Hiến pháp 2013 ơy xay moon pazêng xa nay âng quyền văn hoá đhị Điều 5, Điều 41, Điều 42. Ting n’năc, zập ngai, coh đêêc vêy bâc đhanuôr acoon coh vêy quyền ting pâh ooy pazêng bh’rợ tr’nêng coh pr’ăt tr’mông văn hoá lâng zư lêy râu chr’năp pr’hay văn hoá la lay; quyền choom đươi lâng xay moon p’rá la lay lâng lêy pay prá p’rá đoọng prá xay; quyền lêy lâng đươi dua pazêng chr’năp văn hoá. Coh đêêc, quyền ting pâh pazêng bh’rợ văn hoá vêy ta lêy năc pr’đơợ đoọng cha năc manuyh dưr vaih c’la đay công cơnh pa dưr xa nay bh’rợ đh’rưah bhlua pazêng cha năc manuyh lâng zập ngai coh bhươl cr’noon, vêy ta chăp, zư lêy, nhâm mâng xay bhrợ năc nhà nước ơy prá xay xang pazêng xa nay âng hiến pháp xay moon: zập ngai lứch ma mơ mr’cơnh lâng pháp luật lâng căh vêy ngai ta moon cơnh lơơng la lay coh pazêng n’đăh pr’ăt bh’rợ âng pr’ăt tr’mông. Ng’moon cơnh lơơng, zập cha năc manuyh, hân đhơ đhanuôr căh cậ năc êêh râu đhanuôr Việt Nam, năc lứch vêy quyền bơơn ting pâh ooy pr’ăt tr’mông văn hoá lâng zập n’đăh xa nay bh’rợ âng quyền n’nâu ma mơ mr’cơnh lâng doọ vêy ta moon cơnh lơơng đươi dua ooy pr’đơợ t’cooh ta ha, giới tính, tôn giáo, tín ngưỡng, trình độ học vấn…

Ting n’năc, zập cha năc đhanuôr năc lứch vêy quyền đươi dua pazêng pr’đơợ văn hoá, pazêng xa nay bh’rợ văn hoá vêy Nhà nuớc bhrợ têng, xã hội lâng zập ngai đh’rưah bhrợ têng, ba bi cơnh: pazêng zr’lụ cha ơh, công viên, đong văn hoá, thư viện, tang ga măc, bảo tàng, zr’lụ Internet zazum… Bh’rợ xay moon quyền: đươi dua pazêng pr’đơợ văn hoá ting cơnh Điều 41 Hiến pháp Việt Nam cơnh muy n’đăn âng quyền văn hoá ơy bhrợ ghit lâh mơ xa nay âng quyền n’nâu. Ting n’năc, đhr’năng ting ta bơơn đươi, đhr’năng năc ng’moon choom, đhr’năng choom ăt đh’rưah lâng đhr’năng crêê cơnh lâng quyền ting pâh ooy pr’ăt tr’mông văn hoá năc dzợ vêy ta prá xay xang pazêng xa nay xay moon âng Hiến pháp: quyền xay moon acoon coh âng đay, prá p’rá âng acoon coh đay, lêy pay p’rá đoọng prá xay âng đhanuôr.

Pháp luật Việt Nam dzợ xay moon râu ma mơ mr’cơnh coh bh’rợ đươi dua quyền ting pâh ooy pr’ăt tr’mông văn hoá đươi tơợ pazêng xa nay xay moon crêê tước ooy pazêng c’bhuh buôn lum zr’năh k’đhap cơnh pân đil, p’niên k’tứi…

Lâng manuyh acoon coh: Lâh ooy quyền xay moon acoon coh âng đay, đươi p’rá âng acoon coh đay, lêy pay p’rá đoọng prá xay vêy ta xay moon ghít đhị Điều 42 Hiến pháp 2013, quyền ting pâh ooy pr’ăt tr’mông văn hoá năc dzợ vêy ta xay moon ghit coh pazêng chính sách âng Nhà nước lâng pazêng bh’rợ xuất bản, ghít nắc: Xay moon đơc đoọng vêy t’clăh tr’nơơp lâng xuất bản tác phẩm, bha ar bha tơ đươi dua ooy bh’rợ tr’nêng chính trị, an ninh, quốc phòng, thông tin đối ngoại, xay bhrợ đoọng ha dhdanuôr acoon coh, zr’lụ pr’ăt tr’mông pa bhlâng zr’năh k’đhap, zr’lụ ch’ngai, bha dăh, da ding k’coong, c’noong k’tiêc, hải đảo, p’niên x’dơơr, p’niên k’tưi, manuyh k’bang lâng pazêng bh’rợ tr’nêng chr’năp n’lơơng; năc t’đui đoọng đhăm k’tiêc lâng bhrợ têng pazêng pr’đươi đoọng ha bh’rợ xuất bản pr’đươi đhị zr’lụ pr’ăt tr’mông pa bhlâng zr’năh k’đhap, zr’lụ ch’ngai bha dăh, da ding k’coong, c’noong k’tiếc, hải đảo.

