Coh pr’chăp âng dha nuôr Cơ Tu, ping năc đhị đoọng đơc ma nưih  căh ma mông ăt đhêy. R’vaih âng apêê căh ma mông vêy dưr vaih a bhô dang zooi đha nuôr ăt ma mông liêm, ha roo a bhoo choor châc, bhreh k’rơ. Coh ping vêy vaih zâp pr’đươi pr’dua cơnh bêl xooc dzợ ma mông.

Chr’val Thượng Long, chr’hoong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế, năc muy coh bâc đhị zư đơc văn hóa ooy ping xal âng đha nuôr Cơ Tu. Đhr’niêng bh’rợ bhrợ ping xal năc đoo dhr’niêng tơợ a hay pa chăp tươc tô gộ âng ma nưih Cơ Tu. Bh’rợ ping xal bơơn  bhrợ pa dưr lâng hình chữ nhật căh câ hình vuông, vêy cooch booc bâc x’ră, coh piing vêy chr’pợ, toor apeeê t’nool bơơn cooch booc buôn vaih coh pr’ăt tr’mông âng đha nuôr Cơ Tu cơnh a chịm, ca xanh, tari… Đhêêng đhị bêệ t’rang bhrợ lâng n’loong vêy lêy cơnh năc bêệ bhuông n’loong, coh đêêc cooch booc đợ apêê x’ră liêm pr’hay  lâng căh choom căh vêy c’leh a cọ t’rí.

Đh’rưah lâng n’năc, cooch booc ping xal công pa căh muy cơnh zâp prang bhlâng pr’ăt tr’mông văn hóa âng đha nuôr Cơ Tu. Ting cơnh đha nuôr Cơ Tu moon, tơợ lang a hay, bêl muy cha năc chô lâng lang n’đăh tôh apêê đơơng đhr’niêng bh’rợ, văn hóa âng đha nuôr hêê. Tu cơnh đêêc, bâc ngai l’lăm bêl k’noọ chêêt buôn p’too moon ca coon cha chau cooch booc n’loong  đoọng đơc t’rang. Moon ooy đhr’niêng bh’rợ đơc t’noọl coh ping xal âng dha nuôr Cơ Tum nghệ nhân Phạm Văn Tin, coh Thượng Nhật, chr’hoong Nam Đông, Thừa Thiên Huế, xay moon: Xang bêl đơơng âng t’rang  t’moot ooy ping xal năc c’la đong vêy bhrợ đhr’niêng đơc a pươih n’loong, vêy 4 t’clăh tượng ping coh 4 choch n’đăh piing t’rang, năc đoọng pa căh loom chăp hơnh âng ma nưih ma mông cơnh lâng ma nưih căh dzợ.

Râu la lay liêm bhlâng âng ping xal Cơ Tu năc đoo x’ră pr’hoọm bhưưng ang, bh’bhung ping năc vêy cooch a cọ t’rí lâng xoọng chăng, apêê chr’pợ vêy t’boọ a cọ a tưch, ca dông. T’rang bơơn cooch booc pa căh ting p’nong t’rí pa căh đoọng ha bhreh k’rơ lâng ca bhố ngăn. Ping xal âng pân jưih lâng pân đil vêy râu la lay cơnh:“ Pân đil năc bêl căh ma mông muy vêy a cọ a oc a năm. Apêê a cọ a đhăh dzăm năc muy đơc đoọng ha pân jưih. N’đhang c’leh xră coh t’rang zêng bơơn xră pa bhlâng ghit liêm, căh choom x’ră n’nâu t’gơn ooy x’ră n’tôh.”

  Đoọng cooch bhrợ ping xal, năc chơơc lêy râu n’loong liêm, mâng, cooch pay a liêng. Lâh n’năc, đợ x’ră pr’hoọm la lay coh tượng, zêng bơơn pay tơợ crâng ca coong cơnh  ha la, căh câ tơợ apêê cr’liêng đhêl pr’hoọm bơơn chơơc lêy toor k’ruung, toom chô đơơng lâng cloh pa nhoonh. Bh’rợ bhrợ cooch booc ping xal âng đha nuôr Cơ Tu coh chr’hoong Nam Đông công pa bhrợ liêm pr’hay. Lâh apêê t’clăh tượng pa căh râu loom luônh bêl ma nưih căh ma mông, tượng ping xal dzợ bơơn bhrợ têng apêê x’ră văn hóa âng đha nuôr Cơ Tu cơnh ma nưih đhưưng xí, plong khèn, tân tung da dă…

