Bấc g’lúh boọl độc a lắc nắc tơợ vêy cóh g;uhs pấh a bhuy đhị vel Tả Chải, chr’val Ma Ly Chải, chr’hoong c’noong k’tiếc Phong Thổng, tỉnh Lai Châu tơợp c’moo đâu âi bhrợ k’noọ k’zệt cha nắc chêệt, 126 cha nắc n’lơơng crêê ting  cr’đơơng. Tu bh’rợ n’nâu nắc g’lúh chuông moon p’rơớt ặt đhị pr’đơợ pa bhlâng cr’pân ha bh’rợ loóih đươi dua a lắc, bia đh’cơnh đh’kị âng đha nuôr zr’lụ da ding ca coong. Tơợ bh’rợ n’nâu, bấc c’lâng bh’rợ âi bơơn apêê cơ quan chức năng apêê vel đong Tây Bắc xay bhrợ bhrơợ đoọng cha groong bia,  a lắc cắh ghít tơợ ooy lâng p’too moon đha nuôr cắh đươi dua bia, a lắc đh’cơnh. N’đhơ cơnh đêếc pa tước nâu câi, cóh apêê vel bhươl zr’lụ da ding ca coong Tây Bắc, đhr’năng n’nâu k’dâng lêy cắh âi choom lứch. Bh’rợ zêệ a lắc, đươi dua a lắc cóh đha nuôr công dzợ bấc ơl zấp ooy k’đháp ch’mêệt lêy. Xay moon đhr’năng n’nâu cóh zr’lụ da ding ca coong Sơn La, Bích Thủy – Lường Hạnh, phóng viên Đài P’rá Việt Nam vêy c’bhúh bha ar xrắ “ Râu cắh liêm crêê tơợ bh’rợ loóih ộm a lắc cóh zr’lụ da ding ca coong”. Bha ar xrắ tr’nơợp vêy pr’đớc “ Zr’lụ da ding ca coong Sơn La – Đợ t’rúih ca ay loom tơợ a lắc”.

Nhăn bơơn xay trúih cớ t’rúih âng pr’loọng đong a moó Lò Thị Xé, ma nứih Thái cóh vel Đông 2, chr’val Tường Phù, chr’hoong Phù Yên, tỉnh Sơn La bhrợ zấp ngai zêng da dông xơợng. Tu a moó nắc ma mai cóh muy pr’loọng đong vêy 03 đhi noo n’jứih zêng buôn ộm a lắc.  Nắc na na ta ha lấh cắh dzợ tu  la lấh bấc ộm a lắc, 2 a nhi đha đhi, cóh đêếc vêy k’díc a moó tu loóih đoóc ộm a lắc nắc ta luôn ặt đhị đhr’năng cơnh xươl bhri:

Ặt lướt ộm a lắc, chô n’đắh a ộm nắc prúh pa xó, bấc bêl cắh loọn xó mút nắc crêê ta vay poóh, nắc dzợ tước tr’vay tr’lin lâng apêê đong n’lơơng. Lang cu âi zr’nắh cơnh đâu, rơơm kiêng ca coon cha chau oó dzợ ngai ộm a lắc, oóh bhrợ zr’nắh xr’dô ha zấp ngai pr’loọng đong.

Dzợ cắh năl mơ bấc ma nứih ca căn, ma nứih k’điêl, ma nứih ca coon cóh pr’loọng đong ặt cóh apêê vel bhươl da ding ca coong Sơn La xoọc zr’nắh cr’dô, ặt zâng cắh năl đợ mơ bêl veye ma nứih đong loóih a ộm. Tu ma nứih đong âng apêê đoo bêl âi loóih a ộm cắh muy cắh pa brhợ ta têng, pr’ặt tr’mông pr’loọng đong cắh liêm crêê, nắc dzợ ta luôn chô toóh tái, vay poóh k’coon k’điêl. apêê đoo xay moon cơnh đâu:

Nắc ma nứih k’điêl vêy k’díc loóih a ộm zr’nắh bhlâng, ộm a lắc nắc buôn toóh tái ca coon k’điêl, ha dum cắh choom bệch, bhrợ cắh liêm crêê tước bh’rợ zấp t’ngay, bhrợ cắh liêm crêê tước vel coó, ộm bấc buôn dưr váih cr’ay đh’réh, zr’nắh k’coon k’điêl, pr’loọng đong.