Ting cơnh p’căn Nguyễn Thị Hải Nhung, Vụ trưởng Vụ Văn hoá acoon coh, Bộ Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch: Đoọng nhâm mâng quyền n’nâu, Nhà nước hêê căh muy bhrợ têng pazêng bha ar bha tơ pháp luật chuyên ngành bhrợ pr’đơợ pháp lý nhâm mâng đoọng ha bh’rợ xay bhrợ quyền ting n’năc năc dợ vêy pazêng chính sách, đề án zư lêy lâng pa dưr văn hoá cơnh: Đề án zư mâng, pa dưr văn hoá pazêng acoon coh Việt Nam tươc c’moo 2020 ting cơnh Quyết định số 1270/QĐ-TTg căh cậ xa nay xay moon âng Bộ Giáo dục lâng Đào tạo ooy bh’rợ xay moon bh’rợ pa choom p’rá acoon coh đoọng ha cán bộ, công chức pa bhrợ coh zr’lụ đhanuôr acoon coh Việt Nam coh cr’chăl xoọc đâu.

Chr’năp bhlâng coh Đề án zazum pa dưr kinh tế xã hội zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding k’coong cr’chăl c’moo 2021- 2030 năc công xay moon muy bơr râu xa nay bh’rợ crêê tươc, đoọng zư đơc, pa dưr mơ choom pazêng chr’năp văn hoá lâng quyền ting pâh pazêng bh’rợ văn hoá anag manuyh acoon coh lâng da ding k’coong: “T’bhlâng xay bhrợ nghị quyết số 88 âng Quốc hội ooy bh’rợ xay moon đề án zazum pa dưr kinh tế xã hội zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding k’coong coh cr’chăl 2021- 2030 đoọng zư lêy lâng pa dưr liêm choom pazêng chr’năp văn hoá vật thể lâng phi vật thể âng manuyh acoon coh đoọng pa dưr dal đhr’năng bơơn đươi dua văn hoá lâng pa dưr xa nay bh’rợ bhrợ c’la âng đhanuôr acoon coh lâng bh’rợ bhrợ pa dưr pr’ăt tr’mông văn hoá. T’bhlâng tr’xăl t’mêê xa nay bh’rợ chính sách văn hoá ting c’lâng bh’rợ liêm choom lâh mơ, đanh đươnh lâh mơ, pa chăp ch’mêệt lêy bhrợ têng đợ chính sách ghít lâh mơ, prá xay ghít ooy bh’rợ zư lêy pazêng đơ chr’năp văn hoá ty đanh, bhrợ pr’đơợ choom pa dưr pazêng c’bhuh coh k’tiêc k’ruung lâng coh k’tiêc k’ruung n’lơơng, Chính phủ lâng apêê kinh tế cr’nhăng ting pâh ooy pazêng bh’rợ văn hoá đoọng k’rong pazêng c’rơ ha bh’rợ k’rong bhrợ đh’rưah lâng bha lang k’tiêc. T’đui đoọng bhrợ têng pazêng râu pr’đươi, đớc đoọng zên ngân sách, zup zooi zư lêy p’rá chữ xrặ, pa dưr đhr’năng bơơn đươi dua văn hoá đoọng ha đhanuôr acoon coh.”

Hân đhơ cơnh đêêc, năc công lêy ghít, quyền ting pâh ooy pr’ăt tr’mông văn hoá êêh râu muy quyền la lâh bha lâng, ting n’năc, quyền n’nâu vêy cơnh ta moon năc mơ a tôh a năm ting cơnh pháp luật lâng pa xiêr coh pazêng đhr’năng vêy ta xay moon đhị Điều 14 Hiến pháp 2013, ghít năc: đhr’năng chr’năp tu quốc phòng, an ninh âng k’tiêc k’ruung, râu têêm ngăn âng xã hội, râu pr’ăt bh’rợ liêm crêê âng xã hội, c’rơ tr’mông âng zập ngai./.

Quyền tham gia bình đẳng trong các hoạt động văn hóa

                                          VOV4

Quyền văn hóa của người dân tộc thiểu số là một trong những quyền chứa đựng nhiều yếu tố đặc thù và phản ánh rõ nhất những yếu tố “riêng biệt” trong các quyền con người của người dân tộc thiểu số. Đảm bảo quyền văn hóa của người dân tộc thiểu số đã được pháp luật quốc tế và Việt Nam ghi nhận và bảo đảm thực hiện trên thực tế.