Ting t’cooh Lê Nhữ Sửu, Trường phòng Văn hóa Thông tin chr’hoong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế, Ping xal lâng cooch booc ping xal pa căh pr’ăt tr’mông, đhr’niêng bh’rợ âng đha nuôr Cơ Tu. N’đhơ cơnh đêêc, xooc đợ đha nuôr vêy choom cooch booc căh dzợ bâc. Lâh mơ cớ, đoọng bhrợ muy đong ping năc bil bâc c’rơ g’leh lâng zên pră, pa zum lâng râu tr’luc văn hóa bhrợ ha bh’rợ cooch đong ping âng đha nuôr Cơ Tu coh vel đong căh dzợ bơơn zư đơc liêm. Tỉnh Thừa Thiên Huế âi bhrợ bâc c’lâng bh’rợ đoọng zư đơc c’leh văn hóa ty đanh âng đha nuôr Cơ Tu. Coh đêêc, pa bhlâng năc p’ghit tươc bh’rợ pa dưr đong ping lâng tượng ping, đoọng zư đơc đợ chr’năp ty đanh coh pr’ăt tr’mông a bhô dang tơợ a hay âng ma nưih Cơ Tu:“ C’leh văn hóa ty đanh liêm pr’hay n’nâu âng đha nuôr Cơ Tu xooc bơơn a zi zư đơc lâng pa dưr. Bh’rợ bhrợ pa dưr lâng zư đơc văn hóa ty đanh đong ping âng đha nuôr Cơ Tu choom bơơn pa căh ghit pr’ăt tr’mông âng ma nưih dzợ ma mông lâng ma nưih âi lâh căh dzợ.”

Râu la lay ooy văn hóa nag zâp zr’lụ, râu z’hai t’bach âng ma nưih cooch booch âi bhrợ t’vaih râu bâc ơl liêm la lay âng ping xal ma nuih Cơ Tu. Bh’rợ zư đơc lâng pa dưr chr’năp nghệ thuật cooch booc ping xal xooc bơơn tỉnh Thừa Thiên Huế  xay moon. Râu đâu căh muy zư đơc c’leh văn hóa ty đanh bâc pr’hoọm âng đha nuôr Cơ Tu truih da ding Trường Sơn năc dzợ bhrợ t’vaih đợ c’lâng lươt t’mêê coh pa dưr du lịch coh zr’lụ da ding ca coong tỉnh Thừa Thiên Huế./.

Nhà mồ, công trình độc đáo

của đồng bào Cơ Tu ở Thừa Thiên Huế

                         PV Thu Hằng

Trong đời sống của đồng bào Cơ Tu ở huyện miền núi Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế, nhà mồ là một trong những công trình kiến trúc thể hiện tín ngưỡng dân gian đặc trưng. Trong đó, chế tác và điêu khắc tượng nhà mồ cũng là nét văn hóa tâm linh độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộc.

Trong ý niệm của đồng bào Cơ Tu, nhà mồ là nơi để người đã mất trú ngụ. Hồn của những người chết sẽ hóa thành thần giúp đỡ dân làng đoàn kết, mùa màng bội thu, sức  khỏe dồi dào. Trong nhà mồ có đầy đủ các vật dụng như người con sống.

Xã Thượng Long, huyện Nam Đông, Thừa Thiên Huế, là một trong những nơi còn lưu giữ được văn hóa về nhà mồ và tượng nhà mồ của đồng bào Cơ Tu. Tục làm nhà mồ là tín ngưỡng dân gian hướng về cội nguồn, tổ tiên của người dân Cơ Tu. Kiến trúc nhà mồ được xây dựng bằng hình chữ nhật hoặc hình vuông, có chạm khắc nhiều hoa văn, phần trên có mái che, quanh các trụ được chạm khắc những con vật quen thuộc trong đời sống của đồng bào Cơ Tu như chim, rắn, kỳ đà... Riêng cỗ quan tài bằng gỗ có hình dạng như một chiếc thuyền độc mộc, trên đó chạm khắc những hoa văn độc đáo và không thể thiếu biểu tượng đầu trâu.