A đoo cắh moon ca ay râu rí, tu a lắc tu cơnh đêếc a đoo cắh dzợ, a đoo n’nâu kiêng a bhlâng ộm a lắc đh’ngoóc lâng chai, cắh đoọng ngai năl, tông ộm, ộm a lắcnắc cắh tộ cha cha râu, tu cơnh đêếc đơớh u boọl, kiêng bệchj nắc lướt bệch, veye zên nắc zêng đớc đoọng câl a lắc, a đoo kiêng a bhlâng ộm a lắc.

Pr’loọng đong công p’too moon bấc âi n’đhang cắh tộ xơợng, cắh bơơn ộm a lắc nắc tóoh tái, vay poóh k’coon ca điêl, prúh pa xó k’điêl, cha lơợn râu rí tu cơnh đêếc nắc ting t’ngay ting oom oóch.

Vel Bó, muy vel ặt cóh thành phố Sơn La bấc nắc đha nuôr Thái ặt ma mông. Vel vêy k’noọ 270 pr’loọng, n’đhơ cơnh đêếc âi vêy tước k’noọ 30 pr’loọng vêy ma nứih loóih ộm a lắc. bấc c’moo đăn đâu, zấp c’moo, c’moo n’đoo vel công vêy ngai chêệt tu apêê cr’ay crêê tước a lắc lâng bhrêy tắh c’lâng p’rang tu a lắc. t’coóh Lường Văn Đích, Bí thư chi bộ vel Bó đoọng năl: Vel vêy xay moon quy ước n’đắh bh’rợ zư đớc an ninh vel bhươl, apêê bh’rợ toọm cơnh lâng ma nứih ộm a lắc bhrợ buôn grô proọng. N’đhơ cơnh đêếc, p’rơớt, p’too moon, toom xang nắc cớ rạch cơnh ty a hay:

Tơợ a hay, đha nuôr Thái âi loóih ộm a lắc, tơợ bh’rợ pấh a bhuy, xay xơ zêng ộm a lắc, veye ngai ộm a lắc boọl mốp, díc điêl tr’vay trt’lin, ma nứih ộm a lắc ta luôn nắc buôn jéh ca ay lâng chêệt công vêy. Vel công âi vêy quy ước, hương ước đoọng toom đợ apêê ngai bhrợ lệt, boọl moóp hắt bhlâng nắc 50 kg ha roo pa chô ooy zên.

Loóih ộm a lắc đh’cơnh cắh muy bhrợ bil bal zên bạc, bhrợ cắh liêm ha chắc, cắh liêm crêê ha vel bhươl tu toóh tái tr’vay tr’lin, nắc dzợ bhrợ  t’váih bấc cr’ay crêê tước a lắc lâng đợ râu chêệt bil da dô tu ca ay jéh lâng bhrêy tắh c’lâng c’tốch. Ting cơnh xa nay tơợ cơ quan chức năng: tơợ c’xêê 9/2012 tước 9/2017 cóh prang vel đong tỉnh Sơn La âi dưr váih 981 g’lúh bhrêy tắh c’lâng c’tốch, brhợ 464 cha nắc chêệt, 858 cha nắc bhrêy. Cóh bấc tu nắc muy cóh bấc tu bơơn xay moon nắc ma nứih k’đhơợng lái âi ộm a lắc, bia bêl ting pấh c’lâng c’tốch. Dáp lêy tơợ khoa nam, bệnh viên tâm thần tỉnh Sơn La: Tơợ ha lúh c’moo tước nâu câi khoa âi đương đớp k’noọ 300 cha nắc moọt zư pa dứah lâng pa chô chức năng rối loạn tâm thần lâng cr’ay tâm thần. k’noọ 50% cóh pa zêng n’nâu nắc apêê tu đươi dua a lắc lâng apêê pr’đươi vêy cồn, dzoóc k’noọ 40% t’piing lâng c’moo l’lăm. Pa zêng ma nứih ca ay âi vêy cr’chăl đươi dua a lắc, apêê pr’đươi vêy cồn ta luôn bhrợ dhdr’năng cắh mặ lơi, vêy c’léh loạn thần. Bắc sĩ Nguyễn Hưng Nguyên, Trưởng khoa Nam, Bệnh viện tâm thần tỉnh Sơn La đoọng năl p’xoọng:

Pa zêng apêê c’léh bha lâng âng apêê ca ay tước đâu zêng vêy đợ râu cơnh xươl bhri. Xang 1, 2 t’ngay zư pa dứah nắc ma nứih ca ay dưr váih ting g’lúh nha nhoó pa prá, cóh đhr’năng cơnh pâm poo, lướt zi vung zi ving, grô proọng, cắh năl ngai ma nứih đong, ma nứih chríh. K’dâng lêy apêê ca ay crêê tước a lắc zêng vêy apêê cr’ay cơnh loom, xoóh, p’lêê hoọng.

