngay đoọng p’niên k’tứi ộm k’dâng m’pâng zr’híc cà phê, ộm tơợ m’bứi tước bấc.

Ch’mêết lêy gít:

Bêl đoọng p’niên ộm z’nươu, ha mếc p’niên, h’cơnh choom a cọ, tuôr dal lấh mơ luônh đoọng g’đéch đhr’năng mr’héc, c’tá. Bêl đoọng p’niên ộm, ha poóc tơợ ta đhưa tước ooy luônh.

Nâu đoo nắc đợ z’nươu âng ahay, pr’đươi buôn ng’chêếc lêy, bêl ng’bhrợ công buôn. Hân đhơ cơnh đêếc, pazêng apêê k’căn lêy gít pazêng rau axậ pa dứah cr’oóh nắc u tiêng bêl pr’lúh cr’ăy t’mêê u váih, vi khuẩn t’mêê u ắt cóh zr’lụ mr’loọng. Ha dang k’oóh, pa khau đanh t’ngay, vi khuẩn ơy lướt mót đhậu ooy c’lâng pr’hơơm, ooy xoóh ( k’oóh k’rơ, k’oóh xang xơợng k’ăy, vêy cắh cậ doọ vêy k’hir) nắc đơớh ng’lướt khám đoọng đươi z’nươu crêê cơnh.