C’xêê 11 lâng 12 zập c’moo, bêl pazêng đhăm ha rêê choh pih coh zr’lụ ca noong k’tiếc pa tệêt lâng k’tiếc k’ruung pr’zợc Lào ơy đoọm, nắc bêl đhanuôr Cơ Tu guy zong lướt pếêh pay p’lêê pih. Đhị apêê chr’val zr’lụ ca noong k’tiếc Tây Giang, moọt hân noo pêêh, zập tơơm pih choom đơơng chô lâh 3 tạ p’lêê. Pazêng tơơm pih k’ha riêng c’moo boong p’lêê ting bấc lâh mơ. Cơnh lalăm hay, đhanuôr Cơ Tu choh pih muy đoọng cha căh cợ đoọng ha k’bhuh xoọng, nắc nâu kêi, pih Tây Giang ơy vaih rau p’lêê yêm ngam bấc ngai năl tước. Pazêng cr’chăl pleng k’tiếc liêm, apêê a đhuôch moọt tước ha rêê đoọng k’rong câl lâng chr’năp 20 r’bhầu đồng muy ký. Hân noo pih c’moo đâu, pr’loọng đong a moó Riah Thị Cam, ặt đhị chr’val Gary, chr’hoong Tây Giang vêy đơơng chô lâh 80 ức đồng tợơ 20 tơơm pih ơy pa chô bh’nơơn: “A cu xợơng bha bướp moon, tơơm pih nâu ơy vêy tợơ lang a hay. Pih đoo tự chặt coh crâng, coh ha rêê, choh cung buôn ha dưr, doó chêếc đươi phân ốt, cha xợơng ngam. Tợơ a hay, đăh zi vêy đoọng ha pêê ngai căh vêy pih tước pêêh pay cha. Đăn đâu, vêy apêê k’rong câl nắc pa câl vêy đơơng chô zên cung z’zăng.”

        Đhanuôr Cơ Tu đhị Tây Giang căh năl tơơm pih choh đhị k’tiếc nâu tợơ ha bêl. Muy năl nắc tợơ lang a bhướp a dich ơy vêy lêy chắt vaih coh bhươn, coh ha rêê. Cr’chăl c’moo chô ooy đâu, bêl pih Tây Giang vaih nắc hàng hoá, muy t’ngay lướt ha rêê pêêh pih, zập pr’loọng vêy đơơng chô bơr pêê ức đồng. Lêy bh’nơơn đơơng chô tợơ tơơm pih, bấc pr’loọng đha nuôr Cơ Tu đhị apêê chr’val da ding ca coong ca noong k’tiếc Tây Giang ơy k’rong choh bhrợ, ta bhưah đhăm choh. Xọoc đâu, đhị apêê chr’val ca noong k’tiếc Gary, Tr’hy, Axan, Ch’Ơm pr’loọng vêy m’bứi bhlầng nắc vêy k’ha riêng t’nơơm, pr’loọng bấc nắc tước k’ra bhầu t’nơơm. Ting cơnh t’cooh B’riu Mênh, ma nuyh choh pih đanh c’moo đhị Gary, chr’hoong Tây Giang, chr’năp yêm âng pih Tây Giang nắc buôn choh, doó chếêc đươi phân ốt lâng doó lâh k’rang zư lêy: “Tơơm pih nắc tơơm ơy vêy tơợ lang a hay, ngam, bấc đác. M’na nắc tợơ pay cr’liêng đoọng choh. Pr’loọng đong cu xoọc đâu đợ tơơm pih ơy pêêh pay nắc 100 t’nơơm, mơ dzợ nắc choh pa xoọng t’mêê 2000 t’nơơm. Xoọc đâu, a zi nắc ơy choh pa xoọng đhị đhăm k’tiếc mơ dzợ.”

Pa căn Bling Thị Hon, Phó Chủ tịch UBND chr’val Gary, chr’hoong Tây Giang moon ghit, pih Tây Giang nắc pih doó phun za nươu. Bh’nơơn pa chô tơợ tơơm pih âng đhanuôr ơy chroi k’rong ha vel đong nâu ha dưr lâh, bhrợ têng liêm choom xa nay bh’rợ bhrợ têng vel bhươl t’mêê. Xoọc đâu, prang chr’val vêy lâh 250 pr’lọong ting pâh choh pih lâng đhăm bhưah  k’nặ 200 hecta: “Pih Gary nắc muy rau pih chr’năp lalay lâng pih đăh lơơng, zr’lụ lơơng căh vêy cơnh đâu, tu cơnh đêếc nắc chr’val t’pâh đhanuôr ta bhưah đhăm choh pih. Coh c’moo 2021 nâu, bh’nơơn tợơ tơơm pih đơơng chô ghit ng’lêy. Pazêng c’moo lalăm hay, đhanuôr muy choh la leh, tr’bứi, căh ơy năl bhrợ vaih hàng hoá. C’moo đâu, đhr’năng pr’luh Covid-19 dưr vaih bhrợơng k’rơ ha dợ vel đong cung pa ghit pa nhâm pazêng bh’rợ đoọng pa dưr, coh đêêc vêy tơơm pih. C’moo 2021, bh’nơơn tơợ tơơm pih đơơng chô dal bhlầng, muy pr’loọng đơơng chô tợơ 40 ức đồng nắc atêh.”