A lắc bhrợ t’váih bấc râu cắh liêm crêê nắc cơnh, n’đhơ cơnh đêếc râu ca ay loom nâu câi a lắc công dzợ dưr váih cóh zấp vel bhươl, apêê pr’loọng đong zr’lụ da ding ca coong Tây Bắc moon la lay lâng cóh Sơn La moon za zum. Doó k’đháp đoọng bơơn lêy zấp bh’rợ ga mắc k’tứi, phiên chợ, bhiệc bhan, n’đhơ bêl đấc ooy ha rêê bhơi crâng âng đha nuôr, a lắc cắh choom cắh vêy cơnh uy c’léh văn hóa, muy bh’rợ loóih tơợ đanh a hay cắh mặ lơi./.

 ẨN HỌA TỪ THÓI QUEN UỐNG RƯỢU Ở VÙNG CAO

Vụ ngộ độc rượu bắt nguồn ở đám tang tại bản Tả Chải, xã Ma Ly Chải, huyện biên giới Phong Thổ, tỉnh Lai Châu đầu năm nay đã làm gần chục người chết, 126 người trong và ngoài đám tang bị ảnh hưởng. Vụ việc là hồi chuông cảnh báo ở mức độ đặc biệt nguy hiểm cho thói quen sử dụng rượu, bia bừa bãi của người dân vùng cao. Từ vụ việc này, nhiều giải pháp đã được các cơ quan chức năng các địa phương Tây Bắc quyết liệt triển khai nhằm ngăn ngừa bia, rượu không rõ nguồn gốc xuất sứ và vận động người dân không lạm dụng bia, rượu. Thế nhưng cho đến nay, ở các bản làng vùng cao Tây Bắc, tình trạng này dường như không chấm dứt. Việc nấu rượu, sử dụng rượu trong dân vẫn tràn lan khó kiểm soát. Đề cập thực tế này ở vùng cao Sơn La, Bích Thủy-Lường Hạnh, phóng viên Đài TNVN có loạt bài “Ẩn hoạ từ thói quen uống rượu ở vùng cao”. Bài 1 có nhan đề “Vùng cao Sơn La: Những câu chuyện buồn từ rượu”.

Xin được nhắc lại câu chuyện của gia đình chị Lò Thị Xé, dân tộc Thái ở bản Đông 2, xã Tường Phù, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La khiến ai  nấy đều thương cảm. Bởi chị phải làm dâu ở một gia đình có 03 anh em trai đều nghiện rượu. Thậm chí người anh cả đã chết vì nghiện rượu nặng, 2 anh em còn lại, trong đó có chồng chị vì nghiện rượu mà thường xuyên trong tình trạng bị sảng rượu, ảo giác, không làm chủ được hành vi bản thân:

 “Cứ đi uống rượu về là đuổi, nhiều khi không tránh được là bị đánh, còn gây hết với các nhà xung quanh nữa. Đời mình đã khổ thế này, mong sao con cháu đừng uống rượu nữa, hãy tránh xa, khổ hết cả gia đình mình”.

Còn biết bao người mẹ, người vợ, người con trong nhiều gia đình ở các bản, làng vùng cao Sơn La đang rất khổ sở, phải gồng mình chịu đựng khi có người thân mắc chứng nghiện rượu. Bởi người thân của họ từ khi dính vào nghiện rượu không những không lao động sản xuất được, kinh tế gia đình  sa sút, mà còn thường xuyên về nhà mắng chửi, đánh đập vợ con. Họ đã chia sẻ như thế này:

  “ Là người vợ có chồng nghiện rượu khổ lắm, uống rượu vào hay chửi vợ mắng con, đêm không được ngủ, ảnh hưởng đến công việc hằng ngày, ảnh hưởng đến hàng xóm láng giềng, uống nhiều sinh ra bệnh khổ vợ, khổ con và gia đình.