Cùng với đó, tạc tượng nhà mồ cũng tái hiện một cách đầy đủ nhất toàn bộ đời sống văn hóa của đồng bào Cơ Tu. Trong quan niệm của đồng bào Cơ Tu bao đời nay, khi một người về với thế giới bên kia họ mang theo những tập tục, văn hóa của đồng bào mình. Vì thế, nhiều người trước khi mất thường căn dặn con cháu tạc tượng gỗ để đặt lên quan tài.Nói về phong tục đặt tượng tại nhà mồ của đồng bào Cơ Tu, nghệ nhân Phạm Văn Tin, ở Thượng Nhật, Nam Đông, Thừa Thiên Huế, chia sẻ: Sau khi đưa quan tài đặt vào nhà mồ thì gia chủ sẽ làm lễ đặt mâm bằng gỗ, có 4 bức tượng nhà mồ ở 4 góc ngay phía trên quan tài, nhằm thể hiện lòng biết ơn của người sống với người đã mất.

Đặc trưng kiến trúc rõ nét nhất của nhà mồ Cơ Tu là các họa tiết màu sắc sặc sỡ, nóc nhà mồ có tạc tượng đầu trâu và sơn dương, các mái che có tượng đầu gà, kỳ nhông. Quan tài được điêu khắc mô phỏng theo hình tượng con trâu, tượng trưng cho sức mạnh và sự no đủ. Nhà mồ của đàn ông và đàn bà có sự khác nhau: "Đàn bà khi mất chỉ có được đầu lợn thôi. Các loại đầu thủ các thì dành cho đàn ông. Nhưng nét vẽ trên quan tài đều được vẽ rất tỉ mỉ cẩn thận không được nét nọ chồng chéo lên nét kia."

Để tạc tượng nhà mồ, phải tìm loại gỗ đẹp, tốt đẽo lấy phần lõi. Ngoài ra, những hoa văn, họa tiết màu sắc khác nhau trên tượng, đều được lấy từ tự nhiên như màu của lá cây, hay từ những viên đá màu được tìm ở bờ sông, bờ suối đem về giã mịn. Việc chế tác tượng nhà mồ của đồng bào Cơ Tu ở huyện Nam Đông cũng hết sức độc đáo. Ngoài những bức tượng thể hiện cảm xúc đau buồn khi người thân ra đi mãi mãi, tượng nhà mồ còn được chế tác thành những hình thù thể hiện nét sinh hoạt văn hóa của đồng bào Cơ Tu như người đàn ông đánh trống, thổi kèn, người phụ nữ múa điệu múa truyền thống...

Theo ông Lê Nhữ Sửu, Trưởng phòng văn hóa Thông tin huyện Nam Đông, Thừa Thiên Huế, Nhà mồ và tạc tượng nhà mồ phản ánh đời sống xã hội, tín ngưỡng dân gian truyền trống của đồng bào dân tộc Cơ Tu. Thế nhưng, hiện số đồng bào có kinh nghiệm tạc tượng không nhiều. Hơn nữa, để làm một nhà mồ truyền thống phải tốn nhiều công sức và kinh phí, cộng thêm sự giao thoa văn hóa khiến việc tạc tượng nhà mồ của đồng bào Cơ Tu trên địa bàn không còn giữ được nguyên bản. Tỉnh Thừa Thiên Huế đã lập nhiều phương án để gìn giữ nét văn hóa truyền thống này của người Cơ Tu. Trong đó, đặc biệt chú trọng đến việc phục hồi nhà mồ và tượng nhà mồ, nhằm bảo tồn những giá trị truyền thống trong đời sống tâm linh bao đời nay của người Cơ Tu: "Nét văn hóa truyền thống độc đáo này của đồng bào Cơ Tu đang được chúng tôi bảo tồn và phát huy. Việc phục dựng và lưu giữ văn hóa truyền thống nhà mồ của đồng bào Cơ Tu phải thể hiện được rõ đời sống tâm linh của người còn sống với người đã khuất."

Sự khác nhau về văn hóa của mỗi vùng, sự tài hoa của người nghệ sỹ điêu khắc đã tạo nên sự đa dạng của nhà mồ Cơ Tu. Việc bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật điêu khắc nhà mồ đang được tỉnh Thừa Thiên Huế đặt ra. Điều này không chỉ lưu lại nét văn hóa truyền thống giàu bản sắc của người Cơ Tu dọc dãy Trường Sơn mà còn mở ra những hướng đi mới trong phát triển du lịch tâm linh ở vùng cao tỉnh Thừa Thiên Huế./.