Hiến pháp 2013 đã hiến định các nội hàm của quyền văn hóa tại Điều 5, Điều 41, Điều 42. Theo đó, mọi người, trong đó có đồng bào DTTS có quyền được tham gia vào các hoạt động của đời sống văn hóa và bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hóa riêng; quyền được sử dụng và phổ biến ngôn ngữ riêng và lựa chọn ngôn ngữ để giao tiếp; quyền tiếp cận và thụ hưởng các giá trị văn hóa. Trong đó, quyền được tham gia các hoạt động văn hóa được coi là tiền đề để cá nhân phát triển bản thân cũng như gia tăng mối liên hệ giữa các cá nhân với cộng đồng, được tôn trọng, bảo vệ, đảm bảo thực thi bởi nhà nước thông qua các nguyên tắc hiến định “mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và không bị phân biệt đối xử trên mọi lĩnh vực của đời sống”. Nói cách khác, mọi cá nhân, dù là công dân hay không là công dân Việt Nam, đều được thụ hưởng quyền tự tham gia vào đời sống văn hóa với đầy đủ các khía cạnh của quyền này một cách bình đẳng và không chịu bất kỳ một sự phân biệt đối xử nào dựa trên các cơ sở tuổi tác, giới tính, tôn giáo, tín ngưỡng, trình độ học vấn...

Theo đó, mỗi người dân đều có quyền sử dụng các cơ sở văn hóa các thiết chế văn hóa được xây dựng bởi Nhà nước, xã hội và cộng đồng, ví dụ như: các khu vui chơi, giải trí công cộng, công viên, nhà văn hóa, thư viện, sân vận động, bảo tàng, điểm Internet công cộng… Việc ghi nhận quyền “sử dụng các cơ sở văn hóa” theo Điều 41 Hiến pháp Việt Nam như là một khía cạnh của quyền văn hóa đã làm rõ thêm nội hàm của quyền này. Bên cạnh đó, tính có thể tiếp cận, tính có thể chấp nhận, tính thích ứng và tính phù hợp quyền tham gia vào đời sống văn hóa còn được đảm bảo thông qua các quy định của Hiến pháp “quyền xác định dân tộc của mình, sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ, lựa chọn ngôn ngữ giao tiếp” của công dân.

Đối với người dân tộc thiểu số: Ngoài quyền xác định dân tộc của mình, sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ, lựa chọn ngôn ngữ giao tiếp được ghi nhận tại Điều 42 Hiến pháp 2013, quyền tham gia vào đời sống văn hóa còn được đảm bảo thông qua các chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản, cụ thể: đặt hàng để có bản thảo và xuất bản tác phẩm, tài liệu phục vụ nhiệm vụ chính trị, an ninh, quốc phòng, thông tin đối ngoại, phục vụ đồng bào vùng dân tộc thiểu số, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới, hải đảo, thiếu niên, nhi đồng, người khiếm thị và các nhiệm vụ trọng yếu khác; ưu tiên đầu tư quỹ đất và kinh phí xây dựng cơ sở vật chất cho hệ thống cơ sở phát hành xuất bản phẩm tại vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới, hải đảo.

  Theo bà Nguyễn Thị Hải Nhung, Vụ trưởng Vụ Văn hóa dân tộc, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Để đảm bảo quyền này, Nhà nước ta không chỉ ban hành các văn bản pháp luật chuyên ngành làm cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thực hiện quyền mà còn có các chính sách, đề án bảo tồn và phát triển văn hóa như: Đề án bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam đến năm 2020 theo Quyết định số 1270/QĐ-TTg hoặc quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc ban hành khung dạy tiếng dân tộc thiểu số cho cán bộ, công chức công tác ở vùng dân tộc thiểu số; bảo tồn, phát huy trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Đặc biệt trong Đề án Tổng thể phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 thì cũng dành một số hợp phần liên quan, để bảo tồn, phát huy được các giá trị văn hóa và quyền tham gia các hoạt động văn hóa của người dân tộc thiểu số và miền núi: “Tập trung triển khai nghị quyết số 88 của Quốc hội về phê duyệt đề án Tổng thể phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 nhằm bảo tồn và phát huy có hiệu quả các giá trị văn hóa  vật thể và phí vật thể của người dân tộc thiểu số để nâng cao mức hưởng thụ văn hóa và phát huy vai trò làm chủ của đồng bào dân tộc trong xây dựng đời sống văn hóa. Tiếp tục đổi mới hệ thống chính sách văn hóa theo hướng đồng bộ, lâu dài, nghiên cứu ban hành các chính sách cụ thể tập trung vào bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, tạo điều kiện khuyến khích các tổ chức trong và ngoài nước, Chính phủ và các thành phần kinh tế tư nhân tham gia các hoạt động văn hóa nhằm huy động các nguồn lực cho hoạt động hợp tác quốc tế. Ưu tiên đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, bố trí nguồn ngân sách, hỗ trợ gìn giữ tiếng nói chữ viết, nâng cao mức hưởng thụ văn hóa cho đồng bào các dân tộc thiểu số.”

Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, quyền tham gia vào đời sống văn hóa không phải là một quyền tuyệt đối, theo đó, quyền này có thể bị giới hạn theo pháp luật và hạn chế trong những trường hợp được ghi nhận tại Điều 14 Hiến pháp 2013, cụ thể là các “trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng”.