Đọong pa dưr bh’nơơn pr’ặt tr’mông tơợ tơơm chr’noh nâu, chr’hoong Tây Giang ơy bhrợ pa dưr đề  án pa dưr choh tơơm pih dzoóc tước k’ra bhầu hecta, đh’rưah nắc k’đươi moon ngành nông nghiệp t’bhlầng pa choom, âng đơơng khoa học kỹ thuật choh pih ting cơnh pr’đơợ VietGap, t’hước  tước pa dưr tơơm pih Tây Giang vaih nắc pr’đươi chr’năp yêm bhlầng âng zr’lụ ca noong k’tiếc. T’cooh Nguyễn Văn Lượm, Chủ tịch UBND chr’hoong Tây Giang đoọng năl: đh’rưah lâng bhiệc ta bhưah đhăm choh, pa dưr chr’năp tơơm pih Tây Giang, chr’hoong nắc pa ghit zư lêy gen chr’năp âng zập rau pih nâu: “Tơơm pih đhị Gary, Tây Giang liêm choom lâh apêê pih lơơng nắc doó crêê bọo bha ruy. Pazêng tơơm pih lơơng choh 5-7 c’moo nắc lưch a bhưr cặp pa hư, cơnh lâng pih âng đhanuôr coh đâu doó rau rị. T’mêê nắc ky nắc vêy Viện Di truyền nông nghiệp âng Hà Nội moọt lêy cha mệêt gen, apêê moon pih nâu căh năl gen cơnh ooy, nắc zr’lụ nây vêy a năm. Chr’hoong xoọc ra văng muy đong bhrợ pa trơơi đoọng ta bhưah gen nâu. Viện Di truyền nông nghiệp âng Hà Nội nắc zooi, âng đơơng kỹ thuật đoọng pa trơơi, cấy mô pih nâu, oó đớc tr’luuc lâng pih lơơng.”/.

Cam Tây Giang- Cây xóa nghèo nơi vùng biên giới

  PV Kim Thu

Những tháng cuối năm, nhiệt độ trên vùng núi cao Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xuống thấp, là thời điểm đồng bào Cơ Tu ở 4 xã biên giới Tr'hy, AXan, Ch'ơm, GaRy bước vào vụ thu hoạch cam. Khác với những loại cam ở các vùng đất khác, cam Tây Giang được trồng tự nhiên, không dùng hóa chất và thuốc trừ sâu nên rất sạch, thanh ngọt và mang đậm hương vị của núi rừng. Những năm gần đây, cây cam đã trở thành cây trồng chủ lực, góp phần nâng cao thu nhập, xóa nghèo bền vững cho đồng bào Cơ Tu ở vùng biên giới Tây Giang, tỉnh Quảng Nam.

Tháng 11 và 12 hàng năm, khi những rẫy cam ở vùng biên giới tiếp giáp với nước bạn Lào chuyển sang màu vàng rực, là lúc bà con Cơ Tu mang gùi đi thu hái cam. Ở các xã vùng cao Tây Giang, vào mùa thu hoạch, mỗi cây cam có thể cho hơn 3 tạ quả. Những cây cam cả trăm năm tuổi thì lượng quả thu hoạch nhiều hơn. Nếu như trước đây, đồng bào Cơ Tu trồng cam chỉ để ăn hay biếu cho các làng khác, thì nay, cam rừng Tây Giang đã trở thành đặc sản, được nhiều khách hàng trong và ngoài tỉnh biết đến. Những năm thời tiết thuận lợi, thương lái vào tận rẫy thu mua cam với giá 20 ngàn đồng/1 ký. Mùa cam năm nay, gia đình chị Ria’h Thị Cam, ở xã Ga Ry, huyện Tây Giang thu về hơn 80 triệu đồng chỉ từ 20 cây cam đã cho thu hoạch: “Tôi nghe ông nội nói cây cam ni có từ xưa rồi. Cam tự nhiên, trồng rất dễ phát triển, không cần phân bón, trái rất ngọt và rất to Mấy năm trước là chia sẻ cho bà con ở mấy xã không có cam, cho họ tự lên hái ăn. Còn mấy năm nay có thị trường mua rồi, thu nhập rất cao.”