“ Ông ấy không kêu đau ốm gì cả, vì rượu nên ông ấy  mới ra đi, ông ầy thích rượu lắm, uống rượu tu bằng chai, không cho ai biết, trộm uống, uống rượu xuống không ăn gì cả nên chóng  say lắm, buồn ngủ thế là đi ngủ, có tiền toàn để giành mua rượu, ông ấy thích rượu lắm.”

“ Gia đình cùng giáo dục nhiều nhưng không nghe, không được uống rượu là chửi mắng, đánh đập vợ con, đuổi vợ ta khỏi nhà, không ăn uống gì nên ngày càng yếu và đi nhanh lắm.

Bản Bó, một bản ngay trong lòng thành phố Sơn La có chủ yếu là đồng bào Thái sinh sống. Bản có gần 270 hộ, thế nhưng đã có tới gần 30 gia đình có người nghiện rượu. Những năm gần đây, năm nào bản cũng có người chết vì các bệnh liên quan đến rượu và tai nạn giao thông do rượu. Ông Lường Văn Đích, Bí thư Chi bộ bản Bó cho biết: Bản có đề ra quy ước về việc gìn giữ an ninh bản làng, các hình thức xử phạt với người uống rượu gây rối rật tự. Tuy nhiên, cảnh cáo, nhắc nhở, xử phạt xong thì đâu lại vào đó:   

 “Từ xa xưa đồng bào Thái đã có thói quen uống rượu, từ việc tang gia hiếu hỷ đều dùng đến rượu, có người uống rượu nhiều gây mất trật tự an ninh trong bản, vợ chồng xích mích, người dùng rượu thường xuyên quá sinh bệnh và tử vongcũng có. Bản cũng đã có quy ước, hương ước để phạt những người gây mất trật tự an ninh tối thiểu là 50 cân thóc, quy ra tiền.

Thói quen uống rượu bừa bãi không chỉ gây thiệt hại về kinh tế cho gia đình, làm tổn thương người thân, ảnh hưởng trật tự bản làng do chửi bới đánh cãi nhau,  mà còn gây ra những căn bệnh liên quan đến rượu và những cái chết thương tâm  do bệnh tật và tai nạn giao thông. Theo thông tin từ cơ quan chức năng: Từ tháng 9/2012 đến 9/2017 trên địa bàn toàn tỉnh Sơn La đã xảy ra 981 vụ tai nạn giao thông, làm 464 người chết, 858 người bị thương. Trong nhiều nguyên nhân thì một trong những nguyên nhân được xác định là người điều khiển phương tiện đã uống rượu, bia khi tham gia giao thông. Thống kê từ Khoa Nam, Bệnh viên Tâm thần tỉnh Sơn La: Từ đầu năm đến nay khoa đã tiếp nhận gần 300 bệnh nhân vào điều trị và phục hồi chức năng các rối loạn tâm thần và bệnh tâm thần. Gần 50% trong số này là các bệnh nhân mắc các bệnh liên quan đến rượu và các chất có cồn, tăng gần 40% so với năm trước. Hầu hết  bệnh nhân đã có quá trình sử dụng rượu, các chất có cồn thường xuyên gây tình trạng nghiện, có dấu hiệu loạn thần. Bác sỹ Nguyễn Hưng Nguyên, Trưởng Khoa Nam, Bệnh viện Tâm thần tỉnh Sơn La cho biết thêm:

“Hầu hết những triệu chứng chính của những bệnh nhân đến đây đều có những hoang tưởng, ảo giác. Sau 1,2 ngày điều trị thì bệnh nhân lên cơn sảng rượu, trong tình trạng lơ mơ, đi lại lộn xộn, kích động, đập phá, không nhận rõ được người thân trong gia đình. Hầu như các bệnh nhân liên quan đến rượu đều có những bệnh cơ thể như gan, phổi, thận”.

Rượu gây ra nhiều tác hại là vậy, thế nhưng điều đáng buồn là bây giờ rượu vẫn hiện hữu trong hầu hết các bản làng, các gia đình ở vùng cao Tây Bắc nói chung và ở Sơn La nói riêng. Không khó để nhận thấy trong mỗi việc vui, việc buồn, phiên chợ, lễ hội, ngay cả khi kết thúc buổi lên nương, ra đồng của bà con, rượu không thể thiếu nhu một nét văn hóa, một thói quen ngàn đời khó bỏ./.