Đồng bào Cơ Tu ở Tây Giang không biết cây cam được trồng ở vùng đất này từ bao giờ. Chỉ biết rằng, từ đời ông bà, cha mẹ, cây cam đã bén rễ trên nương, trên rẫy. Vài năm trở lại đây, khi cam Tây Giang trở thành hàng hóa, một ngày lên rẫy thu hoạch cam, mỗi hộ dân có thể thu nhập vài triệu đồng. Nhận thấy hiệu quả kinh tế từ cây cam mang lại, nhiều hộ đồng bào Cơ Tu ở các xã vùng biên Tây Giang đã đầu tư, mở rộng diện tích trồng cam. Hiện ở các xã vùng cao GaRy, Tr'hy, AXan, Ch'ơm, hộ ít cũng có cả trăm cây cam, hộ nhiều lên đến vài ngàn cây. Theo ông Bríu Mênh, người trồng cam lâu năm ở xã Ga Ry, huyện Tây Giang, điểm đặc biệt của cam rừng Tây Giang là dễ trồng, không cần phân bón và ít tốn công chăm sóc:“Cây cam này là cam truyền thống từ cha ông để lại, quả rất là ngọt, ngon, mọng nước. Giống thì từ khi có trái rồi lấy hạt, từ ươm giống và tự trồng. Gia đình tôi hiện nay riêng gốc cam có trái rồi là 100 cây, còn cây trồng thêm là 2 ngàn cây. Hiện nay, chúng tôi tiếp tục trồng thêm để mở rộng diện tích, nơi nào còn đất là tiếp tục trồng cam.”

Bà Bling Hon, Phó Chủ tịch UBND xã Ga Ry, huyện Tây Giang khẳng định, cam bản địa Tây Giang là cam sạch, chất lượng đảm bảo. Thu nhập từ cây cam của người dân đã góp phần giúp địa phương phát triển kinh tế, thực hiện hiệu quả chương trình xây dựng nông thôn mới. Hiện nay, toàn xã có hơn 250 hộ tham gia trồng cam với diện tích gần 200 héc ta: “Cam GaRy là một loại cam đặc trung, không vùng nào có được vì vậy xã khuyến khích bà con mở rộng diện tích cam. Trong năm 2021 này, hiệu quả kinh tề từ cây cam mang lại rất rõ rệt. Những năm trước đây, người dân trồng chỉ bán nhỏ lẻ, chưa nhận thức được việc trở thành hàng hóa. Năm nay, tình hình dịch bệnh Covid-19 diễn biến phức tạp nhưng địa phương vẫn xác định nhiệm vụ phát triển kinh tế là hàng đầu, trong đó có cây cam. Năm 2021, thu nhập từ cây cam mang lại rất cao, một hộ thu nhập từ 40 triệu trở lên.”

           Để phát huy hiệu quả kinh tế từ loại cây trồng này, huyện Tây Giang đã xây dựng đề án phát triển cây cam lên hàng ngàn héc ta, đồng thời chỉ đạo ngành nông nghiệp tăng cường tập huấn, chuyển giao khoa học kỷ thuật trồng cam theo tiêu chuẩn VietGap cho bà con, tiến tới đưa cam Tây Giang trở thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của vùng biên giới. Ông Nguyễn Văn Lượm, Chủ tịch UBND huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết: Cùng với việc mở rộng diện tích, xây dựng thương hiệu cam Tây Giang, huyện chú trọng bảo tồn nguồn gen quý của loại cam này: “Cây cam ở Gary, Tây Giang hay hơn các loại cam khác là nó không bị sâu bệnh. Những loại cam khác trồng 5 đến 7 năm là bị sùng ăn hư hết, riêng cam của bà con trên này không bị. Vừa rồi Viện Di truyền nông nghiệp của Hà Nội vào kiểm tra nguồn gen, họ nói cây cam này không thuộc nguồn gen nào cả, chỉ có vùng này mới có. Huyện đang chuẩn bị làm một  nhà cấy ghép mô để nhân giống nguồn gen gốc này. Viện Di truyền nông nghiệp của Hà Nội họ sẽ hỗ trợ, chuyển giao kỹ thuật cho mình để cấy ghép mô cây cam thuần chủng, chứ không là nó sẽ trôi nổi ngay.